arnon.onlineเข้าสู่ระบบถาม AI

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย สุตตนิบาต · มหาวรรค

๑๑. นาลกสูตร

เล่ม ๒๕

ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๓๘๘–๓๘๙ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑๑/๑๒ ในมหาวรรคมี ๔ ฉบับ

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย สุตตนิบาต มหาวรรค นาลกสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๒๕ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๕ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๔๗ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๕)

ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๕ หน้า ๖๕๗–๖๖๕

หน้า ๖๕๗

๑๑. นาลกสูตร

ว่าด้วยนาลกดาบสผู้เป็นหลานชายอสิตดาบส

{๓๘๘} [๖๘๕] อสิตฤๅษีอยู่ในที่พักกลางวันได้เห็นท้าวสักกเทวราชและทวยเทพชั้นดาวดึงส์ มีใจชื่นชมโสมนัส ยกผ้าทิพย์ขึ้นเชยชมมิได้ขาดอยู่ในที่พักผ่อน

[๖๘๖] ครั้นเห็นแล้วได้แสดงความนอบน้อม พลางถามเทวดาทั้งหลายผู้มีใจเบิกบานบันเทิงในที่นั้นว่า ‘เพราะเหตุไรทวยเทพจึงมีความยินดีอย่างล้นเหลือ เพราะอาศัยอะไรท่านทั้งหลายจึงยกผ้าทิพย์ขึ้นแล้วรื่นเริงอยู่เช่นนี้’[๖๘๗] เมื่อคราวที่ทวยเทพมีสงครามกับพวกอสูร พวกเทวดาได้ชัยชนะ เหล่าอสูรปราชัย อาการขนลุกขนพองเช่นนี้ก็มิได้มี เทวดาทั้งหลายได้เห็นเหตุอะไรที่ไม่เคยมีมาก่อนจึงพากันเบิกบานใจ[๖๘๘] พากันเปล่งเสียงชมเชย ขับร้อง บรรเลงดนตรี ปรบมือฟ้อนรำกันอยู่อย่างนี้ ข้าพเจ้าขอถามท่านทั้งหลายผู้อยู่บนยอดเขาพระสุเมรุ ขอพวกท่านจงช่วยกันขจัดความสงสัยของข้าพเจ้าโดยเร็วด้วยเถิด ท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย[๖๘๙] เทวดาทั้งหลายกล่าวตอบเป็นคาถาประพันธ์ว่า

พระโพธิสัตว์ผู้เป็นรัตนะประเสริฐ หาผู้เปรียบมิได้พระองค์นั้นได้ประสูติแล้วเพื่อประโยชน์เกื้อกูลและความสุขในมนุษย์โลก ที่สวนลมพินีวัน ในคามชนบทของพวก

