พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย ติกนิบาต ทุติยปัณณาสก์ · พราหมณวรรค
ชัปปสูตร
เล่ม ๒๐ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๔๙๗ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๗/๑๐ ในพราหมณวรรคมี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย ติกนิบาต ทุติยปัณณาสก์ พราหมณวรรค ชัปปสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๒๐ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๐ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓๔ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๐)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๐ หน้า ๒๕๐–๒๕๓
๗. วัจฉโคตตสูตร
ว่าด้วยผู้รับที่ทำให้ทานมีผลมาก
{๔๙๗} [๙๑๓] ครั้งนั้นแล ปริพาชกผู้วัจฉโคตรเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กราบทูลว่า “พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้สดับมาว่า พระสมณโคดมตรัสอย่างนี้ว่า ‘พึงให้ทานแก่เราคนเดียว ไม่ควรให้แก่ผู้อื่น พึงให้แก่สาวกของเรานี้เท่านั้น ไม่ควรให้แก่สาวกของผู้อื่น ทานที่ให้แก่เราเท่านั้นมีผลมาก ที่ให้แก่ผู้อื่นหามีผลมากไม่ ทานที่ให้แก่สาวกของเราเท่านั้นมีผลมาก ที่ให้แก่สาวกของผู้อื่น หามีผลมากไม่’ ดังนี้ พระโคดมผู้เจริญ ชนเหล่าใดได้กล่าวอย่างนี้ว่า
‘พระสมณโคดมตรัสอย่างนี้ว่า ‘พึงให้ทานแก่เราคนเดียว ไม่ควรให้แก่ผู้อื่น พึงให้แก่สาวกของเรานี้เท่านั้น ไม่ควรให้แก่สาวกของผู้อื่น ทานที่ให้แก่เราเท่านั้นมีผลมาก ที่ให้แก่ผู้อื่นหามีผลมากไม่ ทานที่ให้แก่สาวกของเราเท่านั้นมีผลมาก ที่ให้แก่สาวกของผู้อื่น หามีผลมากไม่’ ดังนี้ ชนเหล่านั้นชื่อว่า กล่าวตรงกับที่ท่านพระโคดมตรัสแล้วแลหรือ ไม่ชื่อว่ากล่าวตู่ท่านพระโคดมด้วยคำที่ไม่เป็นจริงบ้างหรือ ชื่อว่ากล่าวอ้างเหตุสมควรเแก่เหตุหรือ และการกล่าวตามเหตุบางอย่างที่มีเหตุผลจะไม่มาถึงฐานะที่วิญญูชนจะพึงตำหนิได้บ้างหรือ แท้จริงข้าพระองค์ไม่ประสงค์จะกล่าวตู่ท่านพระโคดมเลย’’พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนวัจฉะ ชนเหล่าใดพูดอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมตรัสอย่างนี้ว่า ‘พึงให้ทานแก่เราคนเดียว ... ทานที่ให้แก่สาวกของผู้อื่น หามีผลมากไม่’ ดังนี้ ชนเหล่านั้นชื่อว่าไม่กล่าวตามที่เรากล่าว ทั้งกล่าวตู่เราด้วยคำอันไม่มีจริงไม่เป็นจริง ดูก่อนวัจฉะ ผู้ใดแลห้ามผู้อื่นซึ่งให้ทานอยู่ ผู้นั้นชื่อว่าย่อมทำอันตรายแก่วัตถุ ๓ อย่าง เป็นโจรดักปล้นวัตถุ ๓ อย่าง วัตถุ ๓ อย่างคืออะไรบ้าง คือ ย่อมทำอันตรายแก่บุญ
