พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย เทวปุตตสังยุต · นานาติตถิยวรรค
๑๐. นานาติตถิยสูตร
เล่ม ๑๕ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๓๑๓–๓๒๑ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑๐/๑๐ ในนานาติตถิยวรรคมี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เทวปุตตสังยุต นานาติตถิยวรรค นานาติตถิยสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๑๕ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๑๕ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๒๔ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๑๕)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๑๕ หน้า ๑๒๒–๑๒๖
๑๐. นานาติตถิยสาวกสูตร
ว่าด้วยเทพบุตรสาวกของเดียรถีย์
{๓๑๓} [๑๑๑] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวัน อันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้นแล เมื่อปฐมยามผ่านไปแล้ว เทพบุตรผู้เป็นสาวกของเดียรถีย์ สำนักต่าง ๆ จำนวนมาก คือ อสมเทพบุตร สหลีเทพบุตร นิกเทพบุตร อาโกฏกเทพบุตร เวฏัมพรีเทพบุตร มาณวคามิยเทพบุตร มีรัศมีงามยิ่งนัก ยังพระวิหารเวฬุวันให้สว่างไสวไปทั่วแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง{๓๑๔} อสมเทพบุตรผู้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่งได้กล่าวคาถานี้ในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้าปรารภถึงท่านปูรณกัสสปะว่า
เมื่อสัตว์ถูกฟัน ถูกฆ่า ถูกโบย และเสื่อมทรัพย์ ครูปูรณกัสสปะไม่มองว่าเป็นบาปหรือเป็นบุญของตนท่านบอกให้วางใจเสีย จึงสมควรที่จะยกย่องท่านว่าเป็นศาสดาในโลกนี้
{๓๑๕} สหลีเทพบุตรได้กล่าวคาถานี้ในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้าปรารภถึงท่านมักขลิโคสาลว่า
- ๑เทพบุตรผู้เป็นสาวกของเดียรถีย์ เทพบุตรเหล่านี้เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ แม้จะเป็นสาวกของเดียรถีย์ คือพวกเจ้าลัทธิภายนอกพระพุทธศาสนาที่มีชื่อเสียงในครั้งพุทธกาล เช่น ปูรณกัสสปะ มักขลิโคศาล เป็นต้น แต่เป็นกรรมวาที (มีความเห็นว่ากรรมที่ทำแล้วว่าเป็นอันทำคือมีผล) จึงทำ บุญทั้งหลายมีทานเป็นต้นแล้วบังเกิดในสวรรค์ แต่ยังมีทิฏฐิคือเข้าใจว่าตนมาเกิดในสวรรค์นี้ได้ เพราะความเลื่อมใสในศาสดาเจ้าลัทธิของตน จึงนัดกันมากล่าวคาถาสรรเสริญศาสดาของตนต่อพระพักตร์พระผู้มีพระภาคเจ้า (สํ.ส.อ. ๑๒๐)
ครูมักขลิโคสาลสำรวมตนดีแล้วด้วยการรังเกียจ บาปโดยการบำเพ็ญตบะ ละเว้นวาจาที่ชวนให้เกิดการทะเลาะกัน เป็นผู้วางตนสมํ่าเสมอ งดเว้นจากสิ่งที่มีโทษ พูดจริง ท่านมักขลิโคสาลจึงสมควรจัดว่าเป็นผู้คงที่ ไม่กระทำบาปโดยแท้{๓๑๖} นิกเทพบุตรได้กล่าวคาถานี้ในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้าปรารภถึงท่านนิครนถนาฏบุตรว่า
ครูนิครนถนาฏบุตรเป็นผู้รังเกียจบาป มีปัญญารักษาตัวรอด เห็นภัยในสงสาร เป็นผู้ระมัดระวังตัวตลอดสี่ยาม เปิดเผยสิ่งที่ตนเห็นแล้วและฟังแล้ว ท่านนิครนถ์จึงนับว่าเป็นผู้ไม่หยาบช้าโดยแท้{๓๑๗} อาโกฏกเทพบุตรได้กล่าวคาถานี้ในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้าปรารภถึงพวกเดียรถีย์ต่าง ๆ ว่า
ท่านปกุธกัจจายนะ ท่านนิครนถนาฎบุตร และพวกท่านมักขลิโคสาล ท่านปูรณกัสสปะ ท่านเหล่านี้ล้วนแต่เป็นศาสดาของหมู่คณะ บรรลุถึงที่สุดในสมณธรรมแล้ว ท่านเหล่านั้นคงเป็นผู้ไม่ไกลจากสัตบุรุษแน่นอน{๓๑๘} เวฏัมพรีเทพบุตรได้กล่าวตอบอาโกฏกเทพบุตรด้วยคาถาว่า
ธรรมดาสุนัขจิ้งจอกผู้เป็นสัตว์ชั้นตํ่าด้วยความประพฤติของตน ถึงในบางครั้งก็เสมอกับราชสีห์ไม่ได้ครูของหมู่คณะที่เปลือยกาย ชอบพูดโกหก มีความประพฤติน่ารังเกียจ จะเทียบกับสัตบุรุษไม่ได้เลย
{๓๑๙} ลำดับนั้นแล มารผู้มีใจบาปเข้าสิงเวฏัมพรีเทพบุตรแล้วได้กล่าวคาถานี้ ในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า
คนเหล่าใดขวนขวายในการรังเกียจบาปโดยการบำเพ็ญตบะ รักษาความสงบตามลำพังอยู่ ติดอยู่ในรูปปรารถนาเทวโลก คนเหล่านั้นชื่อว่าสั่งสอนเพื่อปรโลกโดยชอบแท้{๓๒๐} ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบว่านี้เป็นมารผู้มีใจบาป จึงได้ตรัสตอบมารนั้นด้วยพระคาถาว่า
รูปใด ๆ จะอยู่ในโลกนี้หรือโลกหน้า หรือจะมีรัศมีรุ่งเรืองอยู่ในอากาศก็ตามที รูปเหล่านั้นทั้งหมดล้วนเป็นสิ่งที่มารสรรเสริญแล้ว ถูกวางไว้แล้วเพื่อจะฆ่าสัตว์โลก เหมือนเขาวางเหยื่อล่อไว้เพื่อฆ่าปลาฉะนั้น{๓๒๑} ลำดับนั้น มาณวคามิยเทพบุตรได้กล่าวคาถาเหล่านี้ในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้าปรารภถึงพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า
พูดกันว่า ภูเขาวิปุละเป็นเลิศกว่าภูเขาที่ตั้งอยู่ในพระนครราชคฤห์ ภูเขาเสตบรรพตเป็นเลิศกว่าภูเขาที่ตั้งอยู่ในป่าหิมวันต์ ดวงอาทิตย์เป็นเลิศกว่าสิ่งที่ลอยอยู่กลางหาวมหาสมุทรเป็นเลิศกว่าห้วงน้ำทั้งหลาย ดวงจันทร์เป็นเลิศกว่าดวงดาวทั้งหลาย พระพุทธเจ้าชาวโลกกล่าวกันว่าเป็นเลิศกว่าประชุมชนทั้งโลกพร้อมทั้งเทวโลก
จบ นานาติตถิยวรรคที่ ๓
รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ
๑. สิวสูตร ๒. เขมสูตร
๓. เสรีสูตร ๔. ฆฏิการสูตร
๕. ชันตุสูตร ๖. โรหิตัสสสูตร
๗. นันทสูตร ๘. นันทิวิสาลสูตร
๙. สุสิมสูตร ๑๐. นานาติตถิยสาวกสูตร
จบ เทวปุตตสังยุตที่ ๒
๓. โกสลสังยุต
๑. ปฐมวรรค
๑. ทหรสูตร
ว่าด้วยของ ๔ อย่างที่ไม่ควรดูหมิ่น
{๓๒๒} [๑๑๒] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแล พระเจ้าปเสนทิโกศลเสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ทรงปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงประทับนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “แม้พระโคดมผู้เจริญก็ทรงปฏิญาณได้ไหมว่าเราได้ตรัสรู้พระอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณแล้ว”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า “ดูก่อนมหาบพิตร ก็เมื่อจะตรัสถาม ให้ถูกก็พึงตรัสถามว่า ‘พระตถาคตได้ตรัสรู้พระอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณแล้วหรือ’ จึงเมื่อจะตอบให้ถูกก็พึงตอบว่า ‘ดูก่อนมหาบพิตร อาตมาได้ตรัสรู้พระอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณแล้ว”
{๓๒๔} พระเจ้าปเสนทิโกศลทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ แม้สมณพราหมณ์บางพวกซึ่งเป็นเจ้าหมู่เจ้าคณะ เป็นคณาจารย์มีชื่อเสียง มีเกียรติยศ เป็นเจ้าลัทธิ คนส่วนมากยกย่องว่าเป็นสาธุ คือปูรณกัสสปะ มักขลิโคสาล นิครนถนาฏบุตร สัญชัยเวลัฏฐบุตร ปกุธกัจจายนะ อชิตเกสกัมพล เมื่อถูกหม่อมฉันถามว่า ‘ท่านทั้งหลายปฏิญาณได้ไหมว่า ‘เราได้ตรัสรู้พระอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณแล้ว’ ดังนี้ ก็ยังไม่ปฏิญาณตนว่า
จบ ๑๐. นานาติตถิยสูตร