๑. มหาปทานสูตร เล่ม ๑๐

พระบาลีสุตตันตปิฎก

ทีฆนิกาย มหาวรรค

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

๑. มหาปทานสูตร

ว่าด้วยพระประวัติพระพุทธเจ้า ๗ พระองค์

เรื่องเกี่ยวกับปุพเพนิวาส

{๑}[๑] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ กุฎีใกล้ต้นกุ่มนํ้า ใน

พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี

ครั้งนั้นแล ภิกษุมากรูปด้วยกันกลับจากบิณฑบาตหลังฉันภัตตาหาร แล้วนั่งชุมนุมกันในโรงกลมใกล้ต้นกุ่มน้ำ เกิดข้อสนทนาธรรมีกถาซึ่งเกี่ยว ด้วยปุพเพนิวาสขึ้นว่า “ปุพเพนิวาสมีแม้เพราะเหตุนี้ ปุพเพนิวาสมี แม้เพราะเหตุนี้”

[๒] พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงสดับถ้อยคำสนทนาอันนี้ของภิกษุ เหล่านั้นด้วยพระทิพพโสตธาตุอันบริสุทธิ์ล่วงโสตวิสัยของมนุษย์

ลำดับนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงลุกจากอาสนะเสด็จเข้าไปยัง โรงกลมใกล้ต้นกุ่มนํ้า แล้วประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ครั้นประทับนั่ง แล้วได้ตรัสถามภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บัดนี้พวกเธอนั่ง ชุมนุมสนทนาด้วยเรื่องอะไรกันอยู่ ก็แลเรื่องอะไรที่พวกเธอพูดค้างไว้”

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นได้กราบทูล พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์กลับจาก บิณฑบาตหลังจากฉันภัตตาหารแล้ว ได้นั่งชุมนุมกันในโรงกลมใกล้ต้นกุ่ม นํ้านี้ แล้วเกิดข้อสนทนาธรรมซึ่งเกี่ยวด้วยปุพเพนิวาสขึ้นว่า ‘ปุพเพนิวาส มีแม้เพราะเหตุนี้ ปุพเพนิวาสมีแม้เพราะเหตุนี้’ ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เรื่องนี้แลที่พวกข้าพระองค์พูดค้างไว้ ก็พอดีพระองค์เสด็จมาถึง”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอ ปรารถนาหรือไม่ที่จะฟังธรรมีกถาซึ่งเกี่ยวด้วยปุพเพนิวาส”

[๓] ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า เป็น เวลาที่สมควรแล้วที่พระผู้มีพระภาคเจ้าจะพึงทรงทำธรรมีกถาเกี่ยวด้วย

ปุพเพนิวาส ข้าแต่พระสุคต เป็นเวลาที่สมควรแล้วที่พระผู้มีพระภาคเจ้า จะพึงทรงทำธรรมีกถาซึ่งเกี่ยวด้วยปุพเพนิวาส ภิกษุทั้งหลายได้ฟัง พระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วจักได้ทรงจำกันไว้” พระผู้มีพระภาค เจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น พวกเธอจงฟัง จงใส่ใจให้ดีเถิด เราจักกล่าวให้ฟัง” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มี พระภาคเจ้าได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

[๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นับถอยหลังแต่นี้ไป ๙๑ กัป พระผู้มีพระ ภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีได้เสด็จอุบัติขึ้นในโลก นับ แต่นี้ไป ๓๑ กัป พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าสิขีได้ เสด็จอุบัติขึ้นในโลก ในกัปที่ ๓๑ นั๋นเอง พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมา สัมพุทธเจ้าพระนามว่าเวสสภูได้เสด็จอุบัติขึ้นในโลก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในภัทรกัปนี้แหละ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่า กกุสันธะได้เสด็จอุบัติขึ้นในโลก ในภัทรกัปนี้เหมือนกัน พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าโกนาคมนะได้เสด็จอุบัติขึ้นในโลก ใน ภัทรกัปนี้เช่นกัน พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่า กัสสปะได้เสด็จอุบัติขึ้นในโลก ในภัทรกัปนี้เช่นกัน เราผู้อรหันตสัมมา สัมพุทธเจ้าในบัดนี้ได้อุบัติขึ้นแล้วในโลก

สกุลและโคตรของพระพุทธเจ้า ๗ พระองค์

{๒}[๕] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระนามว่าวิปัสสี ทรงเป็นกษัตริย์โดยพระชาติ เสด็จอุบัติในขัตติยสกุล

พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าสิขีก็ทรงเป็นกษัตริย์ โดยพระชาติ เสด็จอุบัติในขัตติยสกุล พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมา สัมพุทธเจ้า พระนามว่าเวสสภูก็ทรงเป็นกษัตริย์โดยพระชาติ เสด็จอุบัติ ในขัตติยสกุล พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่ากกุสันธะ ทรงเป็นพราหมณ์โดยพระชาติ เสด็จอุบัติในพราหมณสกุล พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าโกนาคมนะทรงเป็นพราหมณ์โดยพระชาติ เสด็จอุบัติในพราหมณสกุล พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระนามว่ากัสสปะทรงเป็นพราหมณ์โดยพระชาติ เสด็จอุบัติในพราหมณสกุล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราผู้อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าในบัดนี้

เป็นกษัตริย์ โดยชาติ อุบัติในขัตติยสกุล{๓}[๖] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระนามว่าวิปัสสีทรงเป็นโกณฑัญญะ โดยพระโคตร พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าสิขีทรงเป็นโกณฑัญญะโดยพระโคตร พระ ผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าเวสสภูทรงเป็นโกณฑัญญะ โดยพระโคตร พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่ากกุสันธะ ทรงเป็นกัสสปะโดยพระโคตร พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระนามว่าโกนาคมนะทรงเป็นกัสสปะโดยพระโคตร พระผู้มีพระภาคอรหันต สัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่ากัสสปะทรงเป็นกัสสปะโดยพระโคตร ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย เราผู้อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าในบัดนี้เป็นโคตมะโดยพระโคตร

ประมาณพระชนมายุของพระพุทธเจ้า ๗ พระองค์

{๔}[๗] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระชนมายุของพระผู้มีพระภาคอรหันต สัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี ประมาณ ๘๐,๐๐๐ ปี พระชนมายุของ

พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าสิขีประมาณ ๗๐,๐๐๐ ปี พระชนมายุของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าเวสสภู ประมาณ ๖๐,๐๐๐ ปี พระชนมายุของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมา สัมพุทธเจ้าพระนามว่ากกุสันธะประมาณ ๔๐,๐๐๐ ปี พระชนมายุของพระ ผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าโกนาคมนะประมาณ ๓๐,๐๐๐ ปี พระชนมายุของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่ากัสสปะ ประมาณ ๒๐,๐๐๐ ปี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระชนมายุของเราในบัดนี้ มีประมาณน้อยนิด เดี๋ยวเดียว ผู้ที่มีชีวิตอยู่อย่างนานก็เพียง ๑๐๐ ปี บางที ก็น้อยกว่าบ้าง มากกว่าบ้าง

ต้นไม้ตรัสรู้ของพระพุทธเจ้า ๗ พระองค์

{๕}[๘] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระนามว่าวิปัสสีตรัสรู้ที่ควงไม้แคฝอย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมา สัมพุทธเจ้าพระนามว่าสิขีตรัสรู้ที่ควงไม้กุ่มบก พระผู้มีพระภาคอรหันต สัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าเวสสภูตรัสรู้ที่ควงไม้สาละ พระผู้มีพระภาคอรหันต สัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่ากกุสันธะตรัสรู้ที่ควงไม้ซึก พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าโกนาคมนะตรัสรู้ที่ควงไม้มะเดื่อ พระผู้มี พระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่ากัสสปะตรัสรู้ที่ควงไม้ไทร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราผู้อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าในบัดนี้ตรัสรู้ที่ควงไม้โพ

พระอัครสาวกของพระพุทธเจ้า ๗ พระองค์

{๖}[๙] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระนามว่าวิปัสสีทรงมีพระขัณฑะและพระติสสะเป็นคู่พระอัครสาวก ซึ่ง เป็นคู่ที่เจริญ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าสิขีทรง มีพระอภิภูและพระสัมภวะเป็นคู่พระอัครสาวกซึ่งเป็นคู่ที่เจริญ พระผู้มี พระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าเวสสภูทรงมีพระโสณะและพระ อุตตระเป็นคู่พระอัครสาวกซึ่งเป็นคู่ที่เจริญ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมา สัมพุทธเจ้าพระนามว่ากกุสันธะทรงมีพระวิธูระและพระสัญชีวะเป็นคู่พระ อัครสาวกซึ่งเป็นคู่ที่เจริญ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระนามว่าโกนาคมนะทรงมีพระภิยโยสะและพระอุตตระเป็นคู่พระอัคร สาวกซึ่งเป็นคู่ที่เจริญ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่า กัสสปะทรงมีพระติสสะและพระภารทวาชะเป็นคู่พระอัครสาวกซึ่งเป็นคู่ที่ เจริญ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราในบัดนี้มีสารีบุตรและโมคคัลลานะเป็นคู่ อัครสาวกซึ่งเป็นคู่ที่เจริญ

จำนวนพระสาวกผู้เข้าประชุมของพระพุทธเจ้า ๗ พระองค์

{๗}[๑๐] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระสาวกของพระผู้มีพระภาคอรหันต สัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีได้มีการประชุมกัน ๓ ครั้ง ครั้งหนึ่งมี

พระสาวกประชุมกันเป็นจำนวนภิกษุ ๖,๘๐๐,๐๐๐ รูป อีกครั้งหนึ่งมีพระสาวก ประชุมกันเป็นจำนวนภิกษุ ๑๐๐,๐๐๐ รูป อีกครั้งหนึ่งมีพระสาวกประชุม กันเป็นจำนวนภิกษุ ๘๐,๐๐๐ รูป พระสาวกของพระผู้มีพระภาคอรหันต สัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีที่ได้มีการประชุมกันทั้ง ๓ ครั้งนี้ล้วนเป็น พระขีณาสพทั้งสิ้น

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระสาวกของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมา สัมพุทธเจ้าพระนามว่าสิขีได้มีการประชุมกัน ๓ ครั้ง ครั้งหนึ่งมีพระสาวก ประชุมกันเป็นจำนวนภิกษุ ๑๐๐,๐๐๐ รูป อีกครั้งหนึ่งมีพระสาวกประชุม กันเป็นจำนวนภิกษุ ๘๐,๐๐๐ รูป อีกครั้งหนึ่งมีพระสาวกประชุมกันเป็น จำนวนภิกษุ ๗๐,๐๐๐ รูป พระสาวกของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมา สัมพุทธเจ้าพระนามว่าสิขีที่ได้มีการประชุมกันทั้ง ๓ ครั้งนี้ล้วนเป็นพระ ขีณาสพทั้งสิ้นดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระสาวกของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมา สัมพุทธเจ้าพระนามว่าเวสสภูได้มีการประชุมกัน ๓ ครั้ง ครั้งหนึ่งมีพระสาวก ประชุมกันเป็นจำนวนภิกษุ ๘๐,๐๐๐ รูป

อีกครั้งหนึ่งมีพระสาวกประชุมกัน เป็นจำนวนภิกษุ ๗๐,๐๐๐ รูป อีกครั้งหนึ่งมีพระสาวกประชุมกันเป็นจำนวนภิกษุ ๖๐,๐๐๐ รูป พระสาวกของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่า เวสสภูที่ได้มีการประชุมกันทั้ง ๓ ครั้งนี้ล้วนเป็นพระขีณาสพทั้งสิ้นดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระสาวกของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมา สัมพุทธเจ้าพระนามว่ากกุสันธะได้มีการประชุมกันครั้งเดียว มีจำนวนภิกษุ ๔๐,๐๐๐ รูปพระสาวกของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่า กกุสันธะที่ได้มีการประชุมกันครั้งเดียวนี้ล้วนเป็นพระขีณาสพทั้งสิ้น

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระสาวกของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมา สัมพุทธเจ้าพระนามว่าโกนาคมนะได้มีการประชุมกันครั้งเดียว มีจำนวน ภิกษุ ๓๐,๐๐๐ รูป พระสาวกของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระนามว่าโกนาคมนะที่ได้มีการประชุมกันครั้งเดียวนี้ล้วนเป็นพระขีณาสพ ทั้งสิ้น

ดูก่อนภิกษุทั้งหลายพระสาวกของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมา สัมพุทธเจ้าพระนามว่ากัสสปะได้มีการประชุมกันครั้งเดียว มีจำนวนภิกษุ ๒๐,๐๐๐ รูป พระสาวกของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่า กัสสปะที่ได้มีการประชุมกันครั้งเดียวนี้ล้วนเป็นพระขีณาสพทั้งสิ้น

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระสาวกของเราในบัดนี้ได้มีการประชุมกันครั้ง เดียว มีจำนวนภิกษุ ๑,๒๕๐ รูป พระสาวกของเราที่ได้มีการประชุมกัน ครั้งเดียวนี้ล้วนเป็นพระขีณาสพทั้งสิ้น

อัครอุปัฏฐากของพระพุทธเจ้า ๗ พระองค์

{๘}[๑๑] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าอโสกะเป็นอัครอุปัฏฐากของ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี ภิกษุชื่อว่า เขมังกรเป็นอัครอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระนามว่าสิขี ภิกษุชื่อว่าอุปสันตะเป็นอัครอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าเวสสภู ภิกษุชื่อว่าวุฑฒิชะเป็นอัคร อุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่ากกุสันธะ ภิกษุชื่อว่าโสตถิชะเป็นอัครอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมา สัมพุทธเจ้าพระนามว่าโกนาคมนะ ภิกษุชื่อว่าสัพพมิตตะเป็นอัครอุปัฏฐาก

ของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่ากัสสปะ ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าอานนท์ได้เป็นอัครอุปัฏฐากของเราในบัดนี้

