พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย เทวปุตตสังยุต · วรรคที่ ๑
๗. ปัญจาลจัณฑสูตร
เล่ม ๑๕ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๒๓๖–๒๓๗ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๗/๑๐ ในวรรคที่ ๑มี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เทวปุตตสังยุต วรรคที่ ๑ ปัญจาลจัณฑสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๑๕ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๑๕ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๒๔ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๑๕)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๑๕ หน้า ๘๙–๙๐
{๒๓๔} กามทเทพบุตรกราบทูลว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า สิ่งที่ทำให้ ตั้งมั่นได้ยากก็คือจิต”
พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า
ชนเหล่าใดยินดีแล้วในความสงบแห่งอินทรีย์ ชนเหล่านั้นย่อมตั้งจิตที่ตั้งมั่นได้ยากใหัตั้งมั่นได้ ดูก่อนกามทะ พระอริยเจ้าทั้งหลายเหล่านั้นตัดเครือข่ายแห่งมัจจุได้แล้วจึงดำเนินไป{๒๓๕} กามทเทพบุตรกราบทูลว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ทางที่ดำเนินไปได้ยากคือทางที่ไม่สม่ำเสมอ”
พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า
ดูก่อนกามทะ พระอริยเจ้าทั้งหลายย่อมดำเนินไปได้แม้ในทางที่ไม่สมํ่าเสมอซึ่งดำเนินไปได้ยาก แต่ผู้มิใช่่พระอริยเจ้าย่อมบ่ายหัวทิ่มตกลงไปในทางอันไม่สมํ่าเสมอ ทางนั้นสมํ่าเสมอสำหรับพระอริยเจ้าทั้งหลาย เพราะว่าพระอริยเจ้าทั้งหลายเป็นผู้สมํ่าเสมอในทางที่ไม่สมํ่าเสมอ
๗. ปัญจาลจัณฑสูตร
ว่าด้วยผู้มีสติในที่คับแคบ
{๒๓๖} [๘๘] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี
ปัญจาลจัณฑเทพบุตรผู้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่งได้กล่าวคาถานี้ในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า
มุนีใดเป็นผู้มีปัญญามาก เป็นผู้รู้ เป็นผู้ละมานะได้อย่างประเสริฐ ได้บรรลุฌานแล้ว มุนีนั้นชื่อว่าได้ประสบโอกาสในที่คับแคบหนอ
{๒๓๗} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า
ก็ชนเหล่าใดแม้อยูในที่คับแคบ แต่ยังได้สติเพื่อการบรรลุธรรมคือพระนิพพานอยู่ ชนเหล่านั้นชื่อว่ามีใจตั้งมั่นดีแล้วโดยชอบ
๘. ตายนสูตร
ว่าด้วยทรงรับรองตายนคาถาของตายนเทพบุตร
{๒๓๘} [๘๙] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี
ครั้งนั้นแล เมื่อปฐมยามผ่านไปแล้ว ตายนเทพบุตรผู้เคยเป็นเจ้าลัทธิมาก่อน มีรัศมีงามยิ่งนัก ยังพระวิหารเชตวันให้สว่างไสวไปทั่วแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้ว{๒๓๙}ได้กล่าวคาถาเหล่านี้ในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า
ท่านจงพยายามตัดกระแสตัณหา จงบรรเทากามเสียเถิดพราหมณ์ เพราะหากมุนีละกามไม่ได้ ก็เข้าถึงฌานไม่ได้
ถ้าบุคคลจะทำความเพียร พึงรีบทำความเพียรนั้นเข้าเถิด พึงบากบั่นทำความเพียรนั้นให้มั่นคงไว้ เพราะว่าการบรรพชาที่ปฏิบัติย่อหย่อน รังแต่จะโปรยธุลีกิเลสให้แปดเปื้อนหนักขึ้น
- ๑ที่คับแคบ (สัมพาธะ) มี ๒ อย่าง คือ (๑) นีวรณสัมพาธะ ที่คับแคบคือนิวรณ์ ๕ (๒) กามคุณสัมพาธะ ที่คับแคบคือกามคุณ ๕ ในที่นี้หมายถึงนีวรณสัมพาธะ (สํ.ส.อ. ๑๐๒)
- ๒ผู้เคยเป็นเจ้าลัทธิมาก่อน หมายถึงเมื่อครั้งเป็นมนุษย์ได้เป็นศาสดาเจ้าลัทธิตามหลักทิฏฐิ ๖๒ แต่ที่มาเกิดในสวรรค์ได้ เพราะภายหลังเป็นกรรมวาทีแล้วสร้างกุศลกรรมต่าง ๆ (นัย สํ.ส.อ. ๑๐๓)
จบ ๗. ปัญจาลจัณฑสูตร