หน้า ๖๕๘

๑๑. นาลกสูตร

เจ้าศากยะ เพราะเหตุนั้น พวกข้าพเจ้าจึงพากันเบิกบานยินดีมากมายอย่างที่เห็นนี้

[๖๙๐] พระโพธิสัตว์พระองค์นั้นเป็นอัครบุคคลผู้สูงสุดกว่าสรรพสัตว์ องอาจในหมู่นรชน สูงสุดกว่าหมู่สัตว์ทั้งมวลจักทรงประกาศพระธรรมจักรที่ป่าอิติปตนมฤคทายวันเหมือนพญาราชสีห์ซึ่งมีกำลังมีอำนาจเหนือหมู่เนื้อบันลือสีหนาทอยู่[๖๙๑] อสิตฤๅษีได้สดับคำตอบนั้นแล้วจึงรีบลงจากดาวดึงส์สวรรค์เข้าไปยังพระราชมณเฑียรของพระเจ้าสุทโธทนะ นั่ง ณ ที่นั้นแล้ว ได้ถวายพระพรถามเจ้าศากยะทั้งหลายว่า ‘พระราชกุมารอยู่ที่ไหน แม้อาตมภาพก็อยากจะเห็น’[๖๙๒] ลำดับนั้น เจ้าศากยะทั้งหลายได้ทรงนำพระกุมารผู้ทรงรุ่งเรืองเหมือนทองที่ปากเบ้าที่นายช่างทองผู้ชำนาญหลอมดีแล้ว ทรงรุ่งเรืองด้วยพระสิริ ทรงมีพระฉวีวรรณผุดผ่องออกมาให้อสิตฤๅษีชมพระบารมี[๖๙๓] อสิตฤๅษีได้เห็นพระกุมารผู้ทรงรุ่งเรืองดังเปลวไฟ เหมือนดวงจันทร์วันเพ็ญที่ลอยเด่นอยู่ในนภากาศ มีแสงสว่างกว่าหมู่ดาว เหมือนดวงอาทิตย์ที่พ้นจากเมฆส่องแสงอยู่ใน ฤดูสรทกาล จึงเกิดความยินดี ได้ปีติเต็มที่[๖๙๔] ทวยเทพกั้นเศวตฉัตรซึ่งมีซี่มากมาย ประกอบด้วยชั้น ๑,๐๐๐ ชั้น ไว้ในอากาศ จามรด้ามทองทั้งหลายโบกไปมาอยู่ แต่ไม่ปรากฏว่ามีผู้ถือจามรและเศวตฉัตร

หน้า ๖๕๙

[๖๙๕] อสิตฤๅษีผู้สวมชฎา มีชื่อเรียกกันว่ากัณหสิริ ได้เห็นพระราชกุมารงดงามดุจแห่งทองบนผ้ากัมพลแดง และเศวตฉัตรที่กั้นอยู่บนพระเศียร ก็มีจิตแช่มชื่น ใช้มือทั้งฺสองช้อนอุ้มพระกุมารไว้

[๖๙๖] พออุ้มพระราชกุมารขึ้นมาแล้ว อสิตฤๅษีผู้เจนจบวิชาทำนายลักษณะพิจารณาดูพระราชกุมารผู้ประเสริฐอยู่ก็มีจิตเลื่อมใส ได้เปล่งอุทานว่า ‘พระราชกุมารนี้ไม่มีผู้ใดจะยิ่งกว่า ทรงมีพระลักษณะเลิศกว่ามนุษย์ทั้งมวล’[๖๙๗] คราวครั้งนั้น อสิตฤๅษีเมื่อหวนระลึกถึงการบรรลุฌานของ ตนก็เกิดความโทมนัสใจถึงกับหลั่งนํ้าตาเจ้าศากยะทั้งหลายได้ทอดพระเนตรเห็นอสิตฤๅษีร้องให้ จึงตรัสถามว่า ‘พระกุมารจะมีอันตรายอะไรหรือ’[๖๙๘] อสิตฤๅษีเห็นเจ้าศากยะทั้งหลายไม่สบายพระทัย จึงถวายพระพรว่า ‘อาตมภาพจะได้นึกถึงสิ่งที่ไม่เกื้อกูลในพระราชกุมารก็หาไม่ อนึ่งเล่า พระราชกุมารจะทรงมีอันตรายก็หาไม่ พระกุมารนี้มีใช่ผู้ตํ่าต้อย ขอมหาบพิตรทั้งหลายจงสบายพระทัยเกิด[๖๙๙] พระราชกุมารนี้จะทรงบรรลุพระสัพพัญญุตญาณ ทรงเห็นพระนิพพานที่บริสุทธิ์อย่างยิ่ง จะทรงบำเพ็ญประโยชน์แก่มหาชน ทรงประกาศพระธรรมคำสั่งสอนศาสนพรหมจรรย์ของพระราชกุมารนี้จะแพร่หลายไปอย่างกว้างขวาง[๗๐๐] แต่อาตมภาพจะมีอายุเหลืออยู่ในโลกนี้ได้อีกไม่นานอาตมภาพจักมรณภาพไปเสียก่อน จะไม่ได้สดับพระธรรม

หน้า ๖๖๐

๑๑. นาลกสูตร

คำสั่งสอนของพระราชกุมารผู้ทรงมีความเพียรที่หาผู้เสมอมิได้ เพราะเหตุนั้น อาตมภาพผู้ถึงความเสียหาย จึงได้อาดูรทุกข์ใจ’