พระชนก พระชนนีของพระพุทธเจ้า ๗ พระองค์

{๙}[๑๒] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระราชาพระนามว่าพันธุมาเป็นพระชนก พระเทวีพระนามว่าพันธุมดีเป็นพระชนนีของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมา สัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี พระนครชื่อว่าพันธุมดีเป็นราชธานีของ พระเจ้าพันธุมาดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระราชาพระนามว่าอรุณะเป็นพระชนก พระเทวีพระนามว่าปภาวดีเป็นพระชนนีของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมา สัมพุทธเจ้าพระนามว่าสิขี พระนครชื่อว่าอรุณวดีเป็นราชธานีของ พระเจ้าอรุณะดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระราชาพระนามว่าสุปปตีตะเป็นพระชนก พระเทวีพระนามว่ายสวดีเป็นพระชนนีของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมา สัมพุทธเจ้าพระนามว่าเวสสภู พระนครชื่อว่าอโนมะเป็นราชธานีของ

พระเจ้าสุปปตีตะดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พราหมณ์ชื่อว่าอัคคิหัตตะเป็นพระชนก พราหมณี ชื่อว่าวิสาขาเป็นพระชนนีของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระนามว่ากกุสันธะ ก็ในสมัยนั้นแล มีพระราชาพระนามว่าเขมะ พระนคร ชื่อว่าเขมวดีเป็นราชธานีของพระเจ้าเขมะดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พราหมณ์ชื่อว่ายัญญทัตตะเป็นพระชนก พราหมณี ชื่อว่าอุตราเป็นพระชนนีของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระนามว่าโกนาคมนะ ก็สมัยนั้นแล มีพระราชาพระนามว่าโสภะ พระนคร ชื่อว่าโสภวดีเป็นราชธานีของพระเจ้าโสภะดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พราหมณ์ชื่อว่าพรหมทัตตะเป็นพระชนก พราหมณี ชื่อว่าธนวดีเป็นพระชนนีของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระนามว่ากัสสปะ ก็สมัยนั้นแล มีพระราชาพระนามว่ากิกี พระนครชื่อว่า พาราณสีเป็นราชธานีของพระเจ้ากิกี

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระราชาพระนามว่าสูทโธทนะเป็นพระชนก พระเทวีพระนามว่ามายาเป็นพระชนนีบังเกิดเกล้าของเราในบัดนี้ พระนคร ชื่อว่ากบิลพัสดุ์เป็นราชธานีของพระเจ้าสุทโธทนะ”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดังนี้แล้วเสด็จลุกจากอาสนะ เสด็จเข้าไปยัง พระวิหาร

{๑๐}[๑๓] ครั้งนั้นแล เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จหลีกไปแล้วไม่นาน ภิกษุเหล่านั้นได้เกิดข้อสนทนาขึ้นในระหว่างดังนี้ว่า “น่าอัศจรรย์นัก ผู้มีอายุ ทั้งหลาย น่าแปลกใจนัก ผู้มีอายุทั้งหลาย การที่พระตถาคตทรงมีฤทธิ์ มากทรงมีอานุภาพมาก คือ พระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีตผู้ปรินิพพานแล้ว ทรงตัดปปัญจธรรมได้แล้ว ทรงตัดตอวัฏฏะได้แล้ว ทรงครอบงำวัฏฏะ ได้แล้ว ทรงล่วงทุกข์ทั้งปวงได้แล้ว ก็ยังทรงระลึกได้ทั้งโดยพระชาติ ทั้งโดยพระนาม ทั้งโดยพระโคตร ทั้งโดยประมาณแห่งพระชนมายุ ทั้งโดยคู่แห่งพระสาวก ทั้งโดยการประชุมกันแห่งพระสาวกว่า ‘พระผู้มี พระภาคเจ้าพระองค์นั้น ๆ ทรงมีพระชาติอย่างนี้ มีพระนามอย่างนี้ มีพระโคตรอย่างนี้ มีศีลอย่างนี้ มีธรรมอย่างนี้ มีปัญญาอย่างนี้ มีวิหารธรรมอย่างนี้ มีวิมุตติอย่างนี้’

อะไรกันหนอ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย จะเป็นธรรมธาตุ ซึ่ง พระตถาคตทรงแทงตลอดได้แล้ว ซึ่งเพราะแทงตลอดได้แล้วพระตถาคต จึงทรงระลึกได้ถึงพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีตผู้ปรินิพพานแล้ว ทรงตัด ปปัญจธรรมได้แล้ว ทรงตัดตอวัฏฏะได้แล้ว ทรงครอบงำวัฏฏะได้แล้ว ทรงล่วงทุกข์ทั้งปวงได้แล้วทั้งโดยพระชาติ ทั้งโดยพระนาม ทั้งโดยพระโคตร ทั้งโดยประมาณแห่งพระชนมายุ ทั้งโดยคู่แห่งพระสาวก ทั้งโดยการ ประชุมกันแห่งพระสาวกว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ๆ ทรงมี พระชาติอย่างนี้ มีพระนามอย่างนี้ มีพระโคตรอย่างนี้ มีศีลอย่างนี้ มี ธรรมอย่างนี้ มีปัญญาอย่างนี้ มีวิหารธรรมอย่างนี้ มีวิมุตติอย่างนี้’

หรือว่า พวกเทวดาได้กราบทูลความข้อนี้แด่พระตถาคต ซึ่งเป็นเหตุให้พระองค์ ทรงระลึกได้ถึงพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีตผู้ปรินิพพานแล้ว ทรงตัด ปปัญจธรรมได้แล้ว ทรงตัดตอวัฏฏะได้แล้ว ทรงครอบงำวัฏฏะได้แล้ว ทรงล่วงทุกข์ทั้งปวงได้แล้วทั้งโดยพระชาติ ทั้งโดยพระนาม ทั้งโดย พระโคตร ทั้งโดยประมาณแห่งพระชนมายุ ทั้งโดยคู่แห่งพระสาวก ทั้ง โดยการประชุมกันแห่งพระสาวกว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ๆ ทรงมีพระชาติอย่างนี้ มีพระนามอย่างนี้ มีพระโคตรอย่างนี้ มีศีลอย่างนี้ มีธรรมอย่างนี้ มีปัญญาอย่างนี้ มีวิหารธรรมอย่างนี้ มีวิมุตติอย่างนี้’ ข้อสนทนากันในระหว่างของภิกษุเหล่านั้นค้างอยู่เพียงเท่านี้{๑๑}[๑๔] ลำดับนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกจากที่ประทับพัก ผ่อนในเวลาเย็น เสด็จเข้าไปยังโรงกลมใกล้ต้นกุ่มนํ้า แล้วประทับนั่งบน อาสนะที่ปูลาดไว้ ครั้นประทับนั่งแล้วได้ตรัสถามภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย บัดนี้พวกเธอนั่งชุมนุมสนทนาเรื่องอะไรกันอยู่ ก็แลเรื่อง อะไรที่พวกเธอพูดค้างไว้”

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นได้กราบทูล พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้า เสด็จหลีกไปแล้วไม่นาน พวกข้าพระองค์ได้เกิดข้อสนทนาขึ้นในระหว่างดังนี้ว่า “น่าอัศจรรย์นัก ผู้มีอายุทั้งหลาย น่าแปลกใจนัก ผู้มีอายุทั้งหลาย การที่ พระตถาคตทรงมีฤทธิ์มากทรงมีอานุภาพมาก คือ พระพุทธเจ้าทั้งหลาย ในอดีตผู้ปรินิพพานแล้ว ทรงตัดปปัญจธรรมได้แล้ว ทรงตัดตอวัฏฏะได้แล้ว ทรงครอบงำวัฏฏะได้แล้ว ทรงล่วงทุกข์ทั้งปวงได้แล้ว ก็ยังทรงระลึกได้ ทั้งโดยพระชาติ ทั้งโดยพระนาม ทั้งโดยพระโคตร ทั้งโดยประมาณแห่ง พระชนมายุ ทั้งโดยคู่แห่งพระสาวก

ทั้งโดยการประชุมกันแห่งพระสาวกว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นๆ ทรงมีพระชาติอย่างนี้ มีพระนามอย่างนี้ มีพระโคตรอย่างนี้ มีศีลอย่างนี้ มีธรรมอย่างนี้ มีปัญญาอย่างนี้ มีวิหาร ธรรมอย่างนี้ มีวิมุตติอย่างนี้’อะไรกันหนอ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย จะเป็นธรรมธาตุซึ่งพระตถาคต ทรงแทงตลอดได้แล้ว ซึ่งเพราะแทงตลอดได้แล้วพระตถาคตจึงทรงระลึก ได้ถึงพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีตผู้ปรินิพพานแล้ว ทรงตัดปปัญจธรรมได้ แล้ว ทรงตัดตอวัฏฏะได้แล้ว ทรงครอบงำวัฏฏะได้แล้ว ทรงล่วงทุกข์ ทั้งปวงได้แล้วทั้งโดยพระชาติ ทั้งโดยพระนาม ทั้งโดยพระโคตร ทั้งโดย ประมาณแห่งพระชนมายุ ทั้งโดยคู่แห่งพระสาวก ทั้งโดยการประชุมกัน แห่งพระสาวกว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นๆ ทรงมีพระชาติอย่างนี้ มีพระนามอย่างนี้ มีพระโคตรอย่างนี้ มีศีลอย่างนี้ มีธรรมอย่างนี้ มี ปัญญาอย่างนี้ มีวิหารธรรมอย่างนี้ มีวิมุตติอย่างนี้’ หรือว่าพวกเทวดาได้ กราบทูลความข้อนี้แด่พระตถาคต ซึ่งเป็นเหตุให้พระองค์ทรงระลึกได้ถึง พระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีตผู้ปรินิพพานแล้ว ทรงตัดปปัญจธรรมได้แล้ว ทรงตัดตอวัฏฏะได้แล้ว ทรงครอบงำวัฏฏะได้แล้ว ทรงล่วงทุกข์ทั้งปวงได้

แล้วทั้งโดยพระชาติ ทั้งโดยพระนาม ทั้งโดยพระโคตร ทั้งโดยประมาณ แห่งพระชนมายุ ทั้งโดยคู่แห่งพระสาวก ทั้งโดยการประชุมกันแห่ง พระสาวกว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นๆ ทรงมีพระชาติอย่างนี้ มี พระนามอย่างนี้ มีพระโคตรอย่างนี้ มีศีลอย่างนี้ มีธรรมอย่างนี้ มี ปัญญาอย่างนี้ มีวิหารธรรมอย่างนี้ มีวิมุตติอย่างนี้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อสนทนากันในระหว่างของพวกข้าพระองค์ค้างอยู่เท่านี้แล ก็พอดีพระผู้มี พระภาคเจ้าเสด็จมาถึง”

[๑๕] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตแทง ตลอดธรรมธาตุได้แล้ว ซึ่งเพราะแทงตลอดได้แล้วตถาคตจึงระลึกได้ถึง พระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีตผู้ปรินิพพานแล้วทรงตัดปปัญจธรรมได้แล้ว ทรงตัดตอวัฏฏะได้แล้ว ทรงครอบงำวัฏฏะได้แล้ว ทรงล่วงทุกข์ทั้งปวงได้ แล้วทั้งโดยพระชาติ ทั้งโดยพระนาม ทั้งโดยพระโคตร ทั้งโดยประมาณแห่ง พระชนมายุ ทั้งโดยคู่แห่งพระสาวก ทั้งโดยการประชุมกันแห่งพระสาวกว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นๆ ทรงมีพระชาติอย่างนี้ มีพระนามอย่างนี้ มีพระโคตรอย่างนี้ มีศีลอย่างนี้ มีธรรมอย่างนี้ มีปัญญาอย่างนี้ มีวิหาร ธรรมอย่างนี้ มีวิมุตติอย่างนี้’ แม้พวกเทวดาก็บอกความข้อนี้แก่ตถาคต

ซึ่งจะเป็นเหตุให้ตถาคตระลึกได้ถึงพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีตผู้ปรินิพพานแล้ว ทรงตัดปปัญจธรรมได้แล้ว ทรงตัดตอวัฏฏะได้แล้ว ทรงครอบงำวัฏฏะ ได้แล้ว ทรงล่วงทุกข์ทั้งปวงได้แล้วทั้งโดยพระชาติ ทั้งโดยพระนาม ... ทั้ง โดยประชุมกันแห่งพระสาวกว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ๆ ทรงมี พระชาติอย่างนี้ มีพระนามอย่างนี้ มีพระโคตรอย่างนี้ มีศีลอย่างนี้ มีธรรมอย่างนี้ มีปัญญาอย่างนี้ มีวิหารธรรมอย่างนี้ มีวิมุตติอย่างนี้’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอปรารถนาหรือไม่ที่จะฟังธรรมีกถา ซึ่งเกี่ยวด้วยปุพเพนิวาสยิ่งขึ้นไปกว่านี้”

ภิกษุเหล่านั้นได้กราบทูลว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า เป็นเวลาที่ สมควรแล้วที่พระผู้มีพระภาคเจ้าจะพึงทรงทำธรรมีกถาซึ่งเกี่ยวด้วยปุพเพนิวาส ข้าแต่พระสุคต เป็นเวลาสมควรแล้วที่พระผู้มีพระภาคเจ้าจะพึงทรงทำ ธรรมีกถาซึ่งเกี่ยวด้วยปุพเพนิวาสยิ่งขึ้นไปกว่านี้ ภิกษุทั้งหลายได้ฟัง พระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วจักได้ทรงจำกันไว้”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น พวกเธอจงฟัง จงใส่ใจให้ดีเถิด เราจักกล่าวให้ฟัง”

ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้า ได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

พระประวัติของพระวิปัสสีพุทธเจ้า

[๑๖] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นับแต่นี้ไป ๙๑ กัป พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีได้เสด็จอุบัติขึ้นในโลก พระองค์ ทรงเป็นกษัตริย์โดยพระชาติ เสด็จอุบัติแล้วในขัตติยสกุล ทรงเป็น โกณฑัญญะโดยพระโคตร มีพระชนมายุประมาณ ๘๐,๐๐๐ ปี พระองค์ได้ ตรัสรู้ที่ควงไม้แคฝอย มีพระขัณฑะและพระติสสะเป็นคู่พระอัครสาวกซึ่ง เป็นคู่ที่เจริญ พระสาวกของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระ นามว่าวิปัสสีได้มีการประชุมกัน ๓ ครั้ง ครั้งหนึ่งมีพระสาวกประชุมกันเป็น จำนวนภิกษุ ๖,๘๐๐,๐๐ รูป อีกครั้งหนึ่งมีพระสาวกประชุมกันเป็นจำนวน ภิกษุ ๑๐๐,๐๐๐ รูป อีกครั้งหนึ่งมีพระสาวกประชุมกันเป็นจำนวนภิกษุ ๘๐,๐๐๐ รูป ภิกษุทั้งหลาย พระสาวกของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระนามว่าวิปัสสีซึ่งได้ประชุมกันทั้ง ๓ ครั้งนี้ล้วนเป็นพระขีณาสพทั้งสิ้น ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้อุปัฏฐากชื่อว่าอโสกะได้เป็นอัครอุปัฏฐากของพระผู้มี พระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี พระราชาพระนามว่า พันธุมาเป็นพระชนก พระเทวีพระนามว่าพันธุมดีเป็นพระชนนีของพระองค์ พระนครชื่อว่าพันธุมดีเป็นราชธานีของพระเจ้าพันธุมา

