พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย อัฏฐกนิบาต ปัณณาสก์ · คหปติวรรค
อุคคสูตร ที่ ๑
เล่ม ๒๓ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๑๑ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑/๑๐ ในคหปติวรรคมี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย อัฏฐกนิบาต ปัณณาสก์ คหปติวรรค อุคคสูตร ที่ ๑ (ฉบับหลวง เล่ม ๒๓ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๓ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓๗ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๓)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๓ หน้า ๒๖๔–๒๖๗
๓. คหปติวรรค
๑. ปฐมอุคคสูตร
ว่าด้วยอัจฉริยธรรมในอุคคคฤหบดี สูตรที่ ๑
{๑๑๑} [๒๑] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน ใกล้พระนครเวสาลี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุทั้งหลายทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า
“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงจำอุคคคฤหบดีชาวพระนครเวสาลีไว้ว่า เป็นผู้ประกอบด้วยธรรมที่น่าอัศจรรย์ไม่เคยมี ๘ ประการ”
พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สุคตศาสดาครั้นได้ตรัสพระดำรัสนี้แล้ว เสด็จลุกจากอาสนะเข้าไปสู่พระวิหาร
ครั้งนั้นเป็นเวลาเช้า ภิกษุรูปหนึ่งครองอันตรวาสกแล้ว ถือบาตรจีวรเข้าไปสู่นิเวศน์ของอุคคคฤหบดีชาวพระนครเวสาลี ครั้นแล้วได้นั่งบนอาสนะ ที่เขาปูลาดไว้ ลำดับนั้น อุคคคฤหบดีชาวพระนครเวสาลีได้เข้าไปหาภิกษุนั้น ครั้นแล้วได้นมัสการภิกษุนั้นแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นแล้วภิกษุนั้นได้กล่าวกะอุคคคฤหบดีชาวพระนครเวสาลีว่า “ดูก่อนคฤหบดี พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพยากรณ์ท่านว่าเป็นผู้ประกอบด้วยธรรมที่น่าอัศจรรย์ไม่เคยมี ๘ ประการ ดูก่อนคฤหบดี ธรรมที่น่าอัศจรรย์ไม่เคยมี ๘ ประการคืออะไรบ้าง”อุคคคฤหบดีกราบเรียนว่า “ท่านขอรับ กระผมก็ไม่ทราบว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพยากรณ์กระผมว่าเป็นผู้ประกอบด้วยธรรมที่น่าอัศจรรยไม่เคยมี ๘ ประการอะไรบ้าง แต่ขอท่านได้โปรดฟังธรรมที่น่าอัศจรรย์ไม่เคยมี ๘ ประการ ของกระผมที่มีอยู่ ขอได้โปรดใส่ใจให้ดี กระผมจักเรียนถวาย” ภิกษุนั้น รับคำอุคคคฤหบดีชาวพระนครเวสาลีแล้ว
อุคคคฤหบดีชาวพระนครเวสาลีได้กล่าวว่า “ท่านขอรับ ในคราวที่ กระผมได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าแต่ไกลเป็นครั้งแรก พร้อมกับการเห็นนั้นเอง จิตของกระผมก็เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว นี้แล ขอรับ เป็นธรรมที่น่าอัศจรรย์ไม่เคยมีประการที่ ๑ ของกระผมที่มีอยู่
ท่านขอรับ กระผมนั้นมีจิตเลื่อมใสแล้ว ได้เข้าไปนั่งใกล้พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงแสดงอนุปุพพิกถา โปรดกระผม คือ ทรงประกาศทานกถา ศีลกถา สัคคกถา โทษ ความต่ำทราม ความเศร้าหมองของกามทั้งหลาย และอานิสงส์ในเนกขัมมะ เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงทราบกระผมว่าเป็นผู้มีจิตที่ควร อ่อน ปราศจากนิวรณ์ บันเทิง เลื่อมใสแล้ว จึงทรงประกาศพระธรรมเทศนาที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงยกขึ้นแสดงเอง คือ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค ธรรมจักษุอันปราศจากธุลี ปราศจากมลทินว่า ‘สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งมวลล้วนมีความดับไปเป็นธรรมดา’ ได้เกิดขึ้นแล้วแก่กระผม ณ ตรงนั้นเอง ดุจผ้าที่สะอาดปราศจากด่างดำพึงรับนํ้าย้อมได้เป็นอย่างดีฉะนั้น
ข้าแต่ท่านผู้เจริญ กระผมนั้นมีธรรมอันเห็นแล้ว บรรลุธรรมแล้ว รู้แจ้งธรรมแล้ว มีธรรมอันหยั่งลงแล้ว ข้ามพ้นความสงสัยได้แล้ว ปราศจากความเคลือบแคลงแล้ว ถึงความเป็นผู้แกล้วกล้า ไม่ต้องเชื่อผู้อื่นในคำสั่งสอนของพระศาสดา ได้ถึงพระพุทธเจ้า พระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะแล้ว และสมาทานสิกขาบทอันมีพรหมจรรย์เป็นที่ ๕ แล้ว ณ ที่นั่งนั้นแล นี้แล ขอรับ เป็นธรรมที่น่าอัศจรรย์ไม่เคยมีประการที่ ๒ ของกระผมที่มีอยู่ท่านขอรับ กระผมนั้นมีภรรยารุ่นสาวอยู่ ๔ คน กระผมเข้าไปหาพวกนางถึงที่อยู่แล้วได้กล่าวกะพวกนางว่า ‘น้องหญิงทั้งหลาย ฉันสมาทานสิกขาบทอันมีพรหมจรรย์เป็นที่ ๕ ผู้ใดปรารถนา ผู้นั้นจงใช้โภคะเหล่านี้และทำบุญได้
หรือจะกลับไปสู่ตระกูลญาติของตัวก็ได้ หรือประสงค์ชายอื่น ฉันก็จะมอบ พวกเธอให้แก่เขา’ เมื่อกระผมกล่าวอย่างนี้แล้ว ภรรยาคนแรกได้พูดกะกระผมว่า ‘ขอท่านได้กรุณามอบดิฉันให้แก่ชายชื่อนี้เจ้าค่ะ’ กระผมก็ให้เชิญชายผู้นั้นมา เอามือซ้ายจับภรรยา มือขวาจับเต้านํ้าหลั่งน้ำมอบให้ชายคนนั้นไป ก็เมื่อกระผมบริจาคภรรยาสาวเป็นทาน กระผมไม่รู้สึกว่าจิตแปรปรวนเป็นอย่างอื่นเลย นี้แล ขอรับ เป็นธรรมที่น่าอัศจรรย์ไม่เคยมีประการที่ ๓ ของกระผมที่มีอยู่ท่านขอรับ ในตระกูลของกระผมมีโภคทรัพย์อยู่มาก และโภคทรัพย์ เหล่านั้นกระผมก็แจกจ่ายทั่วไปถึงท่านผู้มีศีล ผู้มีกัลยาณธรรม นี้แลขอรับ เป็นธรรมที่น่าอัศจรรย์ไม่เคยมีประการที่ ๔ ของกระผมที่มีอยู่
ท่านขอรับ กระผมเข้าไปหาภิกษุรูปใด ก็เข้าไปหาด้วยความเคารพจริง ๆ ไม่ใช่เข้าไปหาด้วยความไม่เคารพ นี้แล ขอรับ เป็นธรรมที่น่าอัศจรรย์ไม่เคยมีประการที่ ๕ ของกระผมที่มีอยู่
ท่านขอรับ หากท่านผู้มีอายุนั้นแสดงธรรมแก่กระผม กระผมก็ฟังโดยความเคารพจริง ๆ ไม่ใช่ฟังโดยความไม่เคารพ หากท่านผู้มีอายุนั้นไม่แสดงธรรมแก่กระผม กระผมก็แสดงธรรมแก่ท่านผู้มีอายุนั้น นี้แล ขอรับ เป็นธรรมที่น่าอัศจรรย์ไม่เคยมีประการที่ ๖ ของกระผมที่มีอยู่
ท่านขอรับ ไม่น่าอัศจรรย์ที่เทวดาทั้งหลายเข้าไปหากระผมแล้วบอกว่า ‘ท่านคฤหบดี ธรรมอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดีแล้ว’ เมื่อเทวดาทั้งหลาย กล่าวอย่างนี้แล้ว กระผมจึงพูดกะเทวดาเหล่านั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านเทวดา ท่านทั้งหลายจะบอกอย่างนี้หรือไม่บอกก็ตาม แท้ที่จริงธรรมอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดีแล้ว ก็แลกระผมมิได้รู้สึกถึงความฟูใจที่มีมาแต่การที่เทวดาทั้งหลายมาหากระผมก็ดี หรือกระผมได้ปราศรัยกับเทวดาทั้งหลายก็ดี นี้แลขอรับ เป็นธรรมที่น่าอัศจรรย์ไม่เคยมีประการที่ ๗ ของกระผมที่มีอยู่
- ๑อนุปุพพิกถา ดูความหมายที่เชิงอรรถข้อ ๑๒ (สีหสูตร มหาวรรค ปฐมปัณณาสก์ อัฏฐกนิบาต) หน้า ๒๓๖-๒๓๗ ในเล่มนี้
ท่านขอรับ บรรดาโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ อย่างที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้ว กระผมไม่พิจารณาเห็นสังโยชน์ข้อไหนที่ยังละไม่ได้ในตน นี้แลขอรับ เป็นธรรมที่น่าอัศจรรย์ไม่เคยมีประการที่ ๘ ของกระผมที่มีอยู่
ท่านขอรับ ธรรมที่น่าอัศจรรย์ไม่เคยมี ๘ ประการของกระผมเหล่านี้แลที่มีอยู่ แต่กระผมก็ไม่ทราบว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพยากรณ์กระผมว่าเป็นผู้ประกอบด้วยธรรมที่น่าอัศจรรย์ไม่เคยมี ๘ ประการใดบ้าง”
ลำดับนั้น ภิกษุนั้นรับบิณฑบาตในนิเวศน์ของอุคคคฤหบดีชาวพระนครเวสาลีแล้ว ลุกจากที่นั่งหลีกไป กลับจากบิณฑบาตภายหลังฉันแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้กราบทูลคำสนทนาปราศรัยกับอุคคคฤหบดีชาวพระนครเวสาลีนั้นทั้งหมดแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ถูกแล้ว ๆ ภิกษุ ที่อุคคคฤหบดีชาวพระนครเวสาลีเมื่อจะพยากรณ์โดยถูกต้อง พึงพยากรณ์ตามนั้น ดูก่อนภิกษุ เราพยากรณ์อุคคคฤหบดีว่าเป็นผู้ประกอบด้วยธรรมที่น่าอัศจรรย์ไม่เคยมี ๘ ประการเหล่านี้แล และเธอทั้งหลายจงทรงจำอุคคคฤหบดีชาวพระนครเวสาลีว่า เป็นผู้ประกอบด้วยธรรมที่น่าอัศจรรย์ไม่เคยมี ๘ ประการเหล่านี้”
๒. ทุติยอุคคสูตร
ว่าด้วยอัจฉริยธรรมในอุคคคฤหบดี สูตรที่ ๒
{๑๑๒} [๒๒] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ หมู่บ้านหัตถีคาม ในแคว้นวัชชี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสกะภิกษุทั้งหลายว่า
จบ อุคคสูตร ที่ ๑