พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย สุตตนิบาต · อุรควรรค
๓. ขัคควิสาณสูตร
เล่ม ๒๕ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๒๙๖ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๓/๑๒ ในอุรควรรคมี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย สุตตนิบาต อุรควรรค ขัคควิสาณสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๒๕ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๕ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๔๖ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๕)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๕ หน้า ๕๐๒–๕๑๐
๓. ขัคควิสาณสูตร
ความเพลิดเพลินเพราะอุปธิทั้งหลาย แต่คนที่ไร้อุปธิย่อมไม่เพลิดเพลินเลย
[๓๔] (พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสตอบว่า)
คนมีโคย่อมเศร้าโศกเพราะโคทั้งหลาย เหมือนคนที่มี บุตรย่อมเศร้าโศกเพราะบุตรทั้งหลาย นรชนย่อมมี ความเศร้าโศกเพราะอุปธิทั้งหลาย แต่คนที่ไร้อุปธิ ย่อมไม่เศร้าโศกเลย
๓. ขัคควิสาณสูตร
ว่าด้วยการเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรด
พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายได้กล่าวคาถาไว้องค์ละหนึ่งคาถาดังนี้
{๒๙๖} ๓๕] บุคคลผู้ปล่อยวางอาชญาในสัตว์ทั้งปวงได้แล้ว ไม่เบียดเบียนสัตว์เหล่านั้นแม้แต่ผู้ใดผู้หนึ่งอยู่ ยังไม่ต้องการบุตร จักต้องการสหายแต่ที่ไหน พึงเที่ยวไปผู้เดียว เหมือนนอแรดฉะนั้น
- ๑อุปธิทั้งหลาย คำว่า อุปธิ หมายถึงสภาวะอันเป็นที่ตั้งที่ทรงไว้แห่งทุกข์ หรือสิ่งนุงนังระคนด้วยกิเลสและหอบทุกข์ไว้ มี ๔ อย่าง คือ เบญจขันธ์ กิเลส อภิสังขาร และ กามคุณ ๕ (วิ.อ. ๓/๒๓, ม.มู.อ. ๒/๓๘, ม.ม.อ. ๑๒๖, ม.อุ.อ. ๓๗,๒๑๙, สํ.ส.อ. ๓๑,๑๖๖, องุ.ทุก.อ. ๕, ขุ.อุ.อ, ๑๑๙, ขุ.อิ ติอ. ๒๐๙, ขุ.สุ.อ. ๑/๔๑)
- ๒ปล่อยวางอาชญา ในที่นี้หมายถึงไม่ประพฤติทุจริต ๓ มีกายทุจริตเป็นต้น (ขุ.สุ.อ. ๑/๕๙)
- ๓พึงเที่ยวไปผู้เดียว ในที่นี้คำว่า ผู้เดียว มีความหมาย ๕ นัย คือ (๑) ผู้เดียวด้วยอำนาจการบรรพชา ซึ่งตัดขาดความเกี่ยวข้องคลุกคลีกับคฤหัสถ์ (๒) ผู้เดียวตรงตามความหมาย คืออยู่ในอิริยาบถยืน เดิน นั่ง นอนโดยลำพัง (๓) ผู้เดียวเพราะละตัณหาซึ่งชื่อว่าเป็นสหายของคนทั่วไปได้ (๔) ผู้เดียว
[๓๖] ความรักทั้งหลายย่อมมีแก่บุคคลผู้มีความเกี่ยวข้อง ทุกข์ นี้ซึ่งเป็นไปตามความรักจึงเกิดขึ้น บุคคลเมื่อเห็นโทษอัน
เกิดแต่ความรัก พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น
