พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย อัฏฐกนิบาต ปัณณาสก์ · คหปติวรรค
อุคคสูตร ที่ ๒
เล่ม ๒๓ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๑๒ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๒/๑๐ ในคหปติวรรคมี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย อัฏฐกนิบาต ปัณณาสก์ คหปติวรรค อุคคสูตร ที่ ๒ (ฉบับหลวง เล่ม ๒๓ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๓ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓๗ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๓)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๓ หน้า ๒๖๗–๒๗๑
ท่านขอรับ บรรดาโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ อย่างที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้ว กระผมไม่พิจารณาเห็นสังโยชน์ข้อไหนที่ยังละไม่ได้ในตน นี้แลขอรับ เป็นธรรมที่น่าอัศจรรย์ไม่เคยมีประการที่ ๘ ของกระผมที่มีอยู่
ท่านขอรับ ธรรมที่น่าอัศจรรย์ไม่เคยมี ๘ ประการของกระผมเหล่านี้แลที่มีอยู่ แต่กระผมก็ไม่ทราบว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพยากรณ์กระผมว่าเป็นผู้ประกอบด้วยธรรมที่น่าอัศจรรย์ไม่เคยมี ๘ ประการใดบ้าง”
ลำดับนั้น ภิกษุนั้นรับบิณฑบาตในนิเวศน์ของอุคคคฤหบดีชาวพระนครเวสาลีแล้ว ลุกจากที่นั่งหลีกไป กลับจากบิณฑบาตภายหลังฉันแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้กราบทูลคำสนทนาปราศรัยกับอุคคคฤหบดีชาวพระนครเวสาลีนั้นทั้งหมดแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ถูกแล้ว ๆ ภิกษุ ที่อุคคคฤหบดีชาวพระนครเวสาลีเมื่อจะพยากรณ์โดยถูกต้อง พึงพยากรณ์ตามนั้น ดูก่อนภิกษุ เราพยากรณ์อุคคคฤหบดีว่าเป็นผู้ประกอบด้วยธรรมที่น่าอัศจรรย์ไม่เคยมี ๘ ประการเหล่านี้แล และเธอทั้งหลายจงทรงจำอุคคคฤหบดีชาวพระนครเวสาลีว่า เป็นผู้ประกอบด้วยธรรมที่น่าอัศจรรย์ไม่เคยมี ๘ ประการเหล่านี้”
๒. ทุติยอุคคสูตร
ว่าด้วยอัจฉริยธรรมในอุคคคฤหบดี สูตรที่ ๒
{๑๑๒} [๒๒] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ หมู่บ้านหัตถีคาม ในแคว้นวัชชี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสกะภิกษุทั้งหลายว่า
“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงทรงจำอุคคคฤหบดีชาวบ้านหัตถีคามว่าเป็นผู้ประกอบด้วยธรรมที่น่าอัศจรรย์ไม่เคยมี ๘ ประการ” พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สุคตศาสดาครั้นตรัสพระดำรัสนี้แล้วเสด็จลุกจากอาสนะเข้าไปสู่พระวิหาร