ว่าด้วยธรรมดาของพระโพธิสัตว์ ๑๖ ประการ

{๑๒}[๑๗] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระโพธิสัตว์พระนามว่า วิปัสสีจุติจากชั้นดุสิตแล้ว ทรงมีพระสติสัมปชัญญะเสด็จลงสู่พระครรภ์ พระมารดา ข้อนี้เป็นธรรมดาในเรื่องนี้ (๑)

{๑๓}[๑๘] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมดามีอยู่ดังนี้ ในเวลาที่พระโพธิสัตว์ จุติจากชั้นดุสิตเสด็จลงสู่พระครรภ์พระมารดา ในโลกตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดา และมนุษย์ จะมีแสงสว่างอันยิ่งใหญ่หาประมาณมิได้ปรากฏในโลกล่วงเสียซึ่งเทวานุภาพ ของเทวดาทั้งหลาย ท้องฟ้าซึ่งอยู่ที่สุดโลกมิได้ถูกอะไรปกปิดไว้ ที่มืดมิดก็ดี สถานที่ที่ดวงจันทร์และดวงอาทิตย์เหล่านี้ซึ่งมีฤทธิ์มากมีอานุภาพมากปานนี้ ส่องแสงไปไม่ถึงก็ดี ในที่ทั้งสองแห่งนั้น แสงสว่างอันยิ่งใหญ่หาประมาณ มิได้ย่อมปรากฏล่วงเสียซึ่งเทวานุภาพของเทวดาทั้งหลาย ถึงสัตว์ทั้งหลาย ที่เกิดในสถานที่เหล่านั้นก็จำกันและกันได้ด้วยแสงสว่างนั้นว่า ‘ท่านผู้เจริญ ได้ยินว่า ถึงสัตว์พวกอื่นที่เกิดในนี้ก็มีอยู่เหมือนกัน’ ทั้งหมื่นโลกธาตุนี้ ย่อมหวั่นไหวสะเทือนสะท้าน ทั้งแสงสว่างอันยิ่งใหญ่หาประมาณมิได้ ย่อมปรากฏในโลกล่วงเสียซึ่งเทวานุภาพของเทวดาทั้งหลาย ข้อนี้เป็น ธรรมดาในเรื่องนี้ (๒)

{๑๔}[๑๙] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมดามีอยู่ดังนี้ ในเวลาที่พระโพธิสัตว์ เสด็จลงสู่พระครรภ์พระมารดาแล้ว เทพบุตร ๔ องค์ย่อมเข้าไปอารักขา ทิศทั้ง ๔ ไว้ด้วยตั้งใจว่า ‘ไม่ว่าใคร จะเป็นมนุษย์หรืออมนุษย์ก็ตาม อย่าได้เบียดเบียนพระโพธิสัตว์หรือพระมารดาของพระโพธิสัตว์นั้นได้’ ข้อนี้ เป็นธรรมดาในเรื่องนี้ (๓){๑๕}[๒๐] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมดามีอยู่ดังนี้ ในเวลาที่พระโพธิสัตว์ เสด็จลงสู่พระครรภ์พระมารดาแล้ว พระมารดาของพระโพธิสัตว์ย่อมทรง ศีลโดยปกติ คือ งดเว้นจากการฆ่าสัตว์ งดเว้นจากการลักทรัพย์ งดเว้น จากการประพฤติผิดในกาม งดเว้นจากการกล่าวเท็จ งดเว้นจากการดื่ม น้ำเมาคือสุราและเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท

ข้อนี้เป็นธรรมดา ในเรื่องนี้ (๔){๑๖}[๒๑] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมดามีอยู่ดังนี้ ในเวลาที่พระโพธิสัตว์ เสด็จลงสู่พระครรภ์พระมารดาแล้ว พระมารดาของพระโพธิสัตว์ย่อมไม่ เกิดพระทัยฝักใฝ่กามคุณในบุรุษทั้งหลาย พระมารดาของพระโพธิสัตว์จะไม่ ถูกบุรุษใด ๆ ผู้มีจิตกำหนัดแล้วล่วงเกินได้ ข้อนี้เป็นธรรมดาในเรื่องนี้ (๕){๑๗} [๒๒] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมดามีอยู่ดังนี้ ในเวลาที่พระโพธิสัตว์ เสด็จลงสู่พระครรภ์พระมารดาแล้ว พระมารดาของพระโพธิสัตว์ย่อมได้ กามคุณ ๕ คือ พระนางจะเอิบอิ่มเพียบพร้อมได้รับการปรนเปรอด้วยกามคุณ ๕ อยู่ ข้อนี้เป็นธรรมดาในเรื่องนี้ (๖)

{๑๘}[๒๓] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมดามีอยู่ดังนี้ ในเวลาที่พระโพธิสัตว์ เสด็จลงสู่พระครรภ์พระมารดาแล้ว อาพาธใดๆ ย่อมไม่เกิดขึ้นแก่พระมารดา ของพระโพธิสัตว์เลย พระมารดาของพระโพธิสัตว์ย่อมทรงสำราญ ไม่ สำบากพระกาย และพระมารดาของพระโพธิสัตว์ย่อมทรงเห็นพระโพธิ สัตว์ซึ่งเสด็จอยู่ภายในพระครรภ์ มีอวัยวะน้อยใหญ่ครบถ้วน มีอินทรีย์ไม่ บกพร่องได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนแก้วไพฑูรย์ที่งดงามตาม ธรรมชาติ มีแปดเหลี่ยม ถูกเจียระไนดีแล้ว สุกใสแวววาวสมส่วนทุกอย่าง มีด้ายสีเขียว สีเหลือง สีแดง สีขาว หรือสีนวลร้อยอยู่ข้างในนั้น คนที่ สายตาดีหยิบแก้วไพฑูรย์นั้นวางไว้ในมือก็จะพิจารณาเห็นได้ว่า

‘แก้วไพฑูรย์ นี้งามตามธรรมชาติ มีแปดเหลี่ยม ถูกเจียระไนดีแล้ว สุกใสแวววาว สมส่วนทุกอย่าง มีด้ายสีเขียว สีเหลือง สีแดง สีขาว หรือสีนวลร้อยอยู่ ข้างในนั้น’ แม้ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกันแล ภิกษุทั้งหลาย ในเวลาที่ พระโพธิสัตว์เสด็จลงสู่พระครรภ์พระมารดาแล้ว อาพาธใด ๆ ย่อมไม่เกิด ขึ้นแก่พระมารดาของพระโพธิสัตว์เลย พระมารดาของพระโพธิสัตว์ ย่อมทรงสำราญ ไม่ลำบากพระกาย และพระมารดาของพระโพธิสัตว์ ย่อมทรงเห็นพระโพธิสัตว์ซึ่งเสด็จอยู่ภายในพระครรภ์ มีอวัยวะน้อยใหญ่ ครบถ้วน มีอินทรีย์ไม่บกพร่องได้ ข้อนี้เป็นธรรมดาในเรื่องนี้ (๗){๑๙}[๒๔] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมดามีอยู่ดังนี้ เมื่อพระโพธิสัตว์ ประสูติแล้วได้ ๗ วัน พระมารดาของพระโพธิสัตว์ย่อมทิวงคต เสด็จเข้าถึง ชั้นดุสิต ข้อนี้เป็นธรรมดาในเรื่องนี้ (๘)

{๒๐}[๒๕] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมดามีอยู่ดังนี้ หญิงอื่นๆ อุ้มท้อง ๙ เดือนบ้าง ๑๐ เดือนบ้าง แล้วจึงคลอด พระมารดาของพระโพธิสัตว์ หาเหมือนอย่างนั้นไม่ คือ พระมารดาของพระโพธิสัตว์จะทรงพระครรภ์ พระโพธิสัตว์ครบ ๑๐ เดือนถ้วนจึงจะประสูติพระโพธิสัตว์ ข้อนี้เป็นธรรมดา ในเรื่องนี้ (๙)

{๒๑}[๒๖] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมดามีอยู่ดังนี้ หญิงอื่น ๆ ย่อมนั่งหรือ นอนคลอด ส่วนพระมารดาของพระโพธิสัตว์หาเหมือนอย่างนั้นไม่ จะ ประทับยืนประสูติพระโพธิสัตว์ ข้อนี้เป็นธรรมดาในเรื่องนี้ (๑๐)

{๒๒}[๒๗] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมดามีอยู่ดังนี้ ในเวลาที่พระโพธิสัตว์ เสด็จออกจากพระครรภ์พระมารดา พวกเทวดาจะรับก่อน พวกมนุษย์รับ ทีหลัง ข้อนี้เป็นธรรมดาในเรื่องนี้ (๑๑)

{๒๓} [๒๘] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมดามีอยู่ดังนี้ ในเวลาที่พระโพธิสัตว์ เสด็จออกจากพระครรภ์พระมารดาและยังไม่ทันถึงแผ่นดิน เทพบุตร ๔ องค์ จะประคองรับพระโพธิสัตว์นั้น แล้ววางไว้เบื้องพระพักตร์พระมารดา กราบทูลว่า ‘ขอจงมีพระทัยยินดีเถิดพระเทวี พระโอรสผู้มีพระอิสริยศักดิ์ สูงของพระองค์เสด็จอุบัติแล้ว’ ข้อนี้เป็นธรรมดาในเรื่องนี้ (๑๒)

{๒๔}[๒๙] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมดามีอยู่ดังนี้ ในเวลาที่พระโพธิสัตว์ เสด็จออกจากพระครรภ์พระมารดา ย่อมเสด็จออกอย่างง่ายดายทีเดียว ไม่แปดเบื้อนด้วยนํ้า ไม่แปดเปื้อนด้วยเสมหะ ไม่แปดเบื้อนด้วยโลหิต ไม่ แปดเบื้อนด้วยของไม่สะอาดใด ๆ เป็นผู้บริสุทธิ์ผุดผ่อง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนแก้วมณีที่บุคคลวางลงไว้บนผ้ากาสิกพัสตร์๑ ย่อมไม่ทำผ้า กาสิกพัสตร์ให้แปดเปื้อนเลย ถึงแม้ผ้ากาสิกพัสตร์ก็ไม่ทำแก้วมณีให้แปดเบื้อน เพราะเหตุไรจึงเป็นดังนั้น เพราะของทั้งสองเป็นของบริสุทธิ์ แม้ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกันแล ภิกษุทั้งหลาย ในเวลาที่พระโพธิสัตว์เสด็จออกจาก พระครรภ์พระมารดา ย่อมเสด็จออกอย่างง่ายดายทีเดียว ไม่แปดเบื้อน ด้วยนํ้า ไม่แปดเบื้อนด้วยเสมหะ ไม่แปดเบื้อนด้วยโลหิต ไม่แปดเบื้อน ด้วยของไม่สะอาดใด ๆ เป็นผู้บริสุทธิ์ผุดผ่อง ข้อนี้เป็นธรรมดาในเรื่องนี้ (๑๓)

{๒๕}[๓๐] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมดามีอยู่ดังนี้ ในเวลาที่พระโพธิสัตว์ เสด็จออกจากพระครรภ์พระมารดา ธารนํ้าย่อมปรากฏจากอากาศสองสาย สายหนึ่งเป็นธารนํ้าเย็น สายหนึ่งเป็นธารน้ำร้อน สำหรับเป็นเครื่อง สรงสนานพระโพธิสัตว์และพระมารดา ข้อนี้เป็นธรรมดาในเรื่องนี้ (๑๔)

{๒๖}[๓๑] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมดามีอยู่ดังนี้ พระโพธิสัตว์ผู้ประสูติ แล้วได้ครู่หนึ่งย่อมประทับยืนได้ด้วยพระบาททั้งสองอันสม่ำเสมอ ผิน พระพักตร์ไปทางทิศอุดร เสด็จดำเนินด้วยพระบาท ๗ ก้าว และเมื่อหมู่ เทพดากั้นเศวตฉัตรตามเสด็จอยู่ ทรงเหลียวดูทั่วทุกทิศ และทรงเปล่งวาจา อันองอาจว่า ‘เราเป็นผู้เลิศในโลก เราเป็นผู้เจริญที่สุดในโลก เราเป็นผู้ ประเสริฐที่สุดในโลก ชาตินี้เป็นชาติสุดท้าย บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก’ ข้อนี้ เป็นธรรมดาในเรื่องนี้ (๑๕)

{๒๗}[๓๒] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมดามีอยู่ดังนี้ เมื่อใด พระโพธิสัตว์ เสด็จออกจากพระครรภ์พระมารดา เมื่อนั้น ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก มาร โลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดา และมนุษย์ จะมีแสงสว่างอันยิ่งใหญ่หาประมาณมิได้ปรากฏในโลกล่วงเสียซึ่งเทวานุภาพ ของเทวดาทั้งหลาย ท้องฟ้าซึ่งอยู่ที่สุดโลกมิได้ถูกอะไรปกปิดไว้ ที่มืดมิดก็ดี สถานที่ที่ดวงจันทร์และดวงอาทิตย์เหล่านี้ซึ่งมีฤทธิ์มากมีอานุภาพมากปานนี้ ส่องแสงไปไม่ถึงก็ดี ในที่ทั้งสองแห่งนั้น แสงสว่างอันยิ่งใหญ่หาประมาณ มิได้ย่อมปรากฏล่วงเสียซึ่งเทวานุภาพของเทวดาทั้งหลาย ถึงสัตว์ทั้งหลาย ที่เกิดในสถานที่เหล่านั้นก็จำกันและกันได้ด้วยแสงสว่างนั้นว่า ‘ท่านผู้เจริญ ได้ยินว่าถึงสัตว์พวกอื่นที่เกิดในนี้ก็มีอยู่เหมือนกัน’ ทั้งหมื่นโลกธาตุนี้ ย่อมหวั่นไหวสะเทือนสะท้าน ทั้งแสงสว่างอันยิ่งใหญ่หาประมาณมิได้ ย่อมปรากฏในโลกล่วงเสียซึ่งเทวานุภาพของเทวดาทั้งหลาย ข้อนี้ เป็นธรรมดาในเรื่องนี้ (๑๖)

