พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย ทสกนิบาต ปัณณาสก์ที่ ๒ · สจิตตวรรค
สาริปุตตสูตร
เล่ม ๒๔ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๕๒ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๒/๑๐ ในสจิตตวรรคมี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย ทสกนิบาต ปัณณาสก์ที่ ๒ สจิตตวรรค สาริปุตตสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๒๔ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๔ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓๘ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๔)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๔ หน้า ๙๓–๙๕
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ถ้าว่าภิกษุพิจารณาอยู่ย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘เราเป็น ผู้ไม่มีอภิชฌาอยู่โดยมาก เราเป็นผู้มีจิตไม่พยาบาทอยู่โดยมาก เราเป็นผู้ปราศจากถีนมิทธะอยู่โดยมาก เราเป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่านอยู่โดยมาก เราเป็นผู้ข้ามความสงสัยอยู่โดยมาก เราเป็นผู้ไม่โกรธอยู่โดยมาก เราเป็นผู้มีจิตไม่เศร้าหมองอยู่โดยมาก เราเป็นผู้มีกายอันมิได้ปรารภอย่างแรงกล้าอยู่โดยมาก เราเป็นผู้ปรารภความเพียรอยู่โดยมาก เราเป็นผู้มีจิตตั้งมั่นอยู่โดยมาก’ ดังนี้ไซร้ ภิกษุนั้นพึงตั้งอยู่ในกุศลธรรมเหล่านั้นแล้วทำความเพียรเพื่อความสิ้นไปแห่ง อาสวะทั้งหลายให้ยิ่งขึ้นไป”
๒. สารีปุตตสูตร
ว่าด้วยการศึกษาในวาระจิตของตน
{๕๒} [๕๒] ณ ที่นั้นแลท่านพระสารีบุตรเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อน ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระสารีบุตรแล้ว ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวว่า
“ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย หากว่าภิกษุไม่เป็นผู้ฉลาดในวาระจิตของผู้อื่น เมื่อเป็นเช่นนั้น ภิกษุนั้นพึงศึกษาว่า ‘เราจักเป็นผู้ฉลาดในวาระ จิตของตน’ ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้แล
ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเป็นผู้ฉลาดในวาระจิตของตน อย่างไร ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เปรืยบเหมือนสตรีหรือบุรุษที่เป็นหนุ่มสาว มีปกติชอบแต่งตัว ส่องดูเงาหน้าของตนในกระจกที่บริสุทธิ์หมดจดหรือในภาชนะนํ้าที่ใส ถ้าเห็นธุลีหรือจุดดำที่หน้านั้นก็จะพยายามขจัดธุลีหรือจุดดำนั้นเสีย หากว่าไม่เห็นธุลีหรือจุดดำที่หน้านั้นก็จะพอใจ มีความคิดเต็มเปี่ยมด้วยเหตุนั้นแลว่า ‘เป็นลาภของเราหนอ ใบหน้าของเราบริสุทธิ์แล้วหนอ’ แม้ฉันใด ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย การพิจารณาของภิกษุว่า ‘เราเป็นผู้มี
อภิชฌาอยูโดยมากไหมหนอ เราเป็นผู้ไม่มีอภิชฌาอยู่โดยมากไหมหนอ เรา เป็นผู้มีจิตพยาบาทอยู่โดยมากไหมหนอ เราเป็นผู้มีจิตไม่พยาบาทอยู่โดยมากไหมหนอ เราเป็นผู้อันถีนมิทธะกลุ้มรุมอยู่โดยมากไหมหนอ เราเป็นผู้ปราศจากถีนมิทธะอยู่โดยมากไหมหนอ เราเป็นผู้ฟุ้งซ่านอยู่โดยมากไหมหนอ เราเป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่านอยู่โดยมากไหมหนอ เราเป็นผู้มีความสงสัยอยู่โดยมากไหมหนอ เราเป็นผู้ข้ามพ้นความสงสัยอยู่โดยมากไหมหนอ เราเป็นผู้มีความโกรธอยู่โดยมากไหมหนอ เราเป็นผู้ไม่มีความโกรธอยู่โดยมากไหมหนอ เราเป็นผู้มี จิตเศร้าหมองอยู่โดยมากไหมหนอ เราเป็นผู้มีจิตไม่เศร้าหมองอยู่โดยมากไหมหนอ เราเป็นผู้มีกายอันปรารภอย่างแรงกล้าอยู่โดยมากไหมหนอ เราเป็นผู้มี กายอันมิได้ปรารภอย่างแรงกล้าอยู่โดยมากไหมหนอ