ของทายก ๑ ย่อมทำอันตรายแก่ลาภของปฏิคาหก ๑ ตนของบุคคลนั้นย่อมเป็นอันถูกกำจัดและถูกทำลายก่อนทีเดียวแล ๑ ดูก่อนวัจฉะ ผู้ใดแลห้ามผู้อื่นซึ่งให้ทานอยู่ ผู้นั้นชื่อว่าย่อมทำอันตรายแก่วัตถุ ๓ อย่าง เป็นโจรดักปล้นวัตถุ ๓ อย่างนี้
ดูก่อนวัจฉะ ก็เรากล่าวอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าใดเทนํ้าล้างภาชนะหรือนํ้าล้างขันลงไปที่แอ่งนํ้าครำหรือที่บ่อโสโครกข้างทางเข้าหมู่บ้านซึ่งมีตัวสัตว์อยู่ ด้วยตั้งใจว่า ‘สัตว์ที่อาศัยอยู่ในที่นั้นจงเลี้ยงชีพด้วยนํ้านั้น’ ดังนี้ ดูก่อนวัจฉะ กรรมซึ่งมีการสาดนํ้าล้างภาชนะนั้นเป็นเหตุเรายังกล่าวว่าเป็นที่มาแห่งบุญเลย จะป่วยกล่าวไปไยถึงในสัตว์มนุษย์เล่า ดูก่อนวัจฉะ อีกประการหนึ่ง ทานที่ให้แก่ท่านผู้มีศีลเรากล่าวว่ามีผลมาก ที่ให้แก่ผู้ทุศีลหาเหมือนเช่นนั้นไม่ ทั้งท่านผู้มีศีลนั้นเป็นผู้ละองค์ ๕ ได้แล้วประกอบด้วยองค์ ๕[๙๑๔] องค์ ๕ อะไรบ้างที่ละได้ คือ ละกามฉันท์(ความพอใจรักใคร่ในกาม)ได้ ๑ ละพยาบาทได้ ๑ ละถีนมิทธะ(ความที่จิตหดหู่และเคลิบเคลิ้ม)ได้ ๑ ละอุทธัจจกุกกุจจะ(ความฟุ้งซ่านและรำคาญ)ได้ ๑ ละวิจิกิจฉา (ความลังเลสงสัย)ได้ ๑ ท่านผู้มีศีลละองค์ ๕ นี้ได้แล้ว
ประกอบด้วยองค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ ประกอบด้วยศีลขันธ์ที่เป็นของพระอเสขะ ๑ ประกอบด้วยสมาธิขันธ์ที่เป็นของพระอเสขะ ๑ ประกอบด้วยปัญญาขันธ์ที่เป็นของพระอเสขะ ๑ ประกอบด้วยวิมุตติขันธ์ที่เป็นของพระอเสขะ ๑ ประกอบด้วยวิมุตติญาณทัสสนขันธ์ที่เป็นของพระอเสขะ ๑ ผู้มีศีลประกอบด้วยองค์ ๕ นี้ ทานที่ให้ในท่านที่ละองค์ ๕ ได้ ประกอบด้วยองค์ ๕ เรากล่าวว่ามีผลมากด้วยประการฉะนี้”
- ๑วิมุตติญาณทัสสนขันธ์ ขันธ์คือความรู้เห็นถึงความหลุดพ้น ได้แก่ ปัจจเวกขณญาณ ญาณที่พิจารณาทบทวนตรวจตรามรรคผล และนิพพาน ซึ่งเกิดขึ้นแก่พระอรหันต์ ขันธ์นี้จัดเป็นโลกิยะ ส่วนสีลขันธ์เป็นต้นจัดเป็นโลกุตดระ (สํ.ม.อ. ๒๐๘, องฺ.ติก.อ. ๑๖๐)
บรรดาโคทั้งหลาย ไม่ว่าจะเป็นโคสีดำ สีขาว สีแดง
สีหมอก สีด่าง สีปกติ หรือสีแดงอ่อนก็ตาม โคอุสภะที่
เขาฝึกแล้ว เอางานเอาการ สมบูรณ์ด้วยพลัง ก้าวได้เร็วดี
จะเกิดในหมู่โคชนิดใดก็ตามในโคเหล่านั้น คนทั้งหลาย
ย่อมใช้โคนั้นเท่านั้นในการขนภาระ จะไม่คำนึงถึงสีของ
มันเลย ฉันใด
ในหมู่มนุษย์ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ไม่ว่าจะเป็นชาติ
กำเนิดใด คือ กษัตริย์ พราหมณ์ แพศย์ ศูทร จัณฑาล หรือ
คนเทขยะ ผู้ที่ฝึกตนดีแล้ว มีวัตรเรียบร้อย ทั้งอยู่ในธรรม
สมบูรณ์ด้วยศีล กล่าวแต่คำสัตย์ มีใจประกอบด้วยหิริ ละ
ชาติและมรณะได้แล้ว มีพรหมจรรย์บริบูรณ์ ปลงภาระ
ลงแล้ว พ้นกิเลส ทำกิจเสร็จแล้ว หมดอาสวะ รู้จบ
ธรรมทุกอย่าง ดับสนิทแล้วเพราะไม่ถือนั้น จะเกิดใน
ชาติกำเนิดใดในชาติกำเนิดเหล่านั้นก็ตาม ทักษิณาที่
บำเพ็ญในเขตที่ปราศจากธุลีนั้นแลย่อมมีผลมาก