ทำนายลักษณะ

{๒๘} [๓๓] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อพระวิปัสสีราชกุมารประสูติแล้วแล พวกอำมาตย์ได้กราบทูลพระเจ้าพันธุมาว่า ‘ขอเดชะ พระราชโอรสของ พระองค์ประสูติแล้ว ขอพระองค์จงทอดพระเนตรพระราชโอรสนั้นเถิด’ ภิกษุ ทั้งหลาย พระเจ้าพันธุมาได้ทอดพระเนตรเห็นพระวิปัสสีราชกุมารแล้ว รับสั่ง เรียกพวกพราหมณ์ผู้รู้นิมิตมาแล้วตรัสว่า ‘ขอพวกท่านพราหมณ์ผู้รู้นิมิต ช่วยตรวจดูพระราชกุมารด้วย’ ภิกษุทั้งหลาย พวกพราหมณ์ผู้รู้นิมิตได้ เห็นพระวิปัสสีราชกุมารแล้วได้กราบทูลพระเจ้าพันธุมานั้นดังนี้ว่า

‘ขอเดชะ พระองค์ได้โปรดดีพระทัยเถิด พระราชโอรสผู้มีอิสริยศักดิ์ สูงของพระองค์เสด็จอุบัติแล้ว ข้าแต่มหาราช ทรงเป็นลาภของพระองค์ พระองค์ทรงได้ดีแล้ว ที่มีพระราชโอรสอย่างนี้เสด็จอุบัติในตระกูล เพราะ พระราชกุมารนี้ประกอบด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการซึ่งเป็นเหตุให้ พระมหาบุรุษผู้มีพร้อมมูลแล้วย่อมมีคติเป็นสองอย่างเท่านั้น ไม่เป็น อย่างอื่น คือ ถ้าอยู่ครองเรือนจะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงธรรม เป็น พระราชาโดยธรรม เป็นใหญ่ในแผ่นดินซึ่งมีมหาสมุทร ๔ เป็นขอบเขต ทรงชนะแล้ว มีราชอาณาจักรมั่นคง สมบูรณ์ด้วยแก้ว ๗ ประการ คือ จักรแก้ว ช้างแก้ว ม้าแก้ว แก้วมณี นางแก้ว คฤหบดีแก้ว ปริณายก แก้วเป็นที่ ๗ มีพระราชบุตรมากกว่าพันองค์ซึ่งล้วนกล้าหาญ มีรูปร่าง องอาจ สามารถย่ำยีเสนาของข้าศึกได้ พระองค์ทรงชำนะโดยธรรม มิต้อง ใช้อาชญา มิต้องใช้ศัสตรา ครอบครองแผ่นดินนี้อันมีสาครเป็นขอบเขต

แต่ถ้าเสด็จออกผนวชเป็นบรรพชิต จะได้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีหลังคาคือกิเลสอันเปิดแล้วในโลก

[๓๔] ขอเดชะ ก็พระราชกุมารนี้ประกอบด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการอะไรบ้าง ซึ่งเป็นเหตุให้พระมหาบุรุษผู้มีพร้อมมูลแล้วย่อมมีคติ เป็นสองอย่างเท่านั้น ไม่เป็นอย่างอื่น คือ ถ้าอยู่ครองเรือนจะได้เป็น พระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงธรรม เป็นพระราชาโดยธรรม เป็นใหญ่ในแผ่นดิน ซึ่งมีมหาสมุทร ๔ เป็นขอบเขต ทรงชนะแล้ว มีราชอาณาจักรมั่นคง สมบูรณ์ ด้วยแก้ว ๗ ประการ คือ จักรแก้ว ช้างแก้ว ม้าแก้ว แก้วมณี นางแก้ว คฤหบดีแก้ว ปริณายกแก้วเป็นที่ ๗ มีพระราชบุตรมากกว่าพัน องค์ซึ่งล้วนกล้าหาญ มีรูปร่างองอาจ สามารถยํ่ายีเสนาของข้าศึกได้ พระองค์ทรงชำนะโดยธรรม มิต้องใช้อาชญา มิต้องใช้ศัสตรา ครอบครอง แผ่นดินนี้อันมีสาครเป็นขอบเขต แต่ถ้าเสด็จออกผนวชเป็นบรรพชิต จะ ได้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีหลังคาคือกิเลสอันเปิดแล้วในโลก

มหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ

{๒๙} [๓๕] ๑. ขอเดชะ พระราชกุมารนี้มีพระบาทเรียบสนิทดี ข้าแต่ สมมติเทพ การที่พระมหาบุรุษมีพระบาทเรียบสนิทอันดี นี้เป็นมหาปุริสลักษณะของพระมหาบุรุษ

๒. ที่พื้นภายใต้ฝ่าพระบาททั้งสองของพระมหาบุรุษมีลายจักร เกิดขึ้น มีซี่กำข้างละพัน มีกง มีดุม บริบูรณ์ด้วยอาการ ทั้งปวง ข้าแต่สมมติเทพ แม้การที่พื้นภายใต้พระบาท

ทั้งสองของพระมหาบุรุษมีจักรเกิดขึ้น มีซี่กำข้างละพัน มีกง มีดุม บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง นี้ก็เป็นมหาปุริสลักษณะ ของพระมหาบุรุษ

๓. มีส้นพระบาทยาวสมส่วน

๔. มีพระองคุลียาวสมส่วน

๕. มีฝ่าพระหัตถ์และฝ่าพระบาทอ่อนนุ่ม

๖. มีฝ่าพระหัตถ์และฝ่าพระบาทมีลายดุจตาข่าย

๗. มีพระบาทเหมือนสังข์คว่ำ

๘. มีพระชงฆ์รีเรียวดุจแข้งเนื้อทราย

๙. ประทับยืนตรง มิได้ค้อมพระกายลง ก็ใช้ฝ่าพระหัตถ์ ทั้งสองลูบคลำถึงพระชานุทั้งสองได้

๑๐. มีพระคุยหะเร้นอยู่ในฝัก

๑๑. มีพระฉวีวรรณเปล่งปลั่งดุจวรรณะแห่งทองคำ คือ มี พระตจะประดุจหุ้มด้วยทองคำ๑๒. มีพระฉวีละเอียด เพราะพระฉวีละเอียด ธุลีละอองจึงมิติด ที่พระวรกายได้

๑๓. มีพระโลมาขุมละเส้นๆ เสมอไปทุกขุม

๑๔. มีพระโลมาที่มีปลายช้อยขึ้นข้างบน มีสีเขียว มีสีเหมือน ดอกอัญชัน ขดเป็นมณฑลทักขิณาวัฏ

๑๕. มีพระกายตรงเหมือนกายพรหม

๑๖. มีพระมังสะอูมในที่ ๗ แห่ง

๑๗. มีกึ่งพระกายท่อนบนเหมือนกึ่งกายท่อนหน้าของราชสีห์

๑๘. มีพระปฤษฎางค์เต็มเรียบ

๑๙. มีปริมณฑลพระกายดุจปริมณฑลแห่งต้นไทร วาของ พระองค์เท่ากับพระวรกายของพระองค์ พระวรกายของ พระองค์ก็เท่ากับวาของพระองค์

๒๐. มีลำพระศอกลมเสมอกัน

๒๑. มีปลายเส้นประสาทสำหรับรับรสอาหารอันดี

๒๒. มีพระหนุดุจคางราชสีห์

๒๓. มีพระทนต์ ๔๐ ซี่

๒๔. มีพระทนต์เรียบเสมอกัน

๒๕. มีพระทนต์ไม่ห่าง

๒๖. มีพระทาฐะขาวงาม

๒๗. มีพระชิวหาใหญ่ยาว

๒๘. มีพระสุรเสียงดุจเสียงพรหม ตรัสมีสำเนียงดังเสียงนก การเวก

๒๙. มีพระเนตรดำสนิท

๓๐. มีพระปขุมะงอนดุจขนตาโค

๓๑. มีพระอุณาโลมเกิด ณ ระหว่างพระโขนงมีสีขาวอ่อน ดังปุยนุ่น

๓๒. มีพระเศียรเป็นปริมณฑลดุจประดับด้วยอุณหิส ข้าแต่ สมมติเทพ แม้การที่พระราชกุมารนี้มีพระเศียรเป็นปริมณฑล ดุจประดับด้วยพระอุณหิส นี้ก็เป็นมหาปุริสลักษณะของ มหาบุรุษนั้น

{๓๐} [๓๖] ขอเดชะ พระราชกุมารนี้ประกอบด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการเหล่านี้ ซึ่งเป็นเหตุให้พระมหาบุรุษผู้มีพร้อมมูลแล้วย่อมมีคติเป็น สองอย่างเท่านั้น ไม่เป็นอย่างอื่น คือ ถ้าอยู่ครองเรือนจะได้เป็นพระเจ้า จักรพรรดิผู้ทรงธรรม เป็นพระราชาโดยธรรม เป็นใหญ่ในแผ่นดินซึ่งมี มหาสมุทร ๔ เป็นขอบเขต ทรงชนะแล้ว มีราชอาณาจักรมั่นคง สมบูรณ์ ด้วยแก้ว ๗ ประการ คือ จักรแก้ว ช้างแก้ว ม้าแก้ว แก้วมณี นางแก้ว คฤหบดีแก้ว ปริณายกแก้วเป็นที่ ๗ มีพระราชบุตรมากกว่าพันองค์ซึ่งล้วน กล้าหาญ มีรูปร่างองอาจ สามารถย่ำยีเสนาของข้าศึกได้ พระองค์ทรง ชำนะโดยธรรม มิต้องใช้อาชญา มิต้องใช้ศัสตรา ครอบครองแผ่นดินนี้ อันมีสาครเป็นขอบเขต แต่ถ้าเสด็จออกผนวชเป็นบรรพชิต จะได้เป็น พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีหลังคาคือกิเลสอันเปิดแล้วในโลก

ขนานพระนามว่าวิปัสสี

{๓๑} [๓๗] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระเจ้าพันธุมาโปรดให้พวก พราหมณ์ผู้รู้นิมิตนุ่งห่มผ้าใหม่แล้ว เลี้ยงดูให้อื่มหนำด้วยสิ่งที่ต้องประสงค์ ทุกสิ่ง ครั้งนั้นแล พระเจ้าพันธุมารับสั่งตั้งพี่เลี้ยงนางนมแก่พระวิปัสสี ราชกุมาร หญิงพวกหนึ่งให้เสวยนํ้านม หญิงพวกหนึ่งให้สรงสนาน หญิงพวกหนึ่งอุ้ม หญิงพวกหนึ่งใส่สะเอว

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ราชบุรุษทั้งหลายได้กั้นเศวตฉัตรเพื่อพระวิปัสสี ราชกุมารผู้ประสูติแล้วนั้นทั้งกลางวันและกลางคืนด้วยหวังว่าหนาว ร้อน หญ้า ละออง หรือนํ้าค้างอย่าได้ต้องพระองค์

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็พระวิปัสสีราชกุมารผู้ประสูติแล้วแลเป็นที่รัก เป็นที่เจริญใจของชนเป็นอันมาก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ดอกอุบล ดอกปทุม หรือดอกบุณฑริกเป็นที่รักเป็นที่เจริญใจของชนเป็นอันมาก แม้ฉันใด พระวิปัสสีราชกุมารก็ได้เป็นที่รักเป็นที่เจริญใจของชนเป็นอันมาก ฉันนั้น เหมือนกัน ได้ยินว่า พระวิปัสสีราชกุมารนั้นอันบุคคลผลัดเปลี่ยนกันอุ้มใส่ สะเอวอยู่เสมอ[๓๘] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระวิปัสสีราชกุมารผู้ประสูติแล้วแลเป็น ผู้มีพระสุรเสียงอ่อนหวาน จับใจ ไพเราะ และเป็นที่ตั้งแห่งความรัก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หมู่นกการเวกบนหิมวันตบรรพตมีสำเนียงอ่อนหวาน จับใจ ไพเราะ และเป็นที่ตั้งแห่งความรัก ฉันใด พระวิปัสสีราชกุมารก็ เป็นผู้มีพระสุรเสียงอ่อนหวาน จับใจ ไพเราะ และเป็นที่ตั้งแห่งความรัก ฉันนั้นเหมือนกัน[๓๙] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทิพยจักษุอันเกิดแต่กรรมวิบาก อันเป็น เครื่องให้เห็นได้ไกลโดยรอบโยชน์หนึ่งทั้งกลางวันและกลางคืน ได้ปรากฏ แก่พระวิปัสสีราชกุมารผู้ประสูติแล้วแล

[๔๐] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็พระวิปัสสีราชกุมารผู้ประสูติแล้วแล ไม่กะพริบพระเนตรแลดูได้ ภิกษุทั้งหลาย พวกเทวดาชั้นดาวดึงส์ ไม่กะพริบตาแลดูได้ แม้ฉันใด พระวิปัสสีราชกุมารก็ไม่กะพริบพระเนตร แลดูได้ ฉันนั้นเหมือนกัน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมญาว่า ‘วิปัสสี วิปัสสี’ จึงได้เกิดขึ้นแล้ว แก่พระวิปัสสีราชกุมารผู้ประสูติแล้วแล

[๔๑] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระเจ้าพันธุมาประทับนั่งใน ศาลสำหรับพิพากษาคดีให้พระวิปัสสีราชกุมารประทับนั่งบนพระเพลา ไต่สวนคดีอยู่

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ได้ยินว่าพระวิปัสสีราชกุมารประทับนั่งบน พระเพลาของพระชนก ณ ศาลสำหรับพิพากษาคดีนั้น ทรงพินิจพิจารณา คดีแล้วย่อมทรงทราบเนื้อความได้ด้วยพระญาณ พระราชกุมารทรงพินิจ พิจารณาแล้วย่อมทรงทราบคดีได้ด้วยพระญาณ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น สมญาว่า ‘วิปัสสี วิปัสสี’ จึงได้เกิดขึ้น แล้วแก่พระวิปัสสีราชกุมารนั้นโดยยิ่งกว่าประมาณ

