arnon.onlineเข้าสู่ระบบถาม AI

พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย สัตตกนิบาต วรรคที่ไม่สงเคราะห์เข้าในปัณณาสก์ · มหาวรรค

ภาวนาสูตร

เล่ม ๒๓

ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๖๘ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๗/๑๐ ในมหาวรรคมี ๔ ฉบับ

พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย สัตตกนิบาต วรรคที่ไม่สงเคราะห์เข้าในปัณณาสก์ มหาวรรค ภาวนาสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๒๓ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๓ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓๗ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๓)

ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๓ หน้า ๑๖๐–๑๖๔

หน้า ๑๖๐

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เนื้อความแห่งพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแล้วโดยย่อนี้ข้าพระองค์เข้าใจได้โดยพิสดารอย่างนี้”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “สาธุ สาธุ สารีบุตร ดีแล้ว สารีบุตร ที่เนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวแล้วโดยย่อนี้ เธอเข้าใจได้โดยพิสดารอย่างนี้ ดูก่อนสารีบุตร ข้อที่ภิกษุผู้ไม่เคารพในพระศาสดา จักเคารพในธรรมนั้น ย่อมเป็นไปไม่ได้ ภิกษุผู้ไม่เคารพในพระศาสดาชื่อว่าไม่เคารพในธรรมด้วย ...

ข้อที่ภิกษุผู้ไม่เคารพในพระศาสดา ในธรรม ในสงฆ์ ในสิกขา ในสมาธิในความไม่ประมาท ที่จักเคารพในปฏิสันถารนั้นย่อมเป็นไปไม่ได้ ภิกษุผู้ไม่เคารพในพระศาสดา ในธรรม ในสงฆ์ ในสิกขา ในสมาธิ ในความไม่ประมาทชื่อว่าไม่เคารพในปฏิสันถารด้วยดูก่อนสารีบุตร ข้อที่ภิกษุผู้เคารพในพระศาสดา ที่จักไม่เคารพในธรรมนั้นย่อมเป็นไปไม่ได้ ภิกษุผู้เคารพในพระศาสดาชื่อว่าเคารพในธรรมด้วย ...

ข้อที่ภิกษุผู้เคารพในพระศาสดา ในธรรม ในสงฆ์ ในสิกขา ในสมาธิในความไม่ประมาท ที่จักไม่เคารพในปฏิสันถารนั้นย่อมเป็นไปไม่ได้ ภิกษุผู้เคารพในพระศาสดา ในธรรม ในสงฆ์ ในสิกขา ในสมาธิ ในความไม่ประมาทชื่อว่าเคารพในปฏิสันถารด้วยดูก่อนสารีบุตร เนื้อความแห่งคำที่เรากล่าวแล้วโดยย่อนี้เธอพึงเห็นโดยพิสดารอย่างนี้แล”

๗. ภาวนาสูตร

ว่าด้วยผลแห่งการเจริญและไม่เจริญภาวนา

{๖๘} [๗๑] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุไม่ประกอบความเพียรในการภาวนาอยู่ แม้จะเกิดความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ จิตของเราพึงพ้น

หน้า ๑๖๑

จากอาสวะเพราะไม่ถือมั่น’ ดังนี้ก็จริง ถึงอย่างนั้น จิตของเธอย่อมจะพ้น จากอาสวะเพราะไม่ถือมั่นไม่ได้เลย ข้อนั้นเพราะเหตุไร ข้อนั้นพึงกล่าวได้ว่า เพราะเธอไม่ได้เจริญ เพราะไม่ได้เจริญอะไร เพราะไม่ได้เจริญสติปัฏฐาน ๔ เพราะไม่ได้เจริญสัมมัปปธาน ๔ เพราะไม่ได้เจริญอิทธิบาท ๔ เพราะไม่ได้เจริญอินทรีย์ ๕ เพราะไม่ได้เจริญพละ ๕ เพราะไม่ได้เจริญโพชฌงค์ ๗ เพราะไม่ได้เจริญอริยมรรคมีองค์ ๘