[๓๗] บุคคลผู้อนุเคราะห์พวกมิตรและสหาย มีจิตผูกพันกันอยู่ย่อมทำให้ประโยชน์เสื่อมไป บุคคลเมื่อมองเห็นภัยในความสนิทสนมนั้น พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น[๓๘] พุ่มไม้ไผ่ใหญ่เกี่ยวก่ายกันฉันใด ตัณหาในฺบุตรและภรรยาทั้งหลายก็กว้างขวางเกี่ยวก่ายกันฉันนั้น บุคคลไม่พึงข้องเกี่ยวกันอยู่เหมือนหน่อไผ่ พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น[๓๙] มฤคในป่าที่มิได้ถูกผูกไว้ย่อมไปหากินได้ตามความประสงค์ฉันใด วิญญูชนเมื่อปรารถนาเสรีภาพ พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น
[๔๐] ในท่ามกลางสหาย จำต้องมีการปรึกษาอันทั้งในเรื่องที่อยู่ ที่ยืน ที่เดิน และที่เที่ยวไป บุคคลผู้ปรารถนาเสรีภาพ ที่พวกคนชั่วไม่ปรารถนา พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรด ฉะนั้น
- เพราะปราศจากกิเลสโดยสิ้นเชิง (๕) ผู้เดียวเพราะตรัสรู้ปัจเจกสัมโพธิญาณได้ด้วยตนเอง คำว่าพึงเที่ยวไป หมายถึงประพฤติหรือดำเนินชีวิตอยู่ด้วยจริยา ๘ คือ (๑) อิริยาปถจริยา การอยู่ในอิริยาบถ ๔ อย่างท่านผู้สมบูรณ์ด้วยปณิธาน (๒) อายตนจริยา การควบคุมอายตนะทั้งภายในและภายนอกอย่างท่านผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย (๓) สติจริยา การเจริญสติปัฏฐาน ๔ อย่างท่านผู้อยู่ด้วยความไม่ประมาท (๔) สมาธิจริยา การเจริญฌาน ๔อย่างท่านผู้หมั่นประกอบอธิจิต (๕) ญาณจริยา การรู้แจ้งอริยสัจ ๔ อย่างท่านผู้สมบูรณ์ด้วยปัญญา (๖) มัคคจริยา การดำเนินตามข้อปฏิบัติในอริยมรรค ๔ อย่างท่านผู้ปฏิบัติชอบ (๗) ปกติจริยา การทรงภาวะปกติ อยู่ในสามัญญผล ๔ อย่างท่านผู้บรรลุมรรคผลแล้ว (๘) โลกัตถจริยา การบำเพ็ญประโยชน์เพื่อชาวโลกอย่างพุทธบุคคลทั้ง ๓ (พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า พระอรหันตสาวก) [ขุ.สุ.อ. ๑/๖๐-๖๑]
[๔๑] ในท่ามกลางสหาย ย่อมมีการเล่น มีความยินดี และความรักในบุตรทั้งหลายย่อมจะมีมาก บุคคลเมื่อเกลียดความพลัดพรากจากของที่รัก พึงเที่ยวไปผู้เดียว เหมือนนอแรดฉะนั้น
[๔๒] บุคคลผู้มีปกติอยู่ตามสบายในสี่ทิศย่อมไม่มีความกระทบกระทั่งกัน เมื่อยินดีด้วยปัจจัยตามมีตามได้ พึงครอบงำอันตรายทั้งหลายเสีย อย่าหวาดเสียว พึงเที่ยวไป ผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น[๔๓] บรรพชิตพวกหนึ่ง และคฤหัสถ์ผู้ครองเรือนอีกพวกหนึ่งเป็นผู้ที่สงเคราะห์ได้ยาก พึงเป็นผู้มีความขวนขวายน้อยในผู้อื่นและบุตรทั้งหลาย พึงเที่ยวไปผู้เดียว