[๔๒] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระเจ้าพันธุมาได้โปรดให้ สร้างปราสาทสำหรับพระวิปัสสีราชกุมาร ๓ หลัง คือ หลังหนึ่งสำหรับ ประทับในฤดูฝน หลังหนึ่งสำหรับประทับในฤดูหนาว อีกหลังหนึ่งสำหรับ ประทับในฤดูร้อน โปรดให้บำรุงพระราชกุมารด้วยเบญจกามคุณ ได้ยินว่า พระวิปัสสีราชกุมารได้รับการบำรุงบำเรอด้วยดนตรีไม่มีบุรุษปนตลอด ๔ เดือน ในปราสาทสำหรับประทับในฤดูฝน ในบรรดาปราสาททั้ง ๓ หลังนั้น มิได้ เสด็จลงสู่ปราสาทชั้นล่างเลย” ดังนี้แล

จบ ภาณวารที่ ๑

เรื่องเทวทูต ๔

คนแก่

{๓๒} [๔๓] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ต่อจากนั้นล่วงไปหลายปี หลายร้อยปี หลายพันปี พระวิปัสสีราชกุมารได้ตรัสเรียกนายสารถีมาสั่งว่า ‘สหาย สารถีเอย เธอจงเทียมยานที่ดี ๆ ไว้ ฉันจะไปอุทยานชมภูมิภาคที่สวยงาม’ นายสารถีรับรับสั่งของพระวิปัสสีราชกุมารแล้ว เทียมยานที่ดี ๆ เสร็จแล้ว จึงกราบทูลพระวิปัสสีราชกุมารว่า ‘ขอเดชะ ข้าพระพุทธเจ้าได้เทียมยาน ที่ดี ๆ ไว้เสร็จแล้ว บัดนี้ขอพระองค์ทรงกำหนดเวลาอันสมควรเถิด’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระวิปัสสีราชกุมารทรงยานที่ดี ๆ เสด็จประพาสพระอุทยานพร้อมกับยานที่ดีๆ ทั้งหลาย

[๔๔] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระวิปัสสีราชกุมารขณะเสด็จประพาส พระอุทยาน ได้ทอดพระเนตรเห็นคนแก่มีซี่โครงคดเหมือนกลอน หลังงอ ถือไม้เท้าเดินงก ๆ เงิ่น ๆ ส่ายไปมา หมดความหนุ่มแน่น ครั้นทอด พระเนตรเห็นแล้ว จึงรับสั่งถามนายสารถีว่า ‘สหายสารถีเอย ก็ชายผู้นี้ ถูกใครทำอะไรให้ แม้ผมของเขาก็ไม่เหมือนของคนอื่น ๆ แม้ร่างกายของ เขาก็ไม่เหมือนของคนอื่น ๆ’นายสารถีกราบทูลว่า ‘ขอเดชะ นี้แลเรียกว่าคนแก่’

‘สหายสารถี นี้หรือเรียกว่าคนแก่’

‘ขอเดชะ นี้แลเรียกว่าคนแก่ บัดนี้เขาจักมีชีวิตอยู่ได้ไม่นาน’

‘สหายสารถี ถึงตัวเราก็จะต้องมีความแก่เป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้น ความแก่ไปได้หรือ’

‘ขอเดชะ ทั้งพระองค์และข้าพระพุทธเจ้าล้วนแต่จะต้องมีความแก่ เป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความแก่ไปได้’

‘สหายสารถีเอย ถ้าเช่นนั้น วันนี้พอแล้วสำหรับอุทยาน เธอจงนำ เรากลับจากที่นี้ไปภายในบุรีเถิด’

นายสารถีรับรับสั่งของพระวิปัสสีราชกุมารแล้วได้นำเสด็จกลับจาก พระอุทยานนั้นไปภายในบุรี

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ได้ยินว่า ครั้นพระวิปัสสีราชกุมารเสด็จถึง ภายในบุรีแล้วทรงเป็นทุกข์ ไม่สบายพระทัย ซึมเซาอยู่ด้วยพระดำริว่า ‘เจ้าข้าเอ๋ย ได้ยินว่าขึ้นชื่อว่าความเกิดเป็นสิ่งน่ารังเกียจ เพราะผู้ที่เกิดมา แล้ว ความแก่จักปรากฏ’

{๓๓} [๔๕] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระเจ้าพันธุมารับสั่งหานาย สารถีมาตรัสถามว่า ‘สหายสารถี ราชกุมารได้อภิรมย์ในอุทยานละหรือ ราชกุมารพอใจในอุทยานละหรือ’

นายสารถีกราบทูลว่า ‘ขอเดชะ พระราชกุมารมิได้ทรงอภิรมย์ ในพระอุทยาน ขอเดชะ พระราชกุมารมิได้ทรงพอพระทัยในพระอุทยาน’

‘สหายสารถี ก็ราชกุมารขณะเที่ยวชมอุทยาน ได้เห็นอะไร’

‘ขอเดชะ พระราชกุมารขณะเสด็จประพาสพระอุทยาน ได้ทอด พระเนตรเห็นคนแก่มีซี่โครงคดเหมือนกลอน หลังงอ ถือไม้เท้า เดินงก ๆ เงิ่น ๆ ส่ายไปมา หมดความหนุ่มแน่น ครั้นได้ทอดพระเนตรเห็นแล้ว ได้มี รับสั่งถามข้าพระพุทธเจ้าว่า ‘สหายสารถีเอย ก็ชายผู้นี้ถูกใครทำอะไรให้ แม้ผมของเขาก็ไม่เหมือนของคนอื่น ๆ แม้ร่างกายของเขาก็ไม่เหมือนของ คนอื่น ๆ’ เมื่อข้าพระพุทธเจ้ากราบทูลว่า ‘ขอเดชะ นี้แลเรียกว่าคนแก่’ พระองค์ได้ตรัสถามยํ้าว่า ‘สหายสารถี นี้หรือเรียกว่าคนแก่’ เมื่อ

ข้าพระพุทธเจ้ากราบทูลว่า ‘ขอเดชะ นี้แลเรียกว่าคนแก่ บัดนี้เขาจักมีชีวิต อยู่ได้ไม่นาน’ พระราชกุมารได้ตรัสถามว่า ‘สหายสารถี ถึงตัวเราก็จะต้อง มีความแก่เป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความแก่ไปได้หรือ’ เมื่อข้าพระพุทธเจ้า กราบทูลว่า ‘ขอเดชะ ทั้งพระองค์และข้าพระพุทธเจ้าล้วนแต่จะต้องมี ความแก่เป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความแก่ไปได้’ พระองค์ตรัสสั่งว่า ‘สหาย สารถี ถ้าเช่นนั้น วันนี้พอแล้วสำหรับอุทยาน เธอจงนำเรากลับจากที่นี้ไป ภายในบุรีเถิด’ ขอเดชะ ข้าพระพุทธเจ้ารับรับสั่งของพระวิปัสสีราชกุมาร แล้วได้นำเสด็จกลับจากพระอุทยานนั้นไปภายในบุรี ขอเดชะ พระราชกุมาร นั้นแลเสด็จถึงภายในบุรีแล้วทรงเป็นทุกข์ ไม่สบายพระทัย ซึมเซาอยู่ ด้วยพระดำริว่า ‘เจ้าข้าเอ๋ย ได้ยินว่า ขึ้นชื่อว่าความเกิดเป็นของน่ารังเกียจ เพราะผู้ที่เกิดมาแล้ว ความแก่จักปรากฏ’[๔๖] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระเจ้าพันธุมาทรงดำริว่า ‘วิปัสสีราชกุมารอย่าได้ปฏิเสธครองราชสมบัติเลย วิปัสสีราชกุมารอย่าได้ออก บวชเป็นบรรพชิตเลย ถ้อยคำของพวกเนมิตตพราหมณ์อย่าเป็นจริงเลย’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระเจ้าพันธุมารับสั่งให้บำรุงบำเรอ พระวิปัสสีราชกุมารด้วยเบญจกามคุณยิ่งกว่าแต่ก่อน อย่างที่พระวิปัสสี ราชกุมารจะได้ครองราชสมบัติ ไม่เสด็จออกผนวชเป็นบรรพชิต และ ถ้อยคำของพวกเนมิตตพราหมณ์จะไม่เป็นจริง

ภิกษุทั้งหลายได้ยินว่า ครั้งนั้น พระวิปัสสีราชกุมารเอิบอิ่มเพียบพร้อม ถูกบำรุงบำเรออยู่ด้วยเบญจกามคุณ ๕

ต่อจากนั้นล่วงไปอีกหลายปี พระวิปัสสีราชกุมาร ...

คนเจ็บ

{๓๔} [๔๗] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระวิปัสสีราชกุมารขณะเสด็จประพาส พระอุทยาน ได้ทอดพระเนตรเห็นคนเจ็บที่ถึงความลำบาก เป็นไข้หนัก

นอนจมอุจจาระปัสสาวะของตนอยู่ มีคนอื่นช่วยพยุงให้ลุกให้กินอาหารอยู่ ครั้นทอดพระเนตรเห็นแล้ว จึงรับสั่งถามนายสารถีว่า ‘สหายสารถีเอย ก็ ชายผู้นี้ถูกใครทำอะไรให้ แม้ตาของเขาก็ไม่เหมือนของคนอื่น ๆ แม้เสียง ของเขาก็ไม่เหมือนของคนอื่น ๆ’นายสารถีกราบทูลว่า ‘ขอเดชะ นี้แลเรียกว่าคนเจ็บ’

‘สหายสารถี นี้หรือเรียกว่าคนเจ็บ’

‘ขอเดชะ นี้แลเรียกว่าคนเจ็บ ไฉนเล่าเขาจะพ้นจากความเจ็บได้’

‘สหายสารถี ถึงตัวเราก็จะต้องมีความเจ็บเป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้น ความเจ็บไปได้หรือ’

‘ขอเดชะ ทั้งพระองค์และข้าพระพุทธเจ้าล้วนแต่จะต้องมีความเจ็บ เป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความเจ็บไปได้’

‘สหายสารถีเอย ถ้าเช่นนั้น วันนี้พอแล้วสำหรับอุทยาน เธอจงนำ เรากลับจากที่นี้ไปภายในบุรีเถิด’ นายสารถีรับรับสั่งของพระวิปัสสีราชกุมารแล้วได้นำเสด็จกลับจาก พระอุทยานนั้นไปภายในบุรี

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ได้ยินว่า ครั้นพระวิปัสสีราชกุมารเสด็จถึงภายใน บุรีแล้วทรงเป็นทุกข์ ไม่สบายพระทัย ซึมเซาอยู่ด้วยพระดำริว่า ‘เจ้าข้าเอ๋ย ได้ยินว่า ขึ้นชื่อว่าความเกิดเป็นสิ่งน่ารังเกียจ เพราะผู้ที่เกิดมาแล้ว ความแก่จักปรากฏ ความเจ็บก็จักปรากฏ’{๓๕} [๔๘] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระเจ้าพันธุมารับสั่งหานาย สารถีมาตรัสถามว่า ‘สหายสารถี ราชกุมารได้อภิรมย์ในอุทยานละหรือ ราชกุมารพอใจในอุทยานละหรือ’

นายสารถีกราบทูลว่า ‘ขอเดชะ พระราชกุมารมิได้ทรงอภิรมย์ ในพระอุทยาน ขอเดชะ พระราชกุมารมิได้ทรงพอพระทัยในพระอุทยาน’

‘สหายสารถี ก็ราชกุมารขณะเที่ยวชมอุทยาน ได้เห็นอะไร’

‘ขอเดชะ พระราชกุมารขณะเสด็จประพาสพระอุทยาน ได้ทอด พระเนตรเห็นคนเจ็บที่ถึงความลำบาก เป็นไข้หนัก นอนจมอุจจาระ ปัสสาวะ ของตนอยู่ มีคนอื่นช่วยพยุงให้ลุกให้กินอาหารอยู่ ครั้นได้ทอดพระเนตร เห็นแล้ว ได้มีรับสั่งถามข้าพระพุทธเจ้าว่า ‘สหายสารถี ก็ชายผู้นี้ถูกใคร ทำอะไรให้ แม้ตาของเขาก็ไม่เหมือนของคนอื่น ๆ แม้เสียงของเขาก็ไม่ เหมือนของคนอื่น ๆ’ เมื่อข้าพระพุทธเจ้ากราบทูลว่า ‘ขอเดชะ นี้แลเรียกว่า คนเจ็บ’

พระองค์ได้ตรัสถามยํ้าว่า ‘สหายสารถี นี้หรือเรียกว่าคนเจ็บ’ เมื่อ ข้าพระพุทธเจ้ากราบทูลว่า ‘ขอเดชะ นี้แลเรียกว่าคนเจ็บ ไฉนเล่าเขาจะ พ้นจากความเจ็บได้’ พระราชกุมารได้ตรัสถามว่า ‘สหายสารถี ถึงตัวเรา ก็จะต้อง ความเจ็บเป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความเจ็บไปได้หรือ’ เมื่อ ข้าพระพุทธเจ้า กราบทูลว่า ‘ขอเดชะ ทั้งพระองค์และข้าพระพุทธเจ้า ล้วนแต่จะต้องมีความ เจ็บเป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความเจ็บไปได้’

พระองค์ ตรัสสั่งว่า ‘สหายสารถี ถ้าเช่นนั้น วันนี้พอแล้วสำหรับอุทยาน เธอจงนำ เรากลับจากที่นี้ไปภายในบุรีเถิด’ ขอเดชะ ข้าพระพุทธเจ้ารับรับสั่งของพระ วิปัสสีราชกุมารแล้วได้นำเสด็จกลับจากพระอุทยานนั้นไปภายในบุรี ขอเดชะ พระราชกุมารนั้นแลเสด็จถึงภายในบุรีแล้วก็ทรงเป็นทุกข์ ไม่สบายพระทัย ซึมเซาอยู่ด้วยพระดำริว่า ‘เจ้าข้าเอ๋ย ได้ยินว่า ขึ้นชื่อว่าความเกิดเป็นของ น่ารังเกียจ เพราะผู้ที่เกิดมาแล้ว ความแก่จักปรากฏ ความเจ็บก็จักปรากฏ’[๔๙] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระเจ้าพันธุมาทรงดำริว่า ‘วิปัสสีราชกุมารอย่าได้ปฏิเสธครองราชสมบัติเลย วิปัสสีราชกุมารอย่าได้ออก บวชเป็นบรรพชิตเลย ถ้อยคำของพวกเนมิตตพราหมณ์อย่าเป็นจริงเลย’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระเจ้าพันธุมารับสั่งให้บำรุงบำเรอ พระวิปัสสีราชกุมารด้วยเบญจกามคุณยิ่งกว่าแต่ก่อน อย่างที่พระวิปัสสี ราชกุมารจะได้ครองราชสมบัติ ไม่เสด็จออกผนวชเป็นบรรพชิต และ

ถ้อยคำของพวกเนมิตตพราหมณ์จะไม่เป็นจริง

ภิกษุทั้งหลาย ได้ยินว่า ครั้งนั้น พระวิปัสสีราชกุมารเอิบอิ่มเพียบ พร้อมถูกบำรุงบำเรออยู่ด้วยเบญจกามคุณ ๕

ต่อจากนั้นมา ล่วงไปอีกหลายปี พระวิปัสสีราชกุมาร ...