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑สติปัฏฐาน ๔ หมายถึงธรรมเป็นที่ตั้งมั่นแห่งสติ ๔ ประการ คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ (๑) พิจารณาเห็นกายในกายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ (๒) พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ (๓) พิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติกำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได <*> (๔) พิจารณาเห็นธรรมในธรรมอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะมีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ {พึงดูความพิสดารในมหาสติปัฏฐานสูตร ที.ม. (แปล) ๑๐/ ๓๗๒-๔๐๕/๓๔๑-๓๗๒, ม.มู.(แปล) ๑๒/๑๐๕-๑๓๘/๑๑๕-๑๔๔ และในสติปัฏฐานสังยุต สํ.มหา. (แปล) ๑๙/๓๖๗-๔๖๐/๒๒๕-๒๙๘}
  2. ๒สัมมัปปธาน ๔ หมายถึงความเพียรชอบ ๔ ประการคือ คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ (๑) ย่อมทำ ฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยัง อกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งยังไม่เกิดมิให้เกิดขึ้น (๒) ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภ ความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อละอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งเกิดขึ้นแล้ว (๓) ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียร เพื่อยังกุศลธรรมซึ่งยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น (๔) ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคอง จิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อความตั้งมั่น เพื่อความไม่เลือนหาย เพื่อความมียิ่งขึ้น เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งกุศลธรรมซึ่งเกิดขึ้นแล้ว {พึงดูความ พิสดารในสัมมัปปธานสังยุต สํ.มหา. (แปล) ๑๙/๖๕๑-๗๐๔/๓๗๗-๓๘๕}
  3. ๓อิทธิบาท ๔ หมายถึงคือธรรมเป็นบาทคือฐานรองรับฤทธิ์คือความสำเร็จ ๔ ประการ คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ (๑) เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิและปธานสังขาร (๒) เจริญอิทธิบาท อันประกอบด้วยวิริยสมาธิและปธานสังขาร (๓) เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยจิตตสมาธิและปธานสังขาร (๔) เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิมังสาสมาธิและปธานสังขาร {พึงดูความ พิสดารในอิทธิปาทสังยุต สํ.มหา. (แปล) ๑๙/๘๑๓-๘๙๘/๓๘๖-๓๙๓}
  4. ๔อินทรีย์
  5. ๕หมายถึงคุณธรรมที่เป็นใหญ่ในหน้าที่ของตน ๕ ประการ คือ (๑) สัทธินทรีย์ อินทรีย์คือศรัทธา (๒) วิริยินทรีย์ อินทรีย์คือวิริยะ (๓) สตินทรีย์ อินทรีย์คือสติ (๔) สมาธินทรีย์
  6. <*> ได้ - ผู้รวบรวม
หน้า ๑๖๒

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนมีไข่ไก่อยู่ ๘ ฟอง ๑๐ ฟอง หรือ ๑๒ ฟอง ไข่เหล่านั้น แม่ไก่ไม่นอนทับด้วยดี ไม่กกด้วยดี ไม่ฟักด้วยดี แม้ว่าแม่ไก่นั้นจะเกิดความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอลูกของเราพึงใช้ปลายเล็บเท้าหรือจะงอยปากทำลายเปลือกไข่ออกมาโดยสวัสดิภาพ’ ดังนี้ก็จริง ถึงอย่างนั้น ลูกไก่เหล่านั้นก็ไม่สามารถจะใช้ปลายเล็บเท้าหรือจะงอยปากทำลาย เปลือกไข่ชำแรกออกมาโดยสวัสดิภาพได้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร ทั้งนี้เพราะ ไข่ไก่ทั้ง ๘ ฟอง ๑๐ ฟอง หรือ ๑๒ ฟองเหล่านั้นแม่ไก่ไม่นอนทับด้วยดี ไม่กกด้วยดี ไม่ฟักด้วยดี แม้ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุไม่ประกอบ ความเพียรในการภาวนาอยู่ ก็ฉันนั้นเหมือนกัน แม้จะเกิดความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอจิตของเราพึงพ้นจากอาสวะเพราะไม่ถือมั่น’ ดังนี้ก็จริง ถึงอย่างนั้น จิตของเธอย่อมจะพ้นจากอาสวะเพราะไม่ถือมั่นไม่ได้เลย ข้อนั้น