เราเป็นผู้เกียจคร้านอยู่โดยมากไหมหนอ เราเป็นผู้ปรารภความเพียรอยู่โดยมากไหมหนอ เราเป็นผู้ มีจิตไม่ตั้งมั่นอยู่โดยมากไหมหนอ เราเป็นผู้มีจิตตั้งมั่นอยู่โดยมากไหมหนอ’ ดังนี้ ย่อมเป็นอุปการะมากในกุศลธรรมทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ถ้าว่าภิกษุพิจารณาอยู่ย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘เรา เป็นผู้มีอภิชฌาอยู่โดยมาก ... เราเป็นผู้มีจิตไม่ตั้งมั่นอยู่โดยมาก’ ดังนี้ไซร้ ภิกษุนั้นพึงทำความพอใจ ความพยายาม ความอุตสาหะ ความขะมักเขม้น ความไม่ท้อถอย สติ และสัมปชัญญะให้มีประมาณยิ่งเพื่อละอกุศลธรรมอัน เลวทรามเหล่านั้น
ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เปรียบเหมือนคนที่ถูกไฟไหม้ผ้าหรือคนที่ถูกไฟไหม้ศีรษะทำความพอใจ ความพยายาม ความอุตสาหะ ความขะมักเขม้น ความไม่ท้อถอย สติ และสัมปชัญญะให้มีประมาณยิ่งเพื่อดับไฟไหม้ผ้าหรือ ไฟไหม้ศีรษะนั้น ฉันใด ภิกษุนั้นก็ฉันนั้นเหมือนกัน พึงทำความพอใจ ความพยายาม ความอุตสาหะ ความขะมักเขม้น ความไม่ท้อถอย สติ และ สัมปชัญญะให้มีประมาณยิ่งเพื่อละอกุศลธรรมอันเลวทรามเหล่านั้น
ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็ถ้าว่าภิกษุพิจารณาอยู่ย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ไม่มีอภิชฌาอยู่โดยมาก ... เราเป็นผู้มีจิตตั้งมั่นอยู่โดยมาก’ ดังนี้ไซร้ ภิกษุนั้นพึงตั้งอยู่ในกุศลธรรมเหล่านั้นแล้วทำความเพียรเพื่อความสิ้นไปแห่ง อาสวะทั้งหลายให้ยิ่งขึ้นไป”
๓. ฐิติสูตร
ว่าด้วยความเจริญในธรรม
{๕๓} [๕๓] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ความตั้งอยู่ในกุศลธรรมทั้งหลาย เรา ยังไม่สรรเสริญไฉนจะสรรเสริญความเสื่อมในกุศลธรรมทั้งหลายเล่า ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย ก็แลเราสรรเสริญความเจริญในกุศลธรรมทั้งหลาย มิใช่ความตั้งอยู่ มิใช่ความเสื่อม
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเสื่อมในกุศลธรรมทั้งหลาย มิใช่ความตั้งอยู่ มิใช่ความเจริญคืออย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีศรัทธา ศีล สุตะ จาคะ ปัญญา ปฏิภาณเท่าไร ธรรมเหล่านั้นของเธอไม่ตั้งอยู่ ไม่เจริญขึ้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวข้อนี้ว่าเป็นความเสื่อมในกุศลธรรมทั้งหลาย มิใช่ความตั้งอยู่ มิใช่ความเจริญ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเสื่อมในกุศลธรรมทั้งหลาย มิใช่ความตั้งอยู่ มิใช่ความเจริญคืออย่างนี้แลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความตั้งอยู่ในกุศลธรรมทั้งหลาย มิใช่ความเสื่อม มิใช่ความเจริญคืออย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีศรัทธา ศีล สุตะ จาคะ ปัญญา ปฏิภาณเท่าไร ธรรมเหล่านั้นของเธอไม่เสื่อม ไม่เจริญขึ้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวข้อนี้ว่าเป็นความตั้งอยู่ในกุศลธรรมทั้งหลาย มิใช่ความเสื่อมมิใช่ความเจริญ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความตั้งอยู่ในกุศลธรรมทั้งหลาย มิใช่ความเสื่อม มิใช่ความเจริญ คืออย่างนี้แล
จบ สาริปุตตสูตร