คนตาย

{๓๖} [๕๐] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระวิปัสสีราชกุมารขณะเสด็จประพาส พระอุทยานอยู่ ได้ทอดพระเนตรเห็นหมู่มหาชนชุมนุมกันและวอที่ทำด้วย ผ้าสีต่าง ๆ ครั้นทอดพระเนตรเห็นแล้ว จึงรับสั่งถามนายสารถีว่า ‘สหาย สารถีเอย หมู่มหาชนชุมนุมกันทำไม และเขาทำวอด้วยผ้าสีต่าง ๆ กันทำไม’นายสารถีได้กราบทูลว่า ‘ขอเดชะ นี้แลเรียกว่าคนตาย’

พระวิปัสสีราชกุมารได้ตรัสสั่งว่า ‘ถ้าเช่นนั้น เธอจงขับรถไปทางคน ตายนั้น’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นายสารถีรับรับสั่งของพระวิปัสสีราชกุมารแล้ว ได้ขับรถไปทางคนตายนั้น พระวิปัสสีราชกุมารได้ทอดพระเนตรเห็นคนตาย ผู้ล่วงลับแล้ว ครั้นทอดพระเนตรเห็นแล้ว ได้ตรัสเรียกนายสารถีมารับสั่ง ถามว่า ‘สหายสารถีเอย นี้หรือเรียกว่าคนตาย’นายสารถีกราบทูลว่า ‘ขอเดชะ นี้แลเรียกว่าคนตาย บัดนี้มารดา บิดาหรือญาติสาโลหิตอื่น ๆ จักไม่เห็นเขา แม้เขาก็จักไม่เห็นมารดาบิดา หรือญาติสาโลหิตอื่น ๆ ต่อไป’

‘สหายสารถีเอย ถึงตัวเราก็จะต้องมีความตายเป็นธรรมดา ไม่ล่วง พ้นความตายไปได้หรือ พระเจ้าแผ่นดิน พระเทวี หรือพระญาติสาโลหิต อื่น ๆ จักไม่เห็นเรา แม้เราก็จักไม่เห็นพระเจ้าแผ่นดิน พระเทวี หรือ พระญาติสาโลหิตอื่น ๆ ต่อไปหรือ’

‘ขอเดชะ ทั้งพระองค์และข้าพระพุทธเจ้าล้วนแต่จะต้องมีความตาย เป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความตายไปได้ พระเจ้าแผ่นดิน พระเทวี หรือ พระญาติสาโลหิตอื่น ๆ จักไม่เห็นพระองค์ แม้พระองค์ก็จะไม่เห็นพระเจ้า แผ่นดิน พระเทวี หรือพระญาติสาโลหิตอื่น ๆ ต่อไป’‘สหายสารถีเอย ถ้าเช่นนั้น วันนี้พอแล้วสำหรับอุทยาน เธอจงนำ เรากลับจากที่นี้ไปภายในบุรีเถิด’

นายสารถีรับรับสั่งของพระวิปัสสีราชกุมารแล้วได้นำเสด็จกลับจาก พระอุทยานนั้นไปภายในบุรี

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ได้ยินว่า ครั้นพระวิปัสสีราชกุมารเสด็จถึง ภายในบุรีแล้วทรงเป็นทุกข์ ไม่สบายพระทัย ซึมเซาอยู่ด้วยพระดำริว่า ‘เจ้าข้า เอ๋ย ได้ยินว่า ขึ้นชื่อว่าความเกิดเป็นสิ่งน่ารังเกียจ เพราะผู้ที่เกิดมาแล้ว ความแก่จักปรากฏ ความเจ็บก็จักปรากฏ ความตายก็จักปรากฏ’{๓๗} [๕๑] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระเจ้าพันธุมารับสั่งหา นายสารถีมาตรัสถามว่า ‘สหายสารถี ราชกุมารได้อภิรมย์ในอุทยานละหรือ ราชกุมารพอใจในอุทยานละหรือ’

นายสารถีกราบทูลว่า ‘ขอเดชะ พระราชกุมารมิได้ทรงอภิรมย์ใน พระอุทยาน ขอเดชะ พระราชกุมารมิได้ทรงพอพระทัยในพระอุทยาน’

‘สหายสารถี ก็ราชกุมารขณะเที่ยวชมอุทยาน ได้เห็นอะไร’

นายสารถีกราบทูลว่า ‘ขอเดชะ พระราชกุมารขณะเสด็จประพาส พระอุทยาน ได้ทอดพระเนตรเห็นหมู่มหาชนประชุมกันและวอที่ทำด้วยผ้าสี ต่าง ๆ แล้ว ครั้นทอดพระเนตรเห็นแล้ว ได้ตรัสถามข้าพระพุทธเจ้าว่า ‘สหายสารถี หมู่มหาชนชุมนุมกันทำไม และเขาทำวอด้วยผ้าสีต่าง ๆ กัน ทำไม’ เมื่อข้าพระพุทธเจ้ากราบทูลว่า ‘ขอเดชะ นี้แลเรียกว่าคนตาย’

พระองค์ได้ตรัสสั่งว่า ‘ถ้าเช่นนั้น เธอจงขับรถไปทางคนตายนั้น’ ขอเดชะ ข้าพระพุทธเจ้ารับรับสั่งของพระราชกุมารแล้ว ได้ขับรถไปทางคนตายนั้น พระราชกุมารได้ทอดพระเนตรเห็นคนตายผู้ล่วงลับแล้ว ครั้นทอดพระเนตร เห็นแล้วได้ตรัสถามข้าพระพุทธเจ้าว่า ‘สหายสารถี นี้หรือเรียกว่าคนตาย’ เมื่อข้าพระพุทธเจ้ากราบทูลว่า ‘ขอเดชะ นี้แลเรียกว่าคนตาย บัดนี้มารดา บิดาหรือญาติสาโลหิตอื่น ๆ จักไม่เห็นเขา แม้เขาก็จักไม่เห็นมารดาบิดาหรือ ญาติสาโลหิตอื่น ๆ ต่อไป’

พระองค์ได้ตรัสถามว่า ‘สหายสารถี ถึงตัวเรา ก็จะต้องมีความตายเป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความตายไปได้หรือ พระเจ้า แผ่นดิน พระเทวี หรือพระญาติสาโลหิตอื่น ๆ จักไม่เห็นเรา แม้เราก็จัก ไม่เห็นพระเจ้าแผ่นดิน พระเทวี หรือพระญาติสาโลหิตอื่น ๆ ต่อไปหรือ’ เมื่อข้าพระพุทธเจ้ากราบทูลว่า ‘ขอเดชะ ทั้งพระองค์และข้าพระพุทธเจ้า ล้วนแต่จะต้องมีความตายเป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความตายไปได้ พระเจ้า แผ่นดิน พระเทวี หรือพระญาติสาโลหิตอื่น ๆ จักไม่เห็นพระองค์ แม้ พระองค์ก็จะไม่เห็นพระเจ้าแผ่นดิน พระเทวี หรือพระญาติสาโลหิตอื่น ๆ ต่อไป’ พระองค์จึงรับสั่งว่า ‘สหายสารถี ถ้าเช่นนั้น วันนี้พอแล้วสำหรับ อุทยาน เธอจงนำเรากลับจากที่นี้ไปภายในบุรีเถิด’ ข้าพระพุทธเจ้ารับรับสั่ง ของพระราชกุมารแล้ว ได้นำเสด็จกลับจากพระอุทยานนั้นไปภายในบุรีขอเดชะ ได้ยินว่า ครั้นพระราชกุมารเสด็จถึงภายในบุรีแล้ว ทรง เป็นทุกข์ ไม่สบายพระทัย ซึมเซาอยู่ด้วยพระดำริว่า ‘เจ้าข้าเอ๋ย ได้ยินว่า ขึ้นชื่อว่าความเกิดเป็นสิ่งน่ารังเกียจ เพราะผู้ที่เกิดมาแล้ว ความแก่ จักปรากฏ ความเจ็บก็จักปรากฏ ความตายก็จักปรากฏ’

[๕๒] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระเจ้าพันธุมาทรงดำริว่า ‘วิปัสสีราชกุมารอย่าได้ปฏิเสธครองราชสมบัติเลย วิปัสสีราชกุมารอย่าได้ออก บวชเป็นบรรพชิตเลย ถ้อยคำของเนมิตตพราหมณ์อย่าเป็นความจริงเลย’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระเจ้าพันธุมารับสั่งให้บำรุงบำเรอ พระวิปัสสีราชกุมารด้วยเบญจกามคุณยิ่งกว่าแต่ก่อน อย่างที่พระวิปัสสี ราชกุมารจะได้ครองราชสมบัติ ไม่เสด็จออกผนวชเป็นบรรพชิต และ ถ้อยคำของเนมิตตพราหมณ์จะไม่เป็นจริง

ภิกษุทั้งหลาย ได้ยินว่า ครั้งนั้น พระวิปัสสีราชกุมารเอิบอิ่มเพียบ พร้อมถูกบำรุงบำเรออยู่ด้วยเบญจกามคุณ ๕

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ต่อจากนั้นมาล่วงไปอีกหลายปี หลายร้อยปี หลาย พันปี พระวิปัสสีราชกุมารได้ตรัสเรียกนายสารถีมาสั่งว่า ‘สหายสารถี เธอ จงเทียมยานที่ดี ๆ เราจะไปที่พระอุทยานชมภูมิภาคที่สวยงาม ภิกษุทั้งหลาย นายสารถีรับรับสั่งของพระวิปัสสีราชกุมารแล้วเทียมยานที่ดี ๆ เสร็จแล้วได้ กราบทูลแด่พระวิปัสสีราชกุมารว่า ‘ขอเดชะ ข้าพระพุทธเจ้าเทียมยานที่ดี ๆ เสร็จแล้ว บัดนี้ขอพระองค์ทรงกำหนดเวลาอันสมควรเถิด’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระวปัสสีราชกุมารทรงยานที่ดี ๆ เสด็จประพาสพระอุทยานพร้อมกับยานที่ดี ๆ ทั้งหลาย

บรรพชิต

{๓๘} [๕๓] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระวิปัสสีราชกุมารขณะเสด็จประพาสพระอุทยาน ได้ทอดพระเนตรเห็นบุรุษศีรษะโล้นซึ่งเป็นนักบวชนุ่งห่มผ้า กาสายะ ครั้นทอดพระเนตรเห็นแล้ว จึงรับสั่งถามนายสารถีว่า ‘สหาย สารถีเอย บุรุษนี้ถูกใครทำอะไรให้ แม้ศีรษะของเขาก็ไม่เหมือนของคนอื่น ๆ แม้ผ้าของเขาก็ไม่เหมือนของคนอื่น ๆนายสารถีกราบทูลว่า ‘ขอเดชะ นี้แลเรียกว่าบรรพชิต’

‘สหายสารถี นี้หรือเรียกว่าบรรพชิต’

‘ขอเดชะ นี้แลเรียกว่าบรรพชิต การประพฤติธรรมเป็นความดี การประพฤติสม่ำเสมอเป็นความดี การประพฤติกุศลเป็นความดี การบำเพ็ญ บุญเป็นความดี การไม่เบียดเบียนเป็นความดี การอนุเคราะห์แก่หมู่สัตว์ เป็นความดี’

‘สหายสารถีเอย เป็นความดีที่บุคคลนั้นได้นามว่าบรรพชิต การประพฤติธรรมเป็นความดี การประพฤติสม่ำเสมอเป็นความดี การ ประพฤติกุศลเป็นความดี การบำเพ็ญบุญเป็นความดี การไม่เบียดเบียน เป็นความดี การอนุเคราะห์แก่หมู่สัตว์เป็นความดี สหายสารถี ถ้าเช่นนั้น เธอจงขับรถไปทางบรรพชิตนั้น’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นายสารถีรับรับสั่งของพระวิปัสสีราชกุมารแล้ว ขับรถไปทางบรรพชิตนั้น

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระวิปัสสีราชกุมารได้ตรัสถามบรรพชิตนั้นว่า ‘สหาย ท่านถูกใครทำอะไรให้ แม้ศรีษะของท่านก็ไม่ เหมือนของคนอื่น ๆ แม้ผ้าทั้งหลายของท่านก็ไม่เหมือนของคนอื่น ๆ’

บรรพชิตนั้นได้ทูลว่า ‘ขอถวายพระพร อาตมภาพแลชื่อว่าบรรพชิต’

‘สหาย ก็ท่านชื่อว่าบรรพชิตหรือ’

‘ขอถวายพระพร อาตมภาพชื่อว่าบรรพชิต การประพฤติธรรมเป็นความดี การประพฤติสมํ่าเสมอเป็นความดี การประพฤติกุศลเป็นความดี การบำเพ็ญบุญเป็นความดี การไม่เบียดเบียนเป็นความดี การอนุเคราะห์ แก่หมู่สัตว์เป็นความดี’‘เป็นความดี สหาย ที่ท่านได้นามว่าบรรพชิต การประพฤติธรรม เป็นความดี การประพฤติสม่ำเสมอเป็นความดี การประพฤติกุศลเป็นความดี การบำเพ็ญบุญเป็นความดี การไม่เบียดเบียนเป็นความดี การอนุเคราะห์ แก่หมู่สัตว์เป็นความดี’