[๗๐๑] อสิตดาบสถวายพระพรให้เจ้าศากยะทั้งหลายทรงเกิดปีติอย่างยิ่งแล้ว ได้ออกจากพระราชวังไปบำเพ็ญพรตพรหมจรรย์ต่อไป อสิตดาบสนั้นเมื่อจะอนุเคราะห์หลานชายของตน จึงให้เขาสมาทานอยู่ในธรรมของผู้มีความเพียรหาผู้เสมอเหมือนมิได้[๗๐๒] แล้วกล่าวว่า ‘ต่อไปภายหน้า ถ้าเจ้าได้ยินเสียงว่าพุทธะระบือไป นั้นแสดงว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงบรรลุพระสัพพัญญุตญาณแล้ว กำลังทรงเปิดเผยพระสัทธรรมอันลํ้าเลิศอยู่ เจ้าจงไปทูลสอบถามด้วยตนเองในสำนักพระองค์ แล้วจงประพฤติพรหมจรรย์ในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นเถิด’[๗๐๓] นาลกะหลานชายผู้ถูกอบรมสั่งสอนมาแล้วโดยอสิตฤๅษีผู้เห็นพระนิพพานอันบริสุทธิ์อย่างยิ่งในอนาคต มีใจเกื้อกูล มั่นคง จึงได้รักษาอินทรีย์บวชเป็นดาบส รอคอยพระชินสีห์อยู่

[๗๐๔] ในเมื่อเวลาแห่งคำสั่งสอนของอสิตฤๅษีมาถึงเข้าแล้ว นาลกดาบสได้ฟังเสียงโจทขานกันว่าพระชินสีห์ทรงประกาศพระธรรมจักรอันประเสริฐ จึงได้ไปเฝ้าพระสัพพัญญูพุทธเจ้าผู้องอาจกว่าฤๅษี เกิดความเลื่อมใส ได้ทูลถามปฏิปทาที่ประเสริฐของมุนีกับพระมหามุนีผู้ประเสริฐ

จบ คาถาดำเนินเรื่อง

หน้า ๖๖๑

ว่าด้วยปัญหาของนาลกดาบส

นาลกดาบสทูลถามปัญหาเป็นคาถาประพันธ์ว่า

{๓๘๙} [๗๐๕] ข้าแต่พระโคดม ข้าพระองค์ได้รู้จักพระองค์ตามคำที่อสิตฤๅษีสั่งไว้ เพราะเหตุนั้น ข้าพระองค์ขอทูลถามพระองค์ผู้ทรงเจนจบธรรมทั้งปวง[๗๐๖] ข้าพระองค์ทูลถามแล้ว ขอพระองค์ได้โปรดตรัสบอกถึงพระมุนีและปฏิปทาอันสูงสุดของพระมุนี สำหรับบรรพชิตผู้เที่ยวภิกขาจารไป แก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด

ว่าด้วยข้อปฏิบัติของพระมุนี

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพยากรณ์เป็นพระคาถาว่า

[๗๐๗] เราตถาคตพึงแนะนำปฏิปทาของพระมุนีที่ปฏิบัติได้ยากให้เถิดความยินดีได้ยาก เอาเถิด เราจะบอกปฏิปทานั้นแก่เธอ เธอจงช่วยเหลือตนเอง จงมีจิตมั่นคงเถิด

[๗๐๘] พระมุนีพึงยกการด่ากับการนบไหว้ในหมู่ชาวบ้านไว้ให้

เสมอกัน คือ เมื่อเขาด่า ก็พึงรักษาจิตไว้มิให้โกรธ เมื่อ

เขาไหว้ ก็พึงเป็นผู้สงบ ไม่ลำพองตน เที่ยวจาริกไป

[๗๐๙] อารมณ์ทั้งหลายมีขึ้นมีลงเหมือนเปลวไฟในป่า ย่อมซ่านไป สตรีทั้งหลายชอบที่จะยั่วยวนพระมุนี พระมุนีนั้นอย่าให้สตรีเหล่านั้นยั่วยวนเอาได้