ครั้งนั้นเป็นเวลาเช้า ภิกษุรูปหนึ่งครองอันตรวาสกแล้ว ถือบาตรจีวรเข้าไปยังนิเวศน์ของอุคคคฤหบดีชาวบ้านหัตถีคาม ครั้นแล้วจึงนั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้
ลำดับนั้น อุคคคฤหบดีชาวบ้านหัตถีคามเข้าไปหาภิกษุนั้น ครั้นแล้วได้นมัสการภิกษุนั้นแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นแล้วภิกษุนั้นได้กล่าวกะอุคคคฤหบดีชาวบ้านหัตถีคามว่า “ท่านคฤหบดี พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพยากรณ์ท่านว่าเป็นผู้ประกอบด้วยธรรมที่น่าอัศจรรย์ไม่เคยมี ๘ ประการ ท่านคฤหบดี ธรรมที่น่าอัศจรรย์ไม่เคยมี ๘ ประการคืออะไรบ้าง”อุคคคฤหบดีกราบเรียนว่า “ท่านขอรับ กระผมไม่ทราบว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพยากรณ์กระผมว่าเป็นผู้ประกอบด้วยธรรมที่น่าอัศจรรย์ไม่เคยมี ๘ ประการอะไรบ้าง แต่ขอท่านได้โปรดฟังธรรมที่น่าอัศจรรย์ไม่เคยมี ๘ ประการนี้ของกระผมที่มีอยู่ ขอได้โปรดใส่ใจให้ดี
กระผมจักเรียนถวาย” ภิกษุนั้นรับคำอุคคคฤหบดีชาวบ้านหัตถีคามแล้วอุคคคฤหบดีชาวบ้านหัตถีคามได้กล่าวว่า “ท่านขอรับ ในคราวที่กระผมเที่ยวอยู่ในสวนนาควัน ได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าแต่ไกลเป็นครั้งแรก พร้อมกับการเห็นนั้นเอง จิตของกระผมก็เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ความเมาสุราได้หายไปแล้ว นี้แล ขอรับ เป็นธรรมที่น่าอัศจรรย์ไม่เคยมีประการที่ ๑ ของกระผมที่มีอยู่ท่านขอรับ กระผมนั้นมีจิตเลื่อมใสแล้ว ได้เข้าไปนั่งใกล้พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงแสดงอนุปุพพิกถาโปรดกระผม คือ ทรงประกาศทานกถา ศีลกถา สัคคกถา โทษ ความตํ่าทราม ความเศร้าหมอง
- ๑โอรัมภาคิยสังโยชน์ ดูความหมายที่เชิงอรรถ ๒ ในข้อ ๑๕ (อุทกูปมสูตร อนุสยวรรค สัตตกนิบาต) หน้า ๒๑ ในเล่มนี้
ของกามทั้งหลาย และอานิสงส์ในเนกขัมมะ เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรง ทราบกระผมว่าเป็นผู้มีจิตที่ควร อ่อน ปราศจากนิวรณ์ บันเทิง เลื่อมใสแล้ว จึงทรงประกาศพระธรรมเทศนาที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงยกขึ้นแสดงเอง คือ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค ธรรมจักษุอันปราศจากธุลี ปราศจากมลทินว่า ‘สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งมวลล้วนมีความดับไปเป็น ธรรมดา’ ได้เกิดขึ้นแล้วแก่กระผม ณ ตรงนั้นเอง ดุจผ้าที่สะอาดปราศจากด่างดำพึงรับนํ้าย้อมได้เป็นอย่างดีฉะนั้น ท่านขอรับ กระผมนั้นมีธรรม อันเห็นแล้ว บรรลุธรรมแล้ว รู้แจ้งธรรมแล้ว มีธรรมอันหยั่งลงแล้ว ข้ามพ้นความสงสัยได้แล้ว