ก็พวกคนเขลาผู้ไม่รู้แจ้ง ด้อยปัญญา มิได้สดับ
ย่อมพากันให้ทานในภายนอก ไม่เข้าไปหาสัตบุรุษ
ส่วนชนเหล่าใดเข้าไปหาสัตบุรุษผู้มีปัญญา ซึ่งยกย่อง
กันว่าเป็นปราชญ์ มีศรัทธาหยั่งรากลงตั้งมั่นในพระสุคต
ชนเหล่านั้นย่อมไปเทวโลก หรือมิฉะนั้นก็เกิดในตระกูล
ในโลกนี้ จัดว่าเป็นบัณฑิต ย่อมบรรลุนิพพานได้โดยลำดับ
- ๑รู้จบธรรมทุกอย่าง หมายถึงรู้ธรรมทั้งปวง คือ ขันธ์ ๕ อายตนะ ๑๒ ธาตุ ๑๘ ครบทั้ง ๖ ด้าน คือ (๑) อภิญญาปาระ ด้านรู้ยิ่ง (๒) ปริญญาปาระ ด้านกำหนดรู้ (๓) ปหานปาระ ด้านละ (๔) ภาวนาปาระ ด้านเจริญ (๕) สัจฉิกิริยาปาระ ด้านทำให้แจ้ง (๖) สมาปัตติปาระ ด้านลุถึง (องฺ.ติก.อ. ๑๖๑)
๘. ติกัณณสูตร
ว่าด้วยวิชชา ๓ ของพราหมณ์และของพุทธ
{๔๙๘} [๙๑๕] ครั้งนั้นแล ติกัณณพราหมณ์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วกล่าวสรรเสริญคุณของพราหมณ์ผู้ได้วิชชา ๓ ต่อพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “พราหมณ์ผู้ได้วิชชา ๓ เป็นอย่างนี้ พราหมณ์ผู้ได้วิชชา ๓ เป็นเช่นนี้”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามว่า “ดูก่อนพราหมณ์ พวกพราหมณ์ย่อมบัญญัติพราหมณ์ว่าได้วิชชา ๓ ไว้อย่างไร”
“พระโคดมผู้เจริญ พราหมณ์ในโลกนี้เป็นอุภโตสุชาตทั้งฝ่ายมารดาและบิดา มีครรภ์เป็นที่ถือปฏิสนธิหมดจดดีมาตลอด ๗ ชั่วบรรพบุรุษ เป็นผู้ที่ใครดูถูกไม่ได้ตำหนิไม่ได้ด้วยอ้างถึงชาติกำเนิด เป็นผู้รู้จบไตรเพทพร้อมทั้งนิฆัณฑุศาสตร์ เกตุภศาสตร์ พร้อมทั้งอักษรศาสตร์ มีคัมภีร์อิติหาส
- ๑อุภโตสุชาต เกิดมาดีทั้งสองฝ่าย หมายความว่า มีสกุลสูง เป็นเชื้อสายวรรณะนั้นต่อเนื่องกันมาโดยตลอดทั้งฝ่ายบิดาและฝ่ายมารดา ซึ่งเป็นคุณสมบัติที่พวกพราหมณ์และกษัตริย์บางวงศ์ถือเป็นสำคัญมาก (นัย ม.ม.อ. ๒๙๙, ที.สี.อ. ๒๕๒)
- ๒ไตรเพท พระเวท ๓ เป็นคัมภีร์ศักดิ์สิทธิ์สูงสุดของศาสนาพราหมณ์ (ฮินดู)ได้แก่ (๑) ฤคเวท หรือ อิรุเวท ประมวลบทสวดสรรเสริญเทพเจ้า (๒) ยชุรเวท ประมวลบทสวดอ้อนวอนในพิธีบูชายัญต่าง ๆ (๓) สามเวท ประมวลบทเพลงขับสำหรับสวดหรือร้องเป็นทำนองในพิธีบูชายัญ ภายหลังเพิ่มอีก ๒ คัมภีร์ คือ อาถรรพเวท และอิติหาส (นัย ที.สี.อ. ๒๒๒, ม.ม.อ. ๒๖๒, องฺ.ติก.อ. ๑๖๓)
- ๓นิฆัณฑุศาสตร์ ศาสตร์ที่แสดงไวพจน์หรือการใช้ศัพท์แทนแห่งคำศัพท์ที่ยากแก่การเข้าใจ เช่น คำว่า นิฆัณฑุพฤกษ์ เป็นต้นซึ่งปรากฏในพระเวททั้ง ๓ โดยนำมาอธิบายในความหมายให้เข้าใจง่าย เกฏุภศาสตร์ เป็นคัมภีร์มูลกิริยาที่ว่าด้วยกฎเกณฑ์การใช้ถ้อยคำให้เหมาะแก่บทสวดในการประกอบพิธีกรรมต่าง ๆ สำหรับนักกวี อักษรศาสตร์ เป็นศาสตร์ว่าด้วยการเปล่งเสียงให้ถูกต้องตามฐานกรณ์และการอธิบายคำศัพท์โดยอาศัยประวัติและกำเนิดของคำ (ที.สี.อ. ๒๒๒, ม.ม.อ. ๒๖๒, องฺ.ติก.อ. ๑๖๓, ที.สี.ฏี. ๓๕๖)
จบ ชัปปสูตร