พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย สัตตกนิบาต วรรคที่ไม่สงเคราะห์เข้าในปัณณาสก์ · อัพยากตวรรค
โมคคัลลานสูตร
เล่ม ๒๓ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๕๘ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๘/๑๑ ในอัพยากตวรรคมี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย สัตตกนิบาต วรรคที่ไม่สงเคราะห์เข้าในปัณณาสก์ อัพยากตวรรค โมคคัลลานสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๒๓ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๓ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓๗ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๓)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๓ หน้า ๑๒๐–๑๒๔
๗. สัตตธัมมสูตร
ว่าด้วยคุณธรรมของผู้จะบรรลุวิมุตติ ๗ ประการ
{๕๗} [๖๐] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๗ ประการพึงทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้โดยไม่นานนัก ธรรม ๗ ประการคืออะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้
(๑) เป็นผู้มีศรัทธา (๒) เป็นผู้มีศีล
(๓) เป็นพหูสูต (๔) เป็นผู้ปลีกตัวเร้นอยู่
(๕) เป็นผู้ปรารภความเพียร (๖) เป็นผู้มีสติ
(๗) เป็นผู้มีปัญญา
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๗ ประการนี้แล พึง ทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลาย สิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้โดยไม่นานนัก”
๘. ปจลายมานสูตร
ว่าด้วยอุบายแก้ง่วงและวิธีพ้นทุกข์
{๕๘} [๖๑] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ป่าเภสกลามิคทายวัน ใกล้สุงสุมารคีรนคร แคว้นภัคคะ ก็สมัยนั้นแล ท่านพระมหาโมคคัลลานะ นั่งโงกง่วงอยู่ ณ บ้านกัลลวาลมุตตคาม แคว้นมคธ พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ ทอดพระเนตรเห็นว่าพระมหาโมคคัลลานะนั่งโงกง่วงอยู่ ณ บ้านกัลลวาลมุตตคาม แคว้นมคธ ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ครั้นทรงเห็น
แล้วได้หายจากเภสกลามิคทายวัน สุงสุมารคีรนคร แคว้นภัคคะ เสด็จไป ปรากฏพระองค์ต่อหน้าท่านพระมหาโมคคัลลานะ ณ บ้านกัลลวาลมุตตคาม แคว้นมคธ เหมือนคนที่แข็งแรงเหยียดแขนคู้ออกหรือคู้แขนที่เหยียดเข้าฉะนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดแล้วได้ตรัสถามท่าน พระมหาโมคคัลลานะว่า “ดูก่อนโมคคัลลานะ เธอง่วงหรือ ดูก่อนโมคคัลลานะ เธอง่วงหรือ”
ท่านพระมหาโมคคัลลานะกราบทูลว่า “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”
“ดูก่อนโมคคัลลานะ เพราะเหตุนั้นแล เมื่อเธอมีสัญญาอย่างไรอยู่ ความง่วงนั้นจึงครอบงำได้ เธอพึงทำไว้ในใจซึ่งสัญญานั้น พึงทำสัญญานั้นให้มาก ข้อนี้ย่อมเป็นไปได้ที่เธอจะละความง่วงนั้นได้ (๑)ถ้าเธออยู่อย่างนี้ ก็ยังละความง่วงนั้นไม่ได้ แต่นั้นเธอพึงเอาใจตรึกตรอง พิจารณา เพ่งพินิจถึงธรรมตามที่ได้สดับมาแล้วได้เรียนมาแล้ว ข้อนี้ ย่อมเป็นไปได้ที่เธอจะละความง่วงนั้นได้ (๒)ถ้าเธออยู่อย่างนี้ ก็ยังละความง่วงนั้นไม่ได้ แต่นั้นเธอพึงสาธยายธรรม ตามที่ได้สดับมาแล้วได้เรียนมาแล้วโดยพิสดาร ข้อนี้ย่อมเป็นไปได้ที่เธอ จะละความง่วงนั้นได้ (๓)ถ้าเธออยู่อย่างนี้ ก็ยังละความง่วงนั้นไม่ได้ แต่นั้นเธอพึงยอนช่องหู ทั้งสองข้าง เอามือลูบตัว ข้อนี้ย่อมเป็นไปได้ที่เธอจะละความง่วงนั้นได้ (๔)
ถ้าเธออยู่อย่างนี้ ก็ยังละความง่วงนั้นไม่ได้ แต่นั้นเธอพึงลุกขึ้นยืน เอา นํ้าล้างตา เหลียวดูทิศทั้งหลาย แหงนดูดาวนักษัตรฤกษ์ ข้อนี้ย่อมเป็นไป ได้ที่เธอจะละความง่วงนั้นได้ (๕)ถ้าเธออยู่อย่างนี้ ก็ยังละความง่วงนั้นไม่ได้ แต่นั้นเธอพึงทำไว้ในใจ ซึ่งอาโลกสัญญา (ความกำหนดหมายแสงสว่าง) ตั้งความสำคัญว่าเป็นกลางวัน
คือ กลางคืนก็เหมือนกลางวัน กลางวันก็เหมือนกลางคืน มีใจเปิดเผยอยู่ฉะนี้ ไม่มีอะไรหุ้มห่อ อบรมจิตให้มีแสงสว่าง ข้อนี้ย่อมเป็นไปได้ที่เธอจะละความ ง่วงนั้นได้ (๖)
ถ้าเธออยู่อย่างนี้ ก็ยังละความง่วงนั้นไม่ได้ แต่นั้นเธอพึงอธิษฐานจงกรม กำหนดหมายเดินกลับไปกลับมา สำรวมอินทรีย์ มีใจไม่คิดไปภายนอก ข้อนี้ย่อมเป็นไปได้ที่เธอจะละความง่วงนั้นได้ (๗)
ถ้าเธออยู่อย่างนี้ ก็ยังละความง่วงนั้นไม่ได้ แต่นั้นเธอพึงสำเร็จสีหไสยา (การนอนอย่างราชสีห์) คือ นอนตะแคงเบื้องขวา ซ้อนเท้าเหลื่อมเท้า มีสติสัมปชัญญะ หมายใจไว้ว่าจะลุกขึ้น พอเธอตื่นแล้วพึงรีบลุกขึ้นด้วยตั้งใจว่า ‘เราจักไม่ประกอบสุขจากการนอน สุขจากการเอนหลัง สุขจากการเคลิ้มหลับ’ เธอพึงศึกษาอย่างนี้แล
ดูก่อนโมคคัลลานะ เพราะเหตุนั้นแล เธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เราจัก ไม่ชูงวง เข้าไปสู่ตระกูล’ เธอพึงศึกษาอย่างนี้แล ดูก่อนโมคคัลลานะ ถ้าภิกษุชูงวงเข้าไปสู่ตระกูล ธรรมดาในตระกูลทั้งหลายย่อมมีกิจที่ต้องทำกันอยู่ ซึ่งจะเป็นเหตุให้ผู้คนไม่ใส่ใจถึงภิกษุผู้มาแล้ว ในเพราะข้อนั้นภิกษุย่อมมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เดี๋ยวนี้ใครหนอมายุยงให้เราแตกในตระกูล คนเหล่านี้จึงได้เบื่อหน่ายเรา’ ด้วยเหตุนี้ เธอจึงมีความเก้อเขิน เมื่อเก้อเขิน ก็ฟุ้งซ่าน เมื่อฟุ้งซ่าน ก็ไม่สำรวม เมื่อไม่สำรวม จิตก็ห่างจากสมาธิ ดูก่อนโมคคัลลานะ เพราะเหตุนี้แล เธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เราจัก ไม่พูดถ้อยคำซึ่งจะเป็นเหตุให้ทุ่มเถียงกัน’ เธอพึงศึกษาอย่างนี้แลดูก่อน โมคคัลลานะ เมื่อมีถ้อยคำซึ่งจะเป็นเหตุให้ทุ่มเถียงกัน การพูดมากก็หวังมีได้ เมื่อมีการพูดมาก ก็ฟุ้งซ่าน เมื่อฟุ้งซ่าน ก็ไม่สำรวม เมื่อไม่สำรวม จิตก็ห่างจากสมาธิ
- ๑ชูงวง ในที่นี้หมายถึงมีมานะ คือมีความถือตัว สำคัญตัว (องฺ.สตฺตก.อ. ๑๙๒)
อนึ่ง โมคคัลลานะ เราไม่สรรเสริญความคลุกคลีกันทุกอย่าง แต่จะไม่สรรเสริญความคลุกคลีกันทุกอย่างไปก็หาไม่ คือ เราไม่สรรเสริญความคลุกคลีกับหมู่ชนทั้งคฤหัสถ์และบรรพชิต ก็แต่ว่าเสนาสนะใดเงียบเสียง ไม่อื้ออึง ปราศจากการสัญจรของผู้คน ควรเป็นที่ประกอบกิจของผู้ต้องการ ความสงัด ควรเป็นที่ปลีกตัวเร้นอยู่ เราสรรเสริญความคลุกคลีกับเสนาสนะ เห็นปานนั้น”
เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระมหาโมคคัลลานะ ได้ กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ด้วยข้อปฏิบัติโดยย่อเพียงเท่าไรหนอ ภิกษุจึงชื่อว่าเป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะสิ้นตัณหา มีความสำเร็จถึงที่สุด มีความเกษมจากโยคะถึงที่สุด มีพรหมจรรย์ถึงที่สุด มีที่สุดถึงที่สุด เป็นผู้ประเสริฐกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย”
“ดูก่อนโมคคัลลานะ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ได้สดับว่า ‘ธรรมทั้งปวงไม่ควรยึดมั่น’ ครั้นได้สดับดังนั้นแล้ว เธอย่อมรู้ธรรมทั้งปวงด้วยปัญญาอันยิ่ง ครั้นรู้ธรรมทั้งปวงด้วยปัญญาอันยิ่งแล้วย่อมกำหนดรู้ธรรมทั้งปวง ครั้นกำหนดรู้ธรรมทั้งปวงแล้วย่อมได้เสวยเวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนา เธอย่อมพิจารณาเห็นความไม่เที่ยง พิจารณาเห็นความคลายกำหนัด พิจารณาเห็นความดับ พิจารณาเห็นความสละคืน ในเวทนาเหล่านั้นอยู่ เธอเมื่อพิจารณาเห็นความไม่เที่ยง พิจารณาเห็นความคลายกำหนัด พิจารณาเห็นความดับ พิจารณาเห็นความสละคืนในเวทนาเหล่านั้นอยู่ ย่อมไม่ยึดมั่นอะไร ๆ ในโลก เมื่อไม่ยึดมั่น ย่อมไม่สะดุ้ง เมื่อ
- ๑มีความสำเร็จถึงที่สุด หมายถึงล่วงพ้นความพินาศ ผ่านพ้นที่สุดคือความสิ้นไปและความเสื่อม ไปได้เด็ดขาด มีความเกษมจากโยคะถึงที่สุด หมายถึงมีภาวะปลอดโปร่งจากกิเลสที่ชื่อว่าโยคะ ๔ คือ กาม ภพ ทิฏฐิ และอวิชชาเป็นนิจนิรันดร์ หรือเข้าถึงภาวะนิพพาน มีพรหมจรรย์ถึงที่สุด หมายถึงประพฤติพรหมจรรย์คืออริยมรรคอยู่ชั่วกาล มีที่สุดถึงที่สุด หมายถึงประพฤติพรหม จรรย์นั้นจนอยู่จบหรือเข้าถึงภาวะนิพพาน (ที.ม.อ. ๓๕๓, ม.มู.อ. ๒/๒๐๕, องฺ.สตฺตก.อ. ๑๙๓)
ไม่สะดุ้ง ย่อมปรินิพพานเฉพาะตัวทีเดียว ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว <*> กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก ’ ดังนี้ดูก่อนโมคคัลลานะ ด้วยข้อปฏิบัติโดยย่อเพียงเท่าไรนี้แล ภิกษุจึงชื่อว่า เป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะสิ้นตัณหา มีความสำเร็จถึงที่สุด มีความเกษมจาก โยคะถึงที่สุด มีพรหมจรรย์ถึงที่สุด มีที่สุดถึงที่สุด เป็นผู้ประเสริฐกว่า เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย”
๙. เมตตสูตร
ว่าด้วยผลแห่งบุญ
{๕๙} [๖๒] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายอย่ากลัวบุญเลย คำว่า บุญ ๆ นี้เป็นชื่อของความสุข ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เราย่อมรู้ยิ่งซึ่งผลแห่งบุญอันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ที่เราเสวยแล้วตลอดกาลนาน เราเจริญเมตตาจิต
- ๑ชาติสิ้นแล้ว คำว่า ชาติ ในที่นี้หมายถึงรูปกายของสัตว์ที่เกิดอยู่ในภพที่มีขันธ์ ๑ (อสัญญีสัตว์) ขันธ์ ๔ (อรูปพรหม) และขันธ์ ๕ (สัตว์ที่เกิดในอบายภูมิ มนุษย์ เทพ รูปพรหม) ไม่ได้หมายถึง ชาติก่อน ชาติหน้า ชาติปัจจุบัน (ที.สี.อ. ๒๐๒-๒๐๓, สํ.ส.อ. ๑๙๔, องฺ.ติก.อ. ๑๖๕)
- ๒พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว คำว่า พรหมจรรย์ ในที่นี้หมายถึงมรรค คือสำเร็จมรรคผล เป็นพระอรหันตขีณาสพแล้ว (ที.สี.อ. ๑/๑๖๙, สํ.ส.อ. ๑๙๔, องฺ.ติก.อ. ๑๖๖)
- ๓กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว คำว่า กิจ ในที่นี้หมายถึงกิจในอริยสัจ ๔ คือ (๑) ปริญญากิจ กิจ คือการกำหนดรู้ทุกข์ (๒) ปหานกิจ กิจคือการละเหตุเกิดแห่งทุกข์ (๓) สัจฉิกิริยากิจ กิจคือ การทำให้แจ้งซึ่งความดับทุกข์ (๔) ภาวนากิจ กิจคือการอบรมอริยมรรคมีองค์ ๘ ให้เจริญ ซึ่งแต่ละกิจประกอบในมรรค ๔ จึงรวมเป็นกิจ ๑๖ (ที.สี.อ. ๒๐๓, สํ.ส.อ. ๑๙๔, องฺ.ติก.อ. ๑๖๖)
- ๔กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก หมายถึงไม่มีกิจหรือหน้าที่ในการบำเพ็ญมรรคญาณเพื่อความหมดสิ้นแห่งกิเลสอีกต่อไป เพราะการบรรลุอรหัตตผลถือว่าเป็นจุดสิ้นสุดแห่งทุกข์และเป็น จุดหมายสูงสุดในพระพุทธศาสนา (ที.สี.อ. ๒๐๓, สํ.ส.อ. ๑๙๔, องฺ.ติก.อ. ๑๖๖)
- <*> ควรจะเป็น ๒ - ผู้รวบรวม
จบ โมคคัลลานสูตร