เหมือนนอแรดฉะนั้น[๔๔] ผู้เป็นวีรชนพึงปลงเครื่องหมายแห่งคฤหัสถ์ ตัดเครื่องผูกของคฤหัสถ์เสีย เหมือนต้นทองหลางสลัดใบทิ้ง แล้วพึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น[๔๕] ถ้าได้สหายผู้มีปัญญา ผู้เที่ยวไปด้วยกันได้ ผู้มีปกติอยู่ ด้วยกรรมดี เป็นนักปราชญ์ ก็พึงครอบงำอันตราย ทั้งปวงเสีย พอใจ มีสติ เที่ยวไปกับสหายนั้นเถิด[๔๖] ถ้าไม่ได้สหายผู้มีปัญญา ผู้เที่ยวไปด้วยกันได้ ผู้มีปกติ อยู่ด้วยกรรมดี เป็นนักปราชญ์ ก็พึงเที่ยวไปผู้เดียว เหมือนนอแรด ดังพระราชาทรงละแว่นแคว้นที่ทรงชนะ
- ๑ผู้เป็นวีรชนผู้มีความเพียรหรือผู้มีความกล้าหาญ ในที่นี้หมายถึงผู้ประกอบด้วยมัคควิริยะความเพียรชอบอันเป็นองค์มรรค หรือสัมมาวายามะ (ขุ.สุ.อ. ๑/๘๕)
ได้แล้วเสด็จเที่ยวไปพระองค์เดียว และเหมือนพญาช้างมาตังคะละโขลงแล้วเที่ยวไปตามลำพึงฉะนั้น
[๔๗] เราทั้งหลายย่อมสรรเสริญสหายผู้ถึงพร้อมด้วยธรรมโดยแท้ พึงคบหาแต่สหายที่ประเสริฐกว่าหรือที่เสมอกัน เมื่อไม่ได้สหายเช่นนั้น ก็พึงบริโภคปัจจัยอันไม่มีโทษเที่ยวไปผู้เดียว เหมือนนอแรดฉะนั้น[๔๘] บุคคลเห็นกำไลทองอันสุกปลั่งที่นายช่างทองให้สำเร็จ ดีแล้ว สองวงกระทบกันที่มือ พึงเที่ยวไปผู้เดียว เหมือน นอแรดฉะนั้น
[๔๙] การพูดด้วยวาจาก็ดี ความเกี่ยวข้องก็ดีกับสหายพึงมีแก่เราอย่างนี้ บุคคลเมื่อเห็นภัยนี้ต่อไป พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น
[๕๐] ก็กามทั้งหลายงามวิจิตร มีรสอร่อย น่ารื่นรมย์ใจ ย่อมย่ำยีจิตด้วยรูปแปลก ๆ บุคคลมองเห็นโทษในกามคุณทั้งหลายแล้ว พึงเที่ยวไปผู้เดียว เหมือนนอแรดฉะนั้น[๕๑] อันว่ากามนี้เป็นเสนียด เป็นดังฝี เป็นอุบาทว์ เป็นโรคเป็นลูกศร เป็นภัย บุคคลมองเห็นภัยนี้ในกามคุณทั้งหลายแล้ว พึงเที่ยวไปผู้เดียว เหมือนนอแรดฉะนั้น[๕๒] พึงครอบงำแม้ภัยเหล่านี้ คือ ความหนาว ความร้อน ความหิว ความระหาย ลม แดด เหลือบ และสัตว์เลื้อยคลานเสียให้หมดแล้ว พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น
- ๑หมายถึง นำมาคิดเปรียบเทียบว่า ‘การอยู่คลุกคลีกับคนหมู่มากย่อมมีแต่ความกระทบกระทั่งกันเหมือนกำไลทองสองวงกระทบกันที่มือ’ จึงควรเที่ยวไปผู้เดียว (ขุ.สุ.อ. ๑/๙๑)
๓. ขัคควิสาณสูตร
[๕๓] พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรด เหมือนพญาช้างสารตระกูลปทุมที่มีร่างกายเกิดดีแล้ว ละโขลงแล้วอยู่ในป่าตามความพอใจฉะนั้น