พระโพธิสัตว์ทรงผนวช

[๕๔] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระวิปัสสีราชกุมารได้ตรัส เรียกนายสารถีมาสั่งว่า ‘สหายสารถีเอย ถ้าเช่นนั้น เธอจงนำรถกลับจาก ที่นี้ไปภายในบุรี ส่วนเราจักปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้าย้อมฝาด ออกบวช เป็นบรรพชิตที่อุทยานนี้แหละ’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นายสารถีรับรับสั่งของพระวิปัสสีราชกุมารแล้ว ได้พารถกลับจากพระอุทยานนั้นไปภายในบุรี ส่วนพระวิปัสสีราชกุมารได้ ทรงปลงพระเกศาและพระมัสสุ ทรงครองผ้าย้อมฝาด เสด็จออกทรง ผนวชเป็นบรรพชิตแล้ว ณ พระอุทยานนั้นเอง

พวกมหาชนพากันออกบวชตามเสด็จ

[๕๕] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หมู่มหาชนในพระนครพันธุมดีราชธานี ประมาณ ๘๔,๐๐๐ คนได้สดับข่าวว่า ‘พระวิปัสสีราชกุมารได้ทรงปลง พระเกศาและพระมัสสุ ทรงครองผ้าย้อมฝาด เสด็จออกทรงผนวช เป็นบรรพชิตไปแล้ว’ ครั้นแล้วคนเหล่านั้นได้ดำริดังนี้ว่า ‘ธรรมวินัยและ บรรพชาซึ่งเป็นเหตุให้พระวิปัสสีราชกุมารทรงปลงพระเกศ และพระมัสสุ ทรงครองผ้าย้อมฝาด เสด็จออกทรงผนวชเป็นบรรพชิตนั้นคงไม่ต่ำต้อยแน่นอน ก็พระวิปัสสีราชกุมารยังทรงปลงพระเกศาและพระมัสสุ ทรงครองผ้า ย้อมฝาด เสด็จออกทรงผนวชเป็นบรรพชิตได้ ทำไมพวกเราจึงจักออกบวช เป็นบรรพชิตบ้างไม่ได้เล่า’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล หมู่มหาชนประมาณ ๘๔,๐๐๐ คนได้ พากันโกนผมและหนวด นุ่งห่มผ้าย้อมฝาด ออกบวชเป็นบรรพชิตตาม เสด็จพระวิปัสสีโพธิสัตว์แล้ว ได้ยินว่า พระวิปัสสีโพธิสัตว์ทรงมีบริษัทนั้น ห้อมล้อม เสด็จเที่ยวจาริกไปในบ้าน นิคม ชนบท และราชธานี

[๕๖] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล เมื่อพระวิปัสสีโพธิสัตว์เสด็จ หลีกเร้นอยู่ในที่ลับ ได้ทรงปริวิตกเช่นนี้ว่า ‘การที่เราเป็นผู้ปะปนอยู่เช่นนี้ ไม่สมควรเลย ไฉนหนอเราพึงปลีกตัวจากหมู่อยู่แต่ผู้เดียว’ ครั้นสมัยต่อมา พระวิปัสสีโพธิสัตว์ได้เสด็จปลีกพระองค์จากหมู่อยู่แต่ผู้เดียว บรรพชิต ๘๔,๐๐๐ รูปได้พากันไปทางหนึ่ง พระวิปัสสีโพธิสัตว์ได้เสด็จไปทางหนึ่ง

พระโพธิสัตว์ตรัสรู้

{๓๙} [๕๗] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระวิปัสสีโพธิสัตว์ผู้เสด็จ ปลีกพระองค์เร้นอยู่ในที่ลับ ได้ทรงเกิดความคำนึงในพระทัยเช่นนี้ว่า ‘สัตว์ โลกนี้ถึงความยาก ย่อมเกิด แก่ ตาย จุติและอุบัติ เออก็แหละ คนเรา ย่อมไม่รู้ชัดถึงอุบายเครื่องพ้นทุกข์คือชราและมรณะนี้ การพ้นทุกข์คือชรา และมรณะนี้จักปรากฏได้เมื่อไรเล่า’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระวิปัสสีโพธิสัตว์ได้ทรงดำริว่า ‘เมื่ออะไรมีอยู่หนอ ชราและมรณะจึงมี เพราะอะไรเป็นปัจจัยหนอ จึงมี ชราและมรณะ’ ภิกษุทั้งหลาย

ลำดับนั้นแล การตรัสรู้ด้วยปัญญาว่า ‘เมื่อ ชาติมีอยู่ ชราและมรณะจึงมี เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชราและ มรณะ’ ได้มีแล้วแก่พระวิปัสสีโพธิสัตว์ เพราะทรงกระทำไว้ในพระทัย โดยอุบายอันแยบคายดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ต่อจากนั้น พระวิปัสสีโพธิสัตว์ทรงดำริว่า ‘เมื่ออะไรมีอยู่หนอ ชาติจึงมี เพราะอะไรเป็นปัจจัยหนอ จึงมีชาติ’ ภิกษุ ทั้งหลาย ครั้งนั้นแล การตรัสรู้ด้วยปัญญาว่า ‘เมื่อภพมีอยู่ ชาติจึงมี เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ’ ได้มีแล้วแก่พระวิปัสสีโพธิสัตว์เพราะทรง กระทำไว้ในพระทัยโดยอุบายอันแยบคายดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ต่อจากนั้น พระวิปัสสีโพธิสัตว์ทรงดำริว่า ‘เมื่อ อะไรมีอยู่หนอ ภพจึงมี เพราะอะไรเป็นปัจจัยหนอ จึงมีภพ’ ภิกษุทั้งหลาย

ครั้งนั้นแล การตรัสรู้ด้วยปัญญาว่า ‘เมื่ออุปาทานมีอยู่ ภพจึงมี เพราะ อุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ’ ได้มีแล้วแก่พระวิปัสสีโพธิสัตว์เพราะทรง กระทำไว้ในพระทัยโดยอุบายอันแยบคาย

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ต่อจากนั้น พระวิปัสสีโพธิสัตว์ทรงดำริว่า ‘เมื่ออะไรมีอยู่หนอ อุปาทานจึงมี เพราะอะไรเป็นปัจจัยหนอ จึงมีอุปาทาน’ ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล การตรัสรู้ด้วยปัญญาว่า‘เมื่อตัณหามีอยู่ อุปาทานจึงมี เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน’ ได้มีแล้วแก่พระ วิปัสสีโพธิสัตว์เพราะทรงกระทำไว้ในพระทัยโดยอุบายอันแยบคายดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ต่อจากนั้น พระวิปัสสีโพธิสัตว์ทรงดำริว่า ‘เมื่ออะไรมีอยู่หนอ ตัณหาจึงมี เพราะอะไรเป็นปัจจัยหนอ จึงมีตัณหา’ ภิกษุทั้งหลาย

ครั้งนั้นแล การตรัสรู้ด้วยปัญญาว่า ‘เมื่อเวทนามีอยู่ ตัณหา จึงมี เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา’ ได้มีแล้วแก่พระวิปัสสีโพธิสัตว์ เพราะทรงกระทำไว้ในพระทัยโดยอุบายอันแยบคายดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ต่อจากนั้น พระวิปัสสีโพธิสัตว์ทรงดำริว่า ‘เมื่ออะไรมีอยู่หนอ เวทนาจึงมี เพราะอะไรเป็นปัจจัยหนอ จึงมีเวทนา’ ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล การตรัสรู้ด้วยปัญญาว่า ‘เมื่อผัสสะมีอยู่ เวทนา จึงมี เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา’ ได้มีแล้วแก่พระวิปัสสีโพธิสัตว์ เพราะทรงกระทำไว้ในพระทัยโดยอุบายอันแยบคายดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ต่อจากนั้น พระวิปัสสีโพธิสัตว์ทรงดำริว่า ‘เมื่ออะไรมีอยู่หนอ ผัสสะจึงมี เพราะอะไรเป็นปัจจัยหนอ จึงมีผัสสะ’ ภิกษุ ทั้งหลาย ครั้งนั้นแล การตรัสรู้ด้วยปัญญาว่า ‘เมื่อสฬายตนะมีอยู่ ผัสสะ จึงมี เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ’ ได้มีแล้วแก่พระวิปัสสีโพธิสัตว์ เพราะทรงกระทำไว้ในพระทัยโดยอุบายอันแยบคายดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ต่อจากนั้น พระวิปัสสีโพธิสัตว์ทรงดำริว่า ‘เมื่ออะไรมีอยู่หนอ สฬายตนะจึงมี เพราะอะไรเป็นปัจจัยหนอ จังมีสฬายตนะ

ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล การตรัสรู้ด้วยปัญญาว่า ‘เมื่อนามรูปมีอยู่ สฬายตนะ จึงมี เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีสฬายตนะ’ ได้มีแล้วแก่พระวิปัสสีโพธิสัตว์ เพราะทรงกระทำไว้ในพระทัยโดยอุบายอันแยบคาย

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ต่อจากนั้น พระวิปัสสีโพธิสัตว์ทรงดำริว่า ‘เมื่ออะไรมีอยู่หนอ นามรูปจึงมี เพราะอะไรเป็นปัจจัยหนอ จึงมีนามรูป’ ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล การตรัสรู้ด้วยปัญญาว่า ‘เมื่อวิญญาณมีอยู่ นามรูปจึงมี เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูป’ ได้มีแล้วแก่ พระวิปัสสีโพธิสัตว์เพราะทรงกระทำไว้ในพระทัยโดยอุบายอันแยบคายดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ต่อจากนั้น พระวิปัสสีโพธิสัตว์ทรงดำริว่า ‘เมื่ออะไรมีอยู่หนอ วิญญาณจึงมี เพราะอะไรเป็นปัจจัยหนอ จึงมีวิญญาณ’ ภิกษุ ทั้งหลาย ครั้งนั้นแล การตรัสรู้ด้วยปัญญาว่า ‘เมื่อนามรูปมีอยู่ วิญญาณ จึงมี เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ’ ได้มีแล้วแก่พระวิปัสสีโพธิสัตว์ เพราะทรงกระทำไว้ในพระทัยโดยอุบายอันแยบคาย<*>[๕๘] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ต่อจากนั้น พระวิปัสสีโพธิสัตว์ทรงดำริว่า ‘วิญญาณนี้ย่อมกลับเวียนมาแต่นามรูป มิใช่อย่างอื่น โดยความเป็นไป เพียงเท่านี้ สัตว์โลกจึงเกิดบ้าง แก่บ้าง ตายบ้าง จุติบ้าง อุบัติบ้าง คือ

เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ

เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูป

เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีสฬายตนะ

เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ

เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา

เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา

เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน

เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ

เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ

เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาส

เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดด้วยประการฉะนี้’

[๕๙] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุ ญาณ ปัญญา วิชชา แสงสว่าง ในธรรมทั้งหลายที่พระองค์ไม่เคยได้สดับมาก่อนว่า ‘สมุทัย สมุทัย’ ดังนี้ ได้เกิดขึ้นแล้วแก่พระวิปัสสีโพธิสัตว์

{๔๐} [๖๐] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระวิปัสสีโพธิสัตว์ทรงดำริว่า ‘เมื่ออะไรไม่มีเล่าหนอ ชราและมรณะจึงไม่มี เพราะอะไรดับ ชราและ มรณะจึงดับ’ ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล การตรัสรู้ด้วยปัญญาว่า ‘เมื่อชาติไม่มี ชราและมรณะจึงไม่มี เพราะชาติดับ ชราและมรณะจึงดับ’ ได้มีแล้วแก่พระวิปัสสีโพธิสัตว์ เพราะทรงกระทำไว้ในพระทัยโดยอุบาย อันแยบคาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ต่อจากนั้น พระวิปัสสีโพธิสัตว์ทรงดำริว่า ‘เมื่ออะไรไม่มีเล่าหนอ ชาติย่อมไม่มี เพราะอะไรดับ ชาติจึงดับ’ ภิกษุ ทั้งหลาย ครั้งนั้นแล การตรัสรู้ด้วยปัญญาว่า ‘เมื่อภพไม่มี ชาติย่อมไม่มี

เพราะภพดับ ชาติจึงดับ’ ได้มีแล้วแก่พระวิปัสสีโพธิสัตว์เพราะทรงกระทำ ไว้ในพระทัยโดยอุบายอันแยบคาย

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ต่อจากนั้น พระวิปัสสีโพธิสัตว์ทรงดำริว่า ‘เมื่ออะไรไม่มีเล่าหนอ ภพจึงไม่มี เพราะอะไรดับ ภพจึงดับ’ ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล การตรัสรู้ด้วยปัญญาว่า ‘เมื่ออุปาทานไม่มี ภพย่อมไม่มี เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ’ ได้มีแล้วแก่พระวิปัสสีโพธิสัตว์เพราะทรง กระทำไว้ในพระทัยโดยอุบายอันแยบคายดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ต่อจากนั้น พระวิปัสสีโพธิสัตว์ทรงดำริว่า ‘เมื่อ อะไรไม่มีเล่าหนอ อุปาทานย่อมไม่มี เพราะอะไรดับ อุปาทานจึงดับ’ ภิกษุ ทั้งหลาย

ครั้งนั้นแล การตรัสรู้ด้วยปัญญาว่า ‘เมื่อตัณหาไม่มี อุปาทาน ย่อมไม่มี เพราะตัณหาดับ อุปาทานจึงดับ’ ได้มีแล้วแก่พระวิปัสสีโพธิสัตว์ เพราะทรงกระทำไว้ในพระทัยโดยอุบายอันแยบคายดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ต่อจากนั้น พระวิปัสสีโพธิสัตว์ทรงดำริว่า ‘เมื่ออะไรไม่มีเล่าหนอ ตัณหาย่อมไม่มี เพราะอะไรดับ ตัณหาจึงดับ’ ภิกษุ ทั้งหลาย ครั้งนั้นแล การตรัสรู้ด้วยปัญญาว่า ‘เมื่อเวทนาไม่มี ตัณหา ย่อมไม่มี เพราะเวทนาดับ ตัณหาจึงดับ’ ได้มีแล้วแก่พระวิปัสสีโพธิสัตว์ เพราะทรงกระทำไว้ในพระทัยโดยอุบายอันแยบคายดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ต่อจากนั้น พระวิปัสสีโพธิสัตว์ทรงดำริว่า ‘เมื่ออะไรไม่มีเล่าหนอ เวทนาย่อมไม่มี เพราะอะไรดับ เวทนาจึงดับ’ ภิกษุ ทั้งหลาย ครั้งนั้นแล การตรัสรู้ด้วยปัญญาว่า ‘เมื่อผัสสะไม่มี เวทนา ย่อมไม่มี เพราะผัสสะดับ เวทนาจึงดับ’ ได้มีแล้วแก่พระวิปัสสีโพธิสัตว์ เพราะทรงกระทำไว้ในพระทัยโดยอุบายอันแยบคายดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ต่อจากนั้น พระวิปัสสีโพธิสัตว์ทรงดำริว่า ‘เมื่ออะไรไม่มีเล่าหนอ ผัสสะย่อมไม่มี เพราะอะไรดับ ผัสสะจึงดับ’ ภิกษุ