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. อินทรีย์คือสมาธิ (๕) ปัญญินทรีย์ อินทรีย์คือปัญญา {พึงดูความพิสดารในอินทริยสังยุต สํ.มหา. (แปล) ๑๙/๔๗๑-๖๕๐/๒๙-๓๗๖}
  2. ๕พละ ๕ หมายถึงคุณธรรมที่เป็ <*> กำลัง ๕ ประการ (๑) สัทธาพละ กำลังคือศรัทธา (๒) วิริยพละ กำลังคือวิริยะ (๓) สติพละ กำลังคือสติ (๕) สมาธิพละ กำลังคือสมาธิ (๕) ปัญญาพละ กำลังคือปัญญา {พึงดูความพิสดารในพลสังยุต สํ.มหา. (แปล) ๑๙/๗๐๕-๘๑๒/๓๘๖-๓๙๒}
  3. ๖โพชฌงค์ ๗ หมายถึงองค์ธรรมเป็นเครื่องตรัสรู้ ๗ ประการ คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญ (๑) สติ สัมโพชฌงค์อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อการสลัดทิ้ง (๒) ธัมมวิจย สัมโพชฌงค์... (๓) วิริยสัมโพชฌงค์... (๔) ปีติสัมโพชฌงค์... (๕) ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์... (๖) สมาธิ สัมโพชฌงค์ ... (๗) อุเบกขาสัมโพชฌงค์อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อการสลัดทิ้ง {พึงดูความพิสดารในโพชฌังคสังยุต สํ.มหา. (แปล) ๑๙/๑๘๒-๓๖๖/๑๑๙-๒๒๔}
  4. ๗อริยมรรคมีองค์ ๘ หมายถึงคุณธรรมเครื่องดำเนินอันประเสริฐที่ประกอบด้วยองค์ ๘ประการคือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญ (๑) สัมมาทิฏฐิ ความเห็นชอบ อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อความสละคืนได้ (๒) สัมมาสังกัปปะ ความดำริชอบ ... (๓) สัมมาวาจา การเจรจาชอบ ... (๔) สัมมากัมมันตะ การงานชอบ ... (๕) สัมมาอาชีวะ การเลี้ยงชีพชอบ ... (๖) สัมมาวายามะ ความพยายามชอบ ... (๗) สัมมาสติ ความระลึกชอบ ... (๘) สัมมาสมาธิ ความตั้งใจมั่นชอบ อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อความสละคืนได้ {พึงดูความพิสดารในมัคคสังยุต สํ.มหา. (แปล) ๑๙/๑-๑๘๑/๑-๑๘}
  5. <*> เป็น - ผู้รวบรวม
หน้า ๑๖๓

เพราะเหตุไร ข้อนั้นพึงกล่าวได้ว่า เพราะเธอไม่ได้เจริญ เพราะไม่ได้เจริญ อะไร เพราะไม่ได้เจริญสติปัฏฐาน ๔ เพราะไม่ได้เจริญสัมมัปปธาน ๔ เพราะ ไม่ได้เจริญอิทธิบาท ๔ เพราะไม่ได้เจริญอินทรีย์ ๕ เพราะไม่ได้เจริญพละ ๕ เพราะไม่ได้เจริญโพชฌงค์ ๗ เพราะไม่ได้เจริญอริยมรรคมีองค์ ๘

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุประกอบความเพียรในการภาวนาอยู่ ถึงแม้จะไม่เกิดความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอจิตของเราพึงพ้นจากอาสวะเพราะไม่ถือมั่น’ ดังนี้ก็จริง ถึงอย่างนั้น จิตของเธอย่อมพ้นจากอาสวะเพราะไม่ถือมั่นได้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร ข้อนั้นพึงกล่าวได้ว่า เพราะเธอเจริญแล้ว เพราะเจริญอะไร เพราะเจริญสติปัฏฐาน ๔ เพราะเจริญสัมมัปปธาน ๔ เพราะเจริญอิทธิบาท ๔ เพราะเจริญอินทรีย์ ๕ เพราะเจริญพละ ๕ เพราะเจริญโพชฌงค์ ๗ เพราะเจริญอริยมรรคมีองค์ ๘

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนมีไข่ไก่อยู่ ๘ ฟอง ๑๐ ฟอง หรือ ๑๒ ฟอง ไข่เหล่านั้น แม่ไก่นอนทับด้วยดี กกด้วยดี ฟักด้วยดี ถึงแม้แม่ไก่นั้น จะไม่เกิดความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอลูกของเราพึงใช้ปลายเล็บเท้า หรือจะงอยปากทำลายเปลือกไข่ออกมาโดยสวัสดิภาพ’ ดังนี้ก็จริง ถึงอย่างนั้น ลูกไก่เหล่านั้นก็สามารถจะใช้ปลายเล็บเท้าหรือจะงอยปากทำลายเปลือกไข่ชำแรกออกมาโดยสวัสดิภาพได้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร ทั้งนี้เพราะไข่ไก่ทั้ง ๘ ฟอง ๑๐ ฟอง หรือ ๑๒ ฟองเหล่านั้นแม่ไก่นอนทับด้วยดี กกด้วยดี ฟักด้วยดี แม้ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุประกอบความเพียรในการภาวนาอยู่ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ถึงแม้จะไม่เกิดความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ จิตของเราพึงพ้นจากอาสวะเพราะไม่ถือมั่น’ ดังนี้ก็จริง ถึงอย่างนั้น จิตของเธอย่อมพ้นจากอาสวะเพราะไม่ถือมั่นได้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร ข้อนั้นพึงกล่าวได้ว่า เพราะเธอเจริญแล้ว เพราะเจริญอะไร เพราะเจริญสติปัฏฐาน ๔ เพราะเจริญสัมมัปปธาน ๔ เพราะเจริญอิทธิบาท ๔ เพราะเจริญอินทรีย์ ๕ เพราะเจริญพละ ๕ เพราะเจริญโพชฌงค์ ๗ เพราะเจริญอริยมรรคมีองค์ ๘

หน้า ๑๖๔

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนรอยนิ้วมือหรือรอยนิ้วหัวแม่มือย่อมปรากฏที่ด้ามมีดของช่างไม้หรือลูกมือของช่างไม้ แต่ช่างไม้หรือลูกมือของช่างไม้นั้นไม่รู้ได้ว่า ‘วันนี้ ด้ามมีดของเราสึกไปประมาณเท่านี้ วานนี้สึกไปประมาณเท่านี้ วันก่อน ๆ สึกไปประมาณเท่านี้’ โดยที่แท้ ช่างไม้หรือลูกมือของช่างไม้นั้นมีความรู้แต่ว่า ‘สึกไปแล้ว ๆ’ แม้ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกันแหละ ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุประกอบความเพียรในการภาวนาอยู่ ก็ไม่รู้ได้ว่า ‘วันนี้ อาสวะทั้งหลายของเราสิ้นไปแล้วประมาณเท่านี้ วานนี้สิ้นไปแล้วประมาณเท่านี้ หรือวันก่อน ๆ สิ้นไปแล้วประมาณเท่านี้’ ดังนี้ก็จริง ถึงอย่างนั้น เมื่ออา สวะสิ้นไปแล้ว เธอก็มีความรู้แต่ว่า ‘สิ้นไปแล้วๆ’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเมื่อเรือเดินทะเลที่เขาผูกด้วยเครื่องผูกคือหวาย แช่อยู่ในนํ้าตลอด ๖ เดือน ถูกเข็นขึ้นบกตอนฤดูหนาว เครื่องผูกเหล่านั้นถูกลมและแดดกระทบบ้าง ถูกฝนตกรดบ้าง ย่อมผุไปเปื่อยไปโดยไม่ยากเลย แม้ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุประกอบความเพียรในการภาวนาอยู่ สังโยชน์ทั้งหลายย่อมสงบระงับไปโดยไม่ยากเลย”

๘. อัคคิขันโธปมสูตร

ว่าด้วยเปรียบเหมือนกอดกองไฟ

{๖๙} [๗๒] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จจาริกไปในแคว้นโกศล พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ เสด็จดำเนินทางไกลอยู่ ได้ทอดพระเนตรเห็นไฟกองใหญ่ กำลังลุกรุ่งโรจน์โชติช่วงอยู่ในที่แห่งหนึ่ง ครั้นแล้วจึงเสด็จแวะลงข้างทาง ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ที่โคนไม้แห่งหนึ่ง แล้วได้ตรัสถามภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายเห็นกองไฟใหญ่ที่กำลังลุกรุ่งโรจน์โชติช่วงอยู่โน่นไหม