[๕๔] การที่บุคคลผู้ยินดียิ่งด้วยหมู่คณะจะพึงบรรลุวิมุตติอันมีในสมัย มิใช่ฐานะที่จะมีได้ บุคคลพิจารณาถ้อยคำของพระปัจเจกสัมพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ดังนี้แล้ว พึงเที่ยวไปผู้เดียว เหมือนนอแรดฉะนั้น[๕๕] เราล่วงพ้นได้แล้วซึ่งทิฏฐิอันเป็นเสี้ยนหนามทั้งหลาย ถึงแล้วซึ่งมรรคนิยาม ได้มรรคแล้วเป็นผู้มีญาณเกิดขึ้นแล้ว อันผู้อื่นไม่ต้องแนะนำ พึงเที่ยวไปผู้เดียว เหมือนนอแรดฉะนั้น[๕๖] พึงเป็นผู้ไม่มีความโลภ ไม่โกหก ไม่กระหาย ไม่มีความลบหลู่ มีบาปธรรมดุจนํ้าฝาดและโมหะอันกำจัดแล้ว ไม่มีความหวังในโลกทั้งปวง พึงเที่ยวไปผู้เดียว เหมือนนอแรดฉะนั้น[๕๗] พึงละเว้นสหายชั่ว ไม่พึงคบหาด้วยตนเอง ซึ่งสหายผู้ไม่เห็นประโยชน์ ผู้ตั้งอยู่ในธรรมที่ผิด ผู้ข้องอยู่ ผู้ประมาทแล้ว พึงเที่ยวไปผู้เดียว เหมือนนอแรดฉะนั้น
- ๑วิมุตติอันมีในสมัย (สามยิกวิมุตติ หรือสมยวิมุตติ) หมายถึงความหลุดพ้นจากกิเลสด้วยโลกิยสมาบัติ กล่าวคือความหลุดพ้นเป็นครั้งเป็นคราวโดยสามารถระงับปัจจนีกธรรม (กิเลสที่เป็นข้าศึกหรือนิวรณ์ ๕) ไว้ได้เฉพาะในขณะจิตที่แน่วแน่เป็นสมาธิขั้นฌาน (นัย ขุ.สุ.อ. ๑/๑๐๑)
- ๒ในคาถานี้คำว่า ทิฏฐิอันเป็นเสี้ยนหนาม หมายถึงทิฏฐิ ๖๒ ประการ {พึงดูรายละเอียดโดยพิสดารใน ที.สี. (แปล) ๙/๒๘-๑๐๒/๑๖-๕๕} ถึงมรรคนิยาม หมายถึงเข้าถึงภาวะที่กำหนดแน่นอนด้วยปฐมมรรค กล่าวคือ มีความเป็นผู้ไม่ตกต่ำเป็นธรรมดาและมีความเที่ยงแท้ที่จะตรัสรู้ภายหนัา หรือสำเร็จกิจในโสดาปัตติมรรค ได้มรรคแล้ว หมายถึงบรรลุมรรค ๓ ที่เหลือ มีญาณเกิดขึ้นแล้ว หมายถึงเป็นผู้ได้ปัจเจกโพธิญาณ อันผู้อื่นไม่ต้องแนะนำ หมายถึงรู้แจ้งอริยสัจ (ข.สุ.อ. ๑/๑๐๒)
[๕๘] พึงคบหามิตรผู้เป็นพหูสูต ผู้ทรงธรรม มีคุณยิ่ง มีปฏิภาณ ทราบประโยชน์ทั้งหลายแล้วพึงกำจัดความสงสัยเสีย เที่ยวไปผู้เดียว เหมือนนอแรดฉะนั้น[๕๙] ไม่พึงทำความพอใจ ไม่เพ่งแต่การเล่น ความยินดี และกามสุขในโลก พึงเว้นจากฐานะแห่งการประดับเสีย เป็นผู้พูดจริง เที่ยวไปผู้เดียว เหมือนนอแรดฉะนั้น[๖๐] พึงละบุตร ภรรยา บิดามารดา ทรัพย์ ธัญชาติ พวกพ้องและกามทั้งหลายตามส่วนเสียแล้ว พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น[๖๑] กามนี้เป็นเครื่องข้อง มีความสุขน้อย มีคุณน้อย มีทุกข์มาก ผู้มีปัญญาทราบแล้วว่ากามนี้เป็นดังฝี พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น[๖๒] พึงทำลายสังโยชน์ทั้งหลายเสีย เหมือนปลาทำลายข่ายไป และเหมือนไฟไหม้มิได้ลามกลับมา พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น[๖๓] พึงเป็นผู้มีจักษุทอดลง ไม่เหลวไหลเพราะเท้า คุ้มครองอินทรีย์ รักษาใจ ไม่มีกิเลสซ่านไป ไม่ถูกไฟกิเลสเผา พึงเที่ยวไปผู้เดียว เหมือนนอแรดฉะนั้น[๖๔] บุคคลพึงละเครื่องหมายของคฤหัสถ์เสีย ครองผ้ากาสายะเหมือนต้นทองหลางที่มีใบหนาทึบ ออกบวชแล้วพึงเที่ยวไปผู้เดียว เหมือนนอแรดฉะนั้น