ปราศจากความเคลือบแคลงแล้ว ถึงความเป็นผู้แกล้วกล้า ไม่ต้องเชื่อผู้อื่นในคำสั่งสอนของพระศาสดา ได้ถึงพระพุทธเจ้า พระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะแล้ว และสมาทานสิกขาบทอันมีพรหมจรรย์เป็น ที่ ๕ แล้ว ณ ที่นั่งนั้นแล นี้แล ขอรับเป็นธรรมที่น่าอัศจรรย์ไม่เคยมีประการ ที่ ๒ ของกระผมที่มีอยู่ท่านขอรับ กระผมนั้นมีภรรยารุ่นสาวอยู่ ๔ คน กระผมเข้าไปหาพวกนาง ถึงที่อยู่แล้วได้กล่าวกะพวกนางว่า ‘น้องหญิงทั้งหลาย ฉันสมาทานสิกขาบท อันมีพรหมจรรย์เป็นที่ ๕ ผู้ใดปรารถนา ผู้นั้นจงใช้โภคะเหล่านี้และทำบุญได้ หรือจะกลับไปสู่ตระกูลญาติของตัวก็ได้ หรือประสงค์ชายอื่น ฉันก็จะมอบพวกเธอให้แก่เขา’ เมื่อกระผมกล่าวอย่างนี้แล้ว ภรรยาคนแรกได้พูดกะกระผมว่า ‘ขอท่านได้กรุณามอบดิฉันให้แก่ชายชื่อนี้เจ้าค่ะ’ กระผมก็ให้เชิญชายผู้นั้นมา เอามือซ้ายจับภรรยา มือขวาจับเต้านํ้าหลั่งนํ้ามอบให้ชายคนนั้นไป ก็เมื่อกระผมบริจาคภรรยาสาวเป็นทาน กระผมไม่รู้สึกว่าจิตแปรปรวนเป็นอย่างอื่นเลย นี้แล ขอรับ เป็นธรรมที่น่าอัศจรรย์ไม่เคยมีประการที่ ๓ ของกระผมที่มีอยู่
ท่านขอรับ ในตระกูลของกระผมมีโภคทรัพย์อยู่มาก และโภคทรัพย์เหล่านั้นกระผมก็แจกจ่ายทั่วไปถึงท่านผู้มีศีล ผู้มีกัลยาณธรรม นี้แล ขอรับ เป็นธรรมที่น่าอัศจรรย์ไม่เคยมีประการที่ ๔ ของกระผมที่มีอยู่
ท่านขอรับ กระผมเข้าไปหาภิกษุรูปใด กระผมก็เข้าไปด้วยความเคารพจริง ๆ ไม่ใช่เข้าไปหาด้วยความไม่เคารพ หากท่านผู้มีอายุนั้นแสดงธรรมแก่กระผม กระผมก็ฟังโดยเคารพจริง ๆ ไม่ใช่ฟังโดยไม่เคารพ หากท่านผู้มีอายุนั้นไม่แสดงธรรมแก่กระผม กระผมก็แสดงธรรมแก่ท่านผู้มีอายุนั้น นี้แล ขอรับ เป็นธรรมที่น่าอัศจรรย์ไม่เคยมีประการที่ ๕ ของกระผมที่มีอยู่
ท่านขอรับ ไม่น่าอัศจรรย์ที่เมื่อกระผมนิมนต์สงฆ์แล้ว เทวดาทั้งหลายเข้ามาบอกว่า ‘ท่านคฤหบดี ภิกษุรูปโน้นเป็นอุภโตภาควิมุต รูปโน้นเป็นปัญญาวิมุต รูปโน้นเป็นกายสักขี รูปโน้นเป็นทิฏฐิปปัตตะ รูปโน้นเป็นสัทธาวิมุต รูปโน้นเป็นธัมมานุสารี รูปโน้นเป็นสัทธานุสารี รูปโน้นเป็นผู้มีศีล มีกัลยาณธรรม รูปโน้นเป็นผู้ทุศีล มีบาปธรรม’ ท่านขอรับ กระผมอังคาสสงฆ์อยู่ ก็ไม่รู้สึกว่าจะยังจิตให้เกิดขึ้นอย่างนี้ว่าจะถวายแก่ท่านรูปนี้น้อย หรือจะถวายแก่ท่านรูปนี้มาก แท้ที่จริงกระผมมีจิตเสมอกัน นี้แล ขอรับ เป็นธรรมที่น่าอัศจรรย์ไม่เคยมีประการที่ ๖ ของกระผมที่มีอยู่ท่านขอรับ