ทั้งหลาย ครั้งนั้นแล การตรัสรู้ด้วยปัญญาว่า ‘เมื่อสฬายตนะไม่มี ผัสสะ ย่อมไม่มี เพราะสฬายตนะดับ ผัสสะจึงดับ’ ได้มีแล้วแก่พระวิปัสสีโพธิสัตว์ เพราะทรงกระทำไว้ในพระทัยโดยอุบายอันแยบคาย

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ต่อจากนั้น พระวิปัสสีโพธิสัตว์ทรงดำริว่า ‘เมื่ออะไรไม่มีเล่าหนอ สฬายตนะย่อมไม่มี เพราะอะไรดับ สฬายตนะจึง ดับ’ ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล การตรัสรู้ด้วยปัญญาว่า ‘เมื่อนามรูปไม่มี สฬายตนะย่อมไม่มี เพราะนามรูปดับ สฬายตนะจึงดับ’ ได้มีแล้วแก่ พระวิปัสสีโพธิสัตว์เพราะทรงกระทำไว้ในพระทัยโดยอุบายอันแยบคายดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ต่อจากนั้น พระวิปัสสีโพธิสัตว์ทรงดำริว่า ‘เมื่ออะไรไม่มีเล่าหนอ นามรูปย่อมไม่มี เพราะอะไรดับ นามรูปจึงดับ’ ภิกษุ ทั้งหลาย

ครั้งนั้นแล การตรัสรู้ด้วยปัญญาว่า ‘เมื่อวิญญาณไม่มี นามรูป ย่อมไม่มี เพราะวิญญาณดับ นามรูปจึงดับ’ ได้มีแล้วแก่พระวิปัสสีโพธิสัตว์ เพราะทรงกระทำไว้ในพระทัยโดยอุบายอันแยบคายดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ต่อจากนั้น พระวิปัสสีโพธิสัตว์ทรงดำริว่า ‘เมื่ออะไรไม่มีเล่าหนอ วิญญาณจึงไม่มี เพราะอะไรดับ วิญญาณจึงดับ’ ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล การตรัสรู้ด้วยปัญญาว่า ‘เมื่อนามรูปไม่มี วิญญาณ ย่อมไม่มี เพราะนามรูปดับ วิญญาณจึงดับ’ ได้มีแล้วแก่พระวิปัสสีโพธิสัตว์ เพราะทรงกระทำไว้ในพระทัยโดยอุบายอันแยบคาย[๖๑] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ต่อจากนั้น พระวิปัสสีโพธิสัตว์ทรงดำริว่า ‘หนทางเพื่อความตรัสรู้นี้เราได้บรรลุแล้วแล คือ

เพราะนามรูปดับ วิญญาณจึงดับ

เพราะวิญญาณดับ นามรูปจึงดับ

เพราะนามรูปดับ สฬายตนะจึงดับ

เพราะสฬายตนะดับ ผัสสะจึงดับ

เพราะผัสสะดับ เวทนาจึงดับ

เพราะเวทนาดับ ตัณหาจึงดับ

เพราะตัณหาดับ อุปาทานจึงดับ

เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ

เพราะภพดับ ชาติจึงดับ

เพราะชาติดับ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาส จึงดับ

เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมดับด้วยประการฉะนี้’

[๖๒] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุ ญาณ ปัญญา วิชชา แสงสว่าง ในธรรมทั้งหลายที่พระองค์ไม่เคยได้สดับมาก่อนเลยว่า ‘นิโรธ นิโรธ’ ดังนี้ ได้เกิดขึ้นแล้วแก่พระวิปัสสีโพธิสัตว์{๔๑} [๖๓] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้นสมัยอื่น พระวิปัสสีโพธิสัตว์ทรง พิจารณาเห็นความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปในอุปาทานขันธ์ ๕ ว่า ‘รูปเป็น ดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งรูปเป็นดังนี้ ความดับแห่งรูปเป็นดังนี้ เวทนาเป็น ดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งเวทนาเป็นดังนี้ ความดับแห่งเวทนาเป็นดังนี้ สัญญาเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งสัญญาเป็นดังนี้ ความดับแห่งสัญญา เป็นดังนี้ สังขารเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งสังขารเป็นดังนี้ ความดับแห่ง สังขารเป็นดังนี้ วิญญาณเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณเป็นดังนี้ ความดับแห่งวิญญาณเป็นดังนี้’ เมื่อพระองค์ทรงพิจารณาเห็นความเกิดขึ้น และความเสื่อมไปในอุปาทานขันธ์ ๕ อยู่ไม่นานนัก จิตก็หลุดพ้นแล้วจาก อาสวะทั้งหลายเพราะไม่ยึดมั่นแล”

จบ ภาณวารที่ ๒

ท้าวมหาพรหมทูลอาราธนา

{๔๒} [๖๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคอรหันต สัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีได้ทรงดำริว่า ‘ไฉนหนอเราพึงแสดงธรรม’ ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนาม ว่าวิปัสสีได้ทรงดำริว่า ‘ธรรมที่เราได้บรรลุแล้วนี้เป็นธรรมลึกซึ้ง เห็นได้ ยาก รู้ตามได้ยาก เป็นธรรมสงบ ประณีต หยั่งถึงไม่ได้ด้วยความตรึก ละเอียด รู้ได้แต่บัณฑิต แต่หมู่สัตว์นี้เป็นผู้เริงรมย์ด้วยอาลัย ยินดี ในความอาลัย บันเทิงนักในความอาลัย ก็แลฐานะคืออิทัปปัจจยตาปฏิจจ สมุปบาทธรรม ได้แก่ ความที่ธรรมเหล่านี้เป็นปัจจัยแก่ธรรมเหล่านี้เป็น สภาพอาศัยกันและกันเกิดขึ้นนี้

หมู่สัตว์ผู้เริงรมย์ด้วยอาลัย ยินดีใน ความอาลัย บันเทิงนักในความอาลัยจะพึงเห็นได้โดยยาก แม้ฐานะนี้คือ ธรรมเป็นที่ระงับสังขารทั้งปวง เป็นที่สลัดอุปธิทั้งปวง เป็นที่สิ้นตัณหา เป็น ที่สิ้นความกำหนัด เป็นที่ดับสนิท เป็นที่หากิเลสเครื่องร้อยรัดมิได้ก็พึงเห็น ได้โดยยาก ก็ถ้าเราจะพึงแสดงธรรม และสัตว์เหล่าอื่นจะไม่พึงรู้ทั่วถึงธรรม ของเรานั้นได้ ข้อนั้นก็จะพึงเป็นความเหน็ดเหนื่อยเปล่าแก่เรา จะพึงเป็น ความลำบากเปล่าแก่เรา”[๖๕] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ได้ยินว่า คาถาที่น่าอัศจรรย์เหล่านี้ ที่ไม่ เคยได้ทรงสดับมาก่อน ได้แจ่มแจ้งเฉพาะพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมา สัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีว่า

บัดนี้เรายังไม่ควรจะประกาศธรรมที่เราได้บรรลุแล้ว โดยยาก เพราะธรรมนี้อันสัตว์ทั้งหลายผู้ถูกราคะและ โทสะครอบงำแล้วไม่ตรัสรู้ได้โดยง่าย

สัตว์ทั้งหลายผู้อันราคะย้อมแล้ว ถูกกองอวิชชาหุ้ม ห่อไว้แล้ว จักไม่เห็นธรรมอันละเอียด ลึกซึ้ง เห็นได้ยาก ละเอียดยิ่ง อันจะยังสัตว์ให้ถึงธรรมที่ทวนกระแสคือ นิพพาน

{๔๓}เมื่อพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีทรง พิจารณาเห็นอยู่ดังนี้ พระทัยก็น้อมไปเพี่อความเป็นผู้ขวนขวายน้อย ไม่ น้อมไปเพี่อทรงแสดงธรรม

{๔๔} [๖๖] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล ท้าวมหาพรหมองค์หนึ่งได้ ทราบความคำนึงในพระทัยของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระนามว่าวิปัสสีด้วยใจแล้วได้มีความปริวิตกว่า ‘ชาวเราเอ๋ย โลกจะฉิบหาย เสียละหนอ โลกจะพินาศเสียละหนอ เพราะว่าพระผู้มีพระภาคอรหันต สัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีทรงน้อมพระทัยไปเพี่อความเป็นผู้ ขวนขวายน้อย ไม่ทรงน้อมพระทัยไปเพื่อแสดงธรรมเสียแล้ว’ ครั้นแล้ว ท้าวสหัมบดีพรหมได้อันตรธานไปในพรหมโลกแล้วมาปรากฏตัวอยู่เบื้อง พระพักตร์พระผู้มีพระภาคเจ้าเหมือนบุรุษที่แข็งแรงเหยียดแขนที่คู้ออก หรือคู้แขนที่เหยียดเข้าฉะนั้นลำดับนั้น ท้าวสหัมบดีพรหมห่มผ้าเฉวียงบ่า คุกชานุมณฑลเบื้องขวา ลงบนแผ่นดินประนมอัญชลีไปทางพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระนามว่าวิปัสสีแล้วได้กราบทูลว่า ‘พระพุทธเจ้าข้า ขอพระผู้มีพระภาคเจ้า ได้โปรดทรงแสดงธรรมเถิด ขอพระสุคตเจ้าได้โปรดทรงแสดงธรรมเถิด เพราะสัตว์ทั้งหลายผู้มีกิเลสธุลีในจักษุน้อยก็มีอยู่ เพราะไม่ได้ฟ้งธรรม สัตว์เหล่านั้นจะเสียประโยชน์ ผู้รู้ทั่วถึงธรรมได้จักมีอยู่’

[๖๗] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อท้าวมหาพรหมนั้นกราบทูลเช่นนี้ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีได้ตรัสกะท้าวมหา พรหมนั้นว่า ‘ดูก่อนพรหม แม้เราก็ได้ดำริไว้เช่นนี้ว่า ‘ไฉนหนอเราพึง แสดงธรรม’ ดูก่อนพรหม เรานั้นได้ดำริต่อไปเช่นนี้ว่า ‘ธรรมที่เราได้บรรลุ แล้วนี้เป็นธรรมลึกซึ้ง เห็นได้ยาก รู้ตามได้ยาก เป็นธรรมสงบ ประณีต หยั่งถึงไม่ได้ด้วยความตรึก ละเอียด รู้ได้แต่บัณฑิต แต่หมู่สัตว์นี้เป็นผู้เริง รมย์ด้วยอาลัย ยินดีในความอาลัย บันเทิงนักในความอาลัย ก็แลฐานะ คืออิทัปปัจจยตาปฏิจจสมุปบาทธรรม ได้แก่ ความที่ธรรมเหล่านี้เป็นปัจจัย แก่ธรรมเหล่านี้เป็นสภาพอาศัยกันและกันเกิดขึ้นนี้หมู่สัตว์ผู้เริงรมย์ด้วยอาลัย

ยินดีในความอาลัย บันเทิงนักในความอาลัยจะพึงเห็นได้โดยยาก แม้ ฐานะนี้คือธรรมเป็นที่ระงับสังขารทั้งปวง เป็นที่สลัดอุปธิทั้งปวง เป็นที่สิ้น ตัณหา เป็นที่สิ้นความกำหนัด เป็นที่ดับสนิท เป็นที่หากิเลสเครื่องร้อยรัด มิได้ก็พึงเห็นได้โดยยาก ก็ถ้าเราจะพึงแสดงธรรม และสัตว์เหล่าอื่น จะไม่พึงรู้ทั่วถึงธรรมของเรานั้นได้ ข้อนั้นก็จะพึงเป็นความเหน็ดเหนื่อยเปล่า แก่เรา จะพึงเป็นความลำบากเปล่าแก่เรา’ ดูก่อนพรหม คาถาที่น่าอัศจรรย์ เหล่านี้ ที่ไม่เคยได้พึงมาก่อนได้แจ่มแจ้งเฉพาะเราว่าบัดนี้เรายังไม่ควรจะประกาศธรรมที่เราได้บรรลุแล้ว โดยยาก เพราะธรรมนี้อันสัตว์ทั้งหลายผู้ถูกราคะและ โทสะครอบงำแล้วไม่ตรัสรู้ได้โดยง่าย

สัตว์ทั้งหลายผู้อันราคะย้อมแล้ว ถูกกองอวิชชาหุ้ม ห่อไว้แล้ว จักไม่เห็นธรรมอันละเอียด ลึกซึ้ง เห็นได้ยาก ละเอียดยิ่ง อันจะยังสัตว์ให้ถึงธรรมที่ทวนกระแส คือนิพพาน

ดูก่อนพรหม เมื่อเราพิจารณาเห็นอยู่ดังนี้ จิตก็น้อมไปเพื่อความเป็น ผู้ขวนขวายน้อย ไม่น้อมไปเพื่อแสดงธรรม

[๖๘] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท้าวมหาพรหมนั้น ก็ได้กราบทูลพระผู้มี พระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี เป็นครั้งที่ ๒ ... เป็น ครั้งที่ ๓ ว่า

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ครั้งที่ ๓ ท้าวมหาพรหมนั้นก็ได้กราบทูลพระผู้ มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีว่า ‘พระพุทธเจ้าข้า ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรดทรงแสดงธรรมเถิด ขอพระสุคตเจ้าได้โปรด ทรงแสดงธรรมเถิด เพราะสัตว์ทั้งหลายผู้มีกิเลสธุลีในจักษุน้อยก็มีอยู่ เพราะ ไม่ได้ฟังธรรม สัตว์เหล่านั้นจะเสียประโยชน์ ผู้รู้ทั่วถึงธรรมได้จักมีอยู่’

พระวิปัสสีพุทธเจ้าทรงตรวจดูสัตว์โลก