- ๑ไม่เหลวไหลเพราะเท้า หมายถึงไม่เที่ยวไปเหมือนกับผู้มีความคันเท้าคือชอบเที่ยวไปพบปะผู้คนอยู่ตลอดเวลา หรือเป็นผู้เว้นจากเป็นนักเดินทางไกล (ขุ.สุ.อ. ๑/๑๑๓-๑๑๔)
[๖๕] บรรพชิตไม่พึงทำความติดใจในรสทั้งหลาย ไม่มีตัณหาเป็นเหตุให้เหลวไหล ไม่เลี้ยงผู้อื่น เที่ยวไปบิณฑบาตตามลำดับตรอก มีจิตไม่พัวพันในตระกูล พึงเที่ยวไปผู้เดียว เหมือนนอแรดฉะนั้น[๖๖] บรรพชิตพึงละเสียซึ่งเครื่องกั้นจิต ๕ ประการ สลัดเสียซึ่งกิเลสที่ทำให้จิตเศร้าหมองทั้งปวง เป็นผู้อันตัณหา และทิฏฐิไม่อาศัย ตัดเสียซึ่งความรักและความชังแล้วพึงเที่ยวไปผู้เดียว เหมือนนอแรดฉะนั้น[๖๗] บรรพชิตละสุข ทุกข์ โสมนัสและโทมนัสก่อนๆ ได้อุเบกขาและสมถะอันหมดจดวิเศษแล้ว พึงเที่ยวไป ผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น
[๖๘] บรรพชิตพึงเป็นผู้ปรารภความเพียร เพื่อลุถึงปรมัตถประโยชน์ มีจิตไม่ย่อหย่อน มีความประพฤติไม่เกียจคร้าน มีความพยายามมั่นคง ถึงพร้อมด้วยเรี่ยวแรงและกำลัง พึงเที่ยวไปผู้เดียว เหมือนนอแรดฉะนั้น[๖๙] บรรพชิตไม่พึงละทิ้งการหลีกเร้น (กายวิเวก) และฌาน (จิตตวิเวก) ประพฤติธรรมสมควรในธรรมทั้งหลายเป็นนิจ พิจารณาให้เห็นโทษในภพทั้งหลาย พึงเที่ยวไปเหมือนนอแรดฉะนั้น๗๐] บรรพชิตเมื่อปรารถนาความสิ้นตัณหาพึงเป็นผู้ไม่ประมาทไม่บ้านํ้าลาย มีสุตะ มีสติ มีธรรมอันกำหนดรู้แล้ว
- ๑หมายถึงนิวรณ์ ๕ ดูเชิงอรรถในข้อ ๑๗ (อุรคสูตร อุรควรรค สุตตนิบาต) หน้า ๕๐๐ ในเล่มนี้
- ๒ไม่บ้านํ้าลาย หมายถึงไม่เป็นคนโง่เชอะ กล่าวคือเป็นบัณฑิตที่ฉลาดพูด (ขุ.สุ.อ. ๑/๑๒๕)
มีความแน่นอน มีความเพียร พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น
[๗๑] บรรพชิตพึงเป็นผู้ไม่สะดุ้งในเพราะเสียงเหมือนสีหะ ไม่ติดข้องอยู่ในขันธ์เป็นต้นเหมือนลมไม่ติดอยู่ในข่าย ไม่ติดอยู่ด้วยโลภะเหมือนดอกบัวไม่ติดน้ำ พึงเที่ยวไป ผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น[๗๒] พญาสีหราชซึ่งมีเขี้ยวเป็นกำลังเที่ยวข่มขี่ครอบงำเนื้อทั้งหลายไปตามลำพัง ฉันใด บรรพชิตก็พึงเสพอาศัยเสนาสนะอันสงัดเที่ยวไปผู้เดียว เหมือนนอแรด ฉันนั้น[๗๓] บรรพชิตพึงเสพเมตตา กรุณา มุทิตา และอุเบกขาอันเป็นวิมุตติตลอดเวลา อันสัตว์โลกทั้งมวลไม่เกลียดชังพึงเที่ยวไปผู้เดียว เหมือนนอแรดฉะนั้น