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑มีขึ้นมีลง หมายถึงมีทั้งอิฏฐารมณ์ (อารมณ์ที่น่าปรารถนา ส่วนที่น่ายินดี) และอนิฏฐารมณ์ (อารมณ์อันไม่น่าปรารถนา ส่วนที่ไม่น่ายินดี) [ขุ.สุ.อ. ๒/๓๒๔]
หน้า ๖๖๒

๑๑. นาลกสูตร

[๗๑๐] พระมุนีพึงเว้นเมถุนธรรม ละกามคุณทั้งอย่างดีและไม่ดีเสีย พึงเป็นผู้ไม่ยินดียินร้ายในสัตว์ทั้งหลายทั้งที่ยังมี ความสะดุ้ง ทั้งที่มีจิตมั่นคง

[๗๑๑] พึงเปรียบเทียบตัวเองกับสัตว์ทั้งหลายว่า เรารักชีวิตฉันใด สัตว์เหล่านี้ก็ฉันนั้น สัตว์เหล่านี้รักชีวิตฉันใด เราก็ฉันนั้น ดังนี้แล้ว ไม่พึงฆ่าสัตว์เอง ไม่พึงใช้ให้ผู้อื่นฆ่า

[๗๑๒] พระมุนีพึงละความปรารถนาและความอยากได้ในปัจจัย ๔ ที่ปุถุชนข้องเกี่ยวอยู่เสีย พึงเป็นผู้มีปัญญาจักษุปฏิบัติปฏิปทาของพระมุนีนี้ พึงข้ามพ้นความทะเยอทะยานในปัจจัยซึ่งเป็นเหตุแห่งมิจฉาชีพที่หมายรู้กันว่าห้วงเหวนั้นเสียให้ได้[๗๑๓] พึงเป็นผู้มีท้องพร่อง ฉันอาหารพอประมาณ มีความปรารถนาน้อย ไม่ละโมบ หมดความอยากเพราะตัณหา ไม่มีความปรารถนา ดับกิเลสได้

[๗๑๔] พระมุนีนั้นเที่ยวรับบิณฑบาตแล้วพึงไปยังป่า เข้าไปนั่งที่โคนไม้

[๗๑๕] พระมุนีนั้นพึงเป็นผู้ขวนขวายในฌาน มีความเพียรสมบูรณ์ยินดีในป่า ทำจิตให้ยินดียิ่ง เพ่งฌานอยู่ที่โคนต้นไม้

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑ในที่นี้ ความทะยานอยากในปัจจัย (ตัณหาในปัจจัย) เปรียบดุจห้วงเหวเพราะมีความหมายว่าให้เต็มได้ยาก (ขุ.สุ.อ. ๒/๓๒๖)
  2. ๒พึงเป็นผู้มีท้องพร่อง หมายถึงมีท้องพร่องตามนัยที่ท่านพระสารีบุตรเถระกล่าวไว้ว่า ‘ยังอีก ๔-๕ คำจะอิ่มควรหยุดฉัน แล้วดี่มนํ้าแทนเท่านี้ก็เป็นการเพียงพอเพื่ออยู่สบายของภิกษุผู้มีจิตมุ่งพระนิพพาน’ {ดู ขุ.เถร. {แปล) เล่ม ๒๖ ข้อ ๙๘๓} กล่าวคือไม่พึงเป็นผู้มีท้องพองเหมือนลุงโป่งอัดลมพึงกำจัดถีนมิทธะเพราะความมัวเมาในอาหารเป็นปัจจัย (ขุ.สุ.อ. ๒/๓๒๖)
หน้า ๖๖๓

[๗๑๖] ต่อจากนั้น เมื่อราตรีล่วงไป พึงไปยังละแวกบ้าน ไม่พึงยินดีกิจนิมนต์ ทั้งไม่พึงยินดีโภชนะที่เขานำมา (ถวาย)จากหมู่บ้าน

[๗๑๗] พระมุนีมาถึงหมู่บ้านแล้ว ไม่ควรรีบร้อนสัญจรไปในตระกูลทั้งหลาย พึงตัดการพูดคุยเสีย ไม่พึงกล่าววาจาที่พาดพึงถึงการแสวงหาของกิน

[๗๑๘] พระมุนีนั้นคิดว่า ‘ได้ก็ดี ไม่ได้ก็ดี’ ดังนี้แล้ว เป็นผู้คงที่ในการได้และไม่ได้ทั้งสองอย่างนั้น ย่อมล่วงพ้นความไม่สบายใจไปได้ เหมือนคนหาผลไม้เข้าไปยังต้นไม้แล้วจะได้หรือไม่ได้ก็ตามก็ไม่ยินดียินร้ายกลับไปฉะนั้น[๗๑๙] พระมุนีอุ้มบาตรเที่ยวไปบิณฑบาต ไม่เป็นใบ้ ก็พึงทำตัวเหมือนคนใบ้ ไม่พึงดูหมิ่นทานว่าเล็กน้อย ทั้งไม่พึงดูแคลน ผู้ถวาย

[๗๒๐] ก็ปฏิปทาทั้งระดับสูงที่ทำได้ง่าย และระดับตํ่าที่ทำได้ยากพระพุทธสมณะทรงประกาศไว้แล้ว พระมุนีทั้งหลายจะบรรลุนิพพานซํ้า ๒ ครั้งก็หาไม่ และจะบรรลุนิพพานด้วยมรรคจิตเพียงมรรคเดียวก็หาไม่

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑ปฏิปทา ในที่นี้หมายถึงข้อปฏิบัติ ๔ ประเภท คือ (๑) ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญฌา ปฏิบัติลำบาก ทั้งรู้ได้ช้า (๒) ทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา ปฏิบัติลำบาก แต่รู้ได้เร็ว (๓) สุขาปฏิปทา ทันธา ภิญญา ปฏิบัติสะดวก แต่รู้ได้ช้า (๔) สุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา ปฏิบัติสะดวก ทั้งรู้ได้เร็ว {ที.ปา. (แปล) ๑๑/๓๑๑/๒๙๙ ดูความพิสดารใน องฺ.จตุกฺก. (แปล) ๒๑/๑๖๑-๑๖๓/๒๔๗-๒๕๑} โดยปฏิปทาระดับสูง ได้แก่ ข้อที่ ๔ คือ สุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา เมื่อเทียบกับข้อที่ ๑ และข้อที่ ๒ คือ ทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา เมื่อเทียบกับข้อที่ ๓ ปฏิปทาระดับต่ำ ได้แก่ข้อที่ ๑ คือ ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา เมื่อเทียบกับข้อที่ ๔ และข้อที่ ๓ คือ สุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา เมื่อเทียบกับข้อที่ ๒ หรืออีกนัยหนึ่ง เฉพาะข้อที่ ๔ เท่านั้นจัดเป็นปฏิปทาระดับสูง ๓ ข้อที่ เหลือจัดเป็นปฏิปทาระดับต่ำ (ขุ.สุ.อ. ๒/๓๓๐)
หน้า ๖๖๔

๑๑. นาลกสูตร

[๗๒๑] อนึ่ง ภิกษุผู้ไม่มีตัณหา ตัดกระแสกิเลสได้แล้ว ละกิจน้อยใหญ่ได้แล้ว ย่อมไม่มีความเร่าร้อน

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเป็นพระคาถาประพันธ์ต่อไปอีกว่า

[๗๒๒] เราตถาคตจะแนะนำปฏิปทาของพระมุนีแก่เธอ ภิกษุผู้ปฏิบัติปฏิปทาของพระมุนีพึงนึกเปรียบด้วยคมมีดโกนพึงกดเพดานปากไว้ด้วยลิ้น สำรวมจิตไว้ที่ท้อง[๗๒๓] พึงเป็นผู้มีจิตไม่ย่อหย่อน ไม่พึงคิดมาก เป็นผู้ไม่มีกลิ่นคาว อันตัณหาและทิฏฐิไม่อาศัยแล้ว มุ่งประพฤติพรหมจรรย์ เท่านั้น

[๗๒๔] พึงศึกษาเพื่อการนั่งผู้เดียวและเพื่อประกอบภาวนาที่สมณะพึงอบรม ความเป็นมุนีที่ตถาคตแนะนำแล้วโดยส่วนเดียว เธอเป็นผู้หนึ่งจักได้อภิรมย์ ต่อจากนั้นจงประกาศไปทั้งสิบทิศ[๗๒๕] พึงฟังเสียงสรรเสริญของนักปราชญ์ทั้งหลายผู้เพ่งฌานผู้สละกามได้ จากนั้นพึงทำหิริและศรัทธาให้ยิ่งขึ้นไปก็จะเป็นสาวกของเราได้[๗๒๖] เธอจงรู้คำที่เรากล่าวแล้วนั้นด้วยตัวอย่างแม่น้ำ และลำห้วยลำธาร คือ ลำห้วยเล็ก ๆ ทั้งหลายย่อมไหลเสียงดัง ส่วนแม่นํ้าใหญ่ย่อมไหลนิ่ง[๗๒๗] สิ่งใดพร่อง สิ่งนั้นย่อมดัง สิ่งใดเต็ม สิ่งนั้นย่อมสงบ คนพาลเปรียบเหมือนหม้อที่มีน้ำครึ่งหนึ่ง บัณฑิตเปรียบเหมือนหวงน้ำที่เต็มเปี่ยม

หน้า ๖๖๕

[๗๒๘] พระพุทธสมณะตรัสธรรมใดซึ่งเข้าถึงประโยชน์ ประกอบด้วยประโยชนไว้เป็นอันมาก ธรรมนั้นทรงรู้อยู่จึงทรงแสดง ทรงรู้อยู่จึงตรัสไว้มาก

[๗๒๙] มุนีได้รู้ธรรมที่พระพุทธสมณะนั้นแสดงแล้ว สำรวมตนรู้คำพูดที่ไม่นำประโยชน์สุขมาให้ จึงไม่พูดมาก มุนีนั้นย่อมควรแก่ปฏิปทาของพระมุนี มุนีนั้นนับว่าเป็นพระมุนีบรรลุถึงปฏิปทาของพระมุนีแล้ว

๑๒. ทวยตานุปัสสนาสูตร

ว่าด้วยการพิจารณาเห็นธรรมเป็น ๒ อย่าง

{๓๙๐} ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ปุพพาราม ปราสาทที่นางวิสาขามิคารมารดาสร้างถวาย ใกล้พระนครสาวัตถี ก็ครั้งนั้นแลเป็นคืนวันเพ็ญ เป็นวันอุโบสถขึ้น ๑๕ ค่ำ พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งอยู่กลางแจ้ง มีภิกษุสงฆ์นั่งแวดล้อม ขณะนั้นทรงทอดพระเนตรเห็นภิกษุสงฆ์นั่งสงบนิ่งกันอยู่ จึงตรัสกับภิกษุทั้งหลายว่า(๑) “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้ามีผู้ถามว่า ‘การฟังกุศลธรรมที่เป็นของพระอริยเจ้าเป็นเครื่องนำหมู่สัตว์ออกจากโลก เป็นเหตุให้บรรลุอรหัตตผลจะมีประโยชน์อะไรแก่ท่านทั้งหลาย’ พวกเธอควรตอบเขาอย่างนี้ว่า ‘มีประโยชน์ให้รู้จักธรรม ๒ อย่างตามความเป็นจริง’ ถ้าจะมีใครถามอีกว่า

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑มิคารมารดา หมายถึงนางวิสาขามหาอุบาสิกาได้ชื่อว่ามิคารมารดา เพราะเศรษฐีชื่อว่ามิคาระยกย่อง(ในทางคุณธรรม)ให้อยู่ในฐานเป็นมารดาของตน (ม.มู.อ. ๒/๗๔, ขุ.อุ.อ. ๑๖๕, ขุ.สุ.อ. ๒/๓๓๔)