ไม่น่าอัศจรรย์ที่เทวดาทั้งหลายเข้าไปหากระผมแล้วบอกว่า ‘ท่านคฤหบดี ธรรมอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดีแล้ว’ เมื่อเทวดาทั้งหลายกล่าวอย่างนี้แล้ว กระผมจึงพูดกะเทวดาเหล่านั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านเทวดา ท่านทั้งหลายจะบอกอย่างนี้หรือไม่บอกก็ตาม แท้ที่จริงธรรมอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดีแล้ว’ ก็แลกระผมมิได้รู้สึกถึงความฟูใจที่มีมาแต่การที่เทวดาทั้งหลายมาหากระผมก็ดี หรือกระผมได้ปราศรัยกับเทวดาทั้งหลายก็ดี นี้แล ขอรับ เป็นธรรมที่น่าอัศจรรย์ไม่เคยมีประการที่ ๗ ของกระผมที่มีอยู่ท่านขอรับ ก็หากว่ากระผมจะพึงทำกาละก่อนพระผู้มีพระภาคเจ้า ก็ไม่น่าอัศจรรย์ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าจะพึงทรงพยากรณ์อย่างนี้ว่า ‘สังโยชน์ที่
จะเป็นเหตุให้อุคคคฤหบดีชาวบ้านหัตถีคามผู้ประกอบไว้กลับมาสู่โลกนี้อีกไม่มี’ นี้แล ขอรับ เป็นธรรมที่น่าอัศจรรย์ไม่เคยมีประการที่ ๘ ของกระผมที่มีอยู่
นี้แล ขอรับ ธรรมที่น่าอัศจรรย์ไม่เคยมี ๘ ประการของกระผมเหล่านี้แลที่มีอยู่ แต่กระผมก็ไม่ทราบว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพยากรณ์กระผมว่าเป็นผู้ประกอบด้วยธรรมที่น่าอัศจรรย์ไม่เคยมี ๘ ประการใดบ้าง”
ลำดับนั้น ภิกษุนั้นรับบิณฑบาตในนิเวศน์ของอุคคคฤหบดีชาวพระนครเวสาลีแล้ว ลุกจากที่นั่งหลีกไป กลับจากบิณฑบาตภายหลังฉันแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้กราบทูลคำสนทนาปราศรัยกับอุคคคฤหบดีชาวบ้านหัตถีคามนั้นทั้งหมดแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ถูกแล้ว ๆ ภิกษุ ที่อุคคคฤหบดีชาวบ้านหัตถีคามเมื่อจะพยากรณ์โดยถูกต้อง พึงพยากรณ์ตามนั้น ดูก่อนภิกษุ เราพยากรณ์อุคคคฤหบดีว่าเป็นผู้ประกอบด้วยธรรมที่น่าอัศจรรย์ไม่เคยมี ๘ ประการเหล่านี้แล และเธอทั้งหลายจงทรงจำอุคคคฤหบดีชาวบ้านหัตถีคาม ว่าเป็นผู้ประกอบด้วยธรรมที่น่าอัศจรรย์ไม่เคยมี ๘ ประการเหล่านี้”
๓. ปฐมหัตถกสูตร
ว่าด้วยอัจฉริยธรรมในหัตถกอุบาสก สูตรที่ ๑
{๑๑๓} [๒๓] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ อัคคาฬวเจดีย์ ใกล้เมืองอาฬวี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงทรงจำหัตถกอุบาสกชาวเมืองอาฬวีว่าเป็นผู้ประกอบด้วยธรรมที่น่าอัศจรรย์ไม่เคยมี ๗ ประการ ธรรมที่น่าอัศจรรย์ ๗ ประการคืออะไรบ้าง คือ หัตถกอุบาสกชาวเมืองอาฬวี
- ๑อุภโตภาควิมุต...สัทธานุสารี ดูความหมายที่เชิงอรรถ (บุคคล ๗ ประเภท) ในข้อ ๑๔ (ปุคคลสูตร อนุสยวรรค สัตตกนิบาต) หน้า ๑๗-๑๘ ในเล่มนี้
จบ อุคคสูตร ที่ ๒