[๗๔] บรรพชิตละราคะ โทสะ โมหะได้แล้ว ทำลายสังโยชน์ทั้งหลายได้แล้ว ไม่พึงสะดุ้งกลัวความสิ้นชีวิต เที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น
[๗๕] คนทั่วไปคบหาสมาคมกันเพราะเหตุคือผลประโยชน์ทุกวันนี้มิตรผู้ปราศจากเหตุหาได้ยาก (เพราะ)มนุษย์ทั้งหลาย มักเห็นแก่ประโยชน์ตน เป็นคนไม่สะอาด(ดังนั้น) พึงเที่ยวไปผู้เดียว เหมือนนอแรดฉะนั้น
- ๑มีความแน่นอน หมายถึงเข้าถึงภาวะที่แน่นอนด้วยอริยมรรค (ขุ.อุ.อ. ๑/๑๒๔)
- ๒อันเป็นวิมุตติ หมายถึงว่า คุณธรรมทั้ง ๔ คือ เมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขา ชื่อว่าวิมุตติเพราะหมายถึงเป็นคุณธรรมที่หลุดพ้นจากปัจจนีกธรรม (ธรรมที่เป็นคู่ปรับ) ของตน เช่น ในขณะที่เจริญเมตตา ภาวะจิตก็จะหลุดพ้นจากความพยาบาทคิดร้ายผู้อื่นเป็นต้น (ขุ.สุ.อ. ๑/๑๒๘)
๔. กสิภารทวาชสูตร
๔. กสิภารทวาชสูตร
ว่าด้วยการทำนาในทางธรรม
{๒๙๗} ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ หมู่บ้านพราหมณ์ชื่อเอกนาฬา ในทักขิณาคีรีชนบท แคว้นมคธ ก็สมัยนั้นแลเป็นฤดูไถหว่านกสิภารทวาชพราหมณ์ใช้ไถจำนวน ๕๐๐ เล่มไถนาอยู่
ครั้งนั้นแลเป็นเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองอันตรวาสกแล้วทรงถือบาตรจีวรเสด็จเข้าไปจนถึงที่ที่ทำการงานของกสิภารทวาชพราหมณ์ก็ขณะนั้นแล กสิภารทวาชพราหมณ์กำลังเลี้ยงอาหารเช้ากันอยู่พอดี จึงพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าไปจนถึงที่เลี้ยงอาหารกัน แล้วได้ประทับยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่งกสิภารทวาชพราหมณ์ได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับยืนอยู่เพื่อบิณฑบาต จึงได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระสมณะข้าพระองค์ยังต้องไถและหว่านเสียก่อนจึงจะได้บริโภค ข้าแต่พระสมณะแม้พระองค์ก็จงไถหว่านเสียก่อนแล้วจึงบริโภคเถิด”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนพราหมณ์ แม้เราเองก็ไถและหว่านเสียก่อนแล้วจึงได้บริโภคเหมือนกัน”
กสิภารทวาชพราหมณ์ทูลถามว่า “ก็ข้าพระองค์ไม่เห็นแอก ไถ ผาล ปฏัก หรือฝูงโคของท่านพระโคดมเลย เมื่อเป็นเช่นนี้ ท่านพระโคดมยังจะตรัสว่า ‘ดูก่อนพราหมณ์ แม้เราเองก็ไถและหว่านเสียก่อนแล้วจึงได้บริโภคเหมือนกัน’ อยู่อีกหรือ”
- ๑ทักขิณาคิรีชนบท หมายถึงชุมชนแห่งหนึ่งซึ่งตั้งอยู่ทางทิศใต้ของภูเขาที่ล้อมรอบพระนครราชคฤห์จึงได้ชื่อว่าทักขิณาคิรีชนบท ในที่นี้เป็นชื่อของวิหารในชนบทนั้นด้วย (ขุ.สุ.อ. ๑/๑๓๗)
จบ ๓. ขัคควิสาณสูตร