พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สฬายตนสังยุต ปัณณาสก์ที่ ๑ · ยมกวรรค
๑. สัมโพธสูตร ที่ ๑
เล่ม ๑๘ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๓ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑/๑๐ ในยมกวรรคมี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สฬายตนวรรค สฬายตนสังยุต ปัณณาสก์ที่ ๑ ยมกวรรค สัมโพธสูตร ที่ ๑ (ฉบับหลวง เล่ม ๑๘ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๑๘ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๒๘ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๑๘)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๑๘ หน้า ๑๐–๑๑
๒. ยมกวรรค
๑. ปฐมปุพเพสัมโพธสูตร
ว่าด้วยความรู้แท้ก่อนแต่การตรัสรู้ในเรื่องอายตนะ
{๑๓} [๑๓] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี
พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก่อนแต่ตรัสรู้ เมื่อเรายังเป็นพระโพธิสัตว์ยังไม่ได้ตรัสรู้ ได้มีความนึกคิดอย่างนี้ว่า ‘อะไรหนอ เป็นคุณของจักษุ โสตะ ฆานะ ชิวหา กาย มโน อะไรหนอเป็นโทษของจักษุ โสตะ ฆานะ ชิวหา กาย มโน อะไรหนอเป็นการสลัดออกซึ่งจักษุ โสตะ ฆานะ ชิวหา กาย มโน’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรานั้นได้มีความนึกคิดต่อไปว่า ‘การที่สุขโสมนัส อาศัยจักษุเกิดขึ้น นี้เป็นคุณของจักษุ การที่จักษุไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษของจักษุ การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในจักษุเสียได้ นี้เป็นการสลัดออกซึ่งจักษุการที่สุขโสมนัสอาศัยโสตะเกิดขึ้น...
การที่สุขโสมนัสอาศัยฆานะเกิดขึ้น...
การที่สุขโสมนัสอาศัยชิวหาเกิดขึ้น ...
การที่สุขโสมนัสอาศัยกายเกิดขึ้น ...
การที่สุขโสมนัสอาศัยมโนเกิดขึ้น นี้เป็นคุณของมนะ การที่มโนไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษของมโน การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในมโนเสียได้ นี้เป็นการสลัดออกซึ่งมโน’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตราบใดที่เรายังไม่รู้ยิ่งซึ่งคุณโดยความเป็นคุณ ซึ่งโทษโดยความเป็นโทษ และซึ่งการสลัดออกโดยความเป็นการสลัดออก ซึ่ง
อายตนะภายใน๖ เหล่านี้ตามความเป็นจริงอย่างนี้ ตราบนั้นเราก็ยังไม่ปฏิญาณว่าเป็นผู้ตรัสรู้ซึ่งอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณในโลก ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ เมื่อใดเราได้รู้ยิ่งซึ่งคุณโดยความเป็นคุณ ซึ่งโทษโดยความเป็นโทษ และซึ่งการสลัดออกโดยความเป็นการสลัดออกซึ่งอายตนะภายใน ๖ เหล่านี้ตามความเป็นจริงอย่างนี้ เมื่อนั้นแลเราจึงปฏิญาณว่าเป็นผู้ตรัสรู้อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณในโลก ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ ก็แลญาณทัสสนะ ได้เกิดขึ้นแล้วแก่เราว่า ‘วิมุตติของเราไม่กำเริบ ชาตินี้เป็นชาติสุดท้าย บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก’ ดังนี้”
๒. ทุติยปุพเพสัมโพธสูตร
ว่าด้วยความรู้แท้ก่อนแต่การตรัสรูในเรื่องอายตนะ
{๑๔} [๑๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก่อนแต่ตรัสรู้ เมื่อเรายังเป็นพระโพธิสัตว์ ยังไม่ได้ตรัสรู้ ได้มีความนึกคิดอย่างนี้ว่า ‘อะไรหนอเป็นคุณของรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ธรรมารมณ์ อะไรหนอเป็นโทษของรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ธรรมารมณ์ อะไรหนอเป็นการสลัดออกซึ่งรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ธรรมารมณ์”
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรานั้นได้มีความนึกคิดต่อไปว่า ‘การที่สุขโสมนัส อาศัยรูปเกิดขึ้น นี้เป็นคุณของรูป การที่รูปไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษของรูป การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในรูปเสียได้ นี้เป็นการสลัดออกซึ่งรูป
- ๑ญาณทัสสนะ หมายถึงความรู้และความความเห็นตรงตามเป็นจริง เรียกว่ามัคคญาณ ผลญาณสัพพัญญุตญาณ ปัจจเวกขณญาณ หรือวิปัสสนาญาณก็ได้ (ที.สี.อ. ๑๙๘, ม.มู.อ. ๒/๘๒) ในที่นี้ได้แก่ สัพพัญญุตญาณ ที่สามารถรู้เห็นธรรมทั้งปวง
จบ ๑. สัมโพธสูตร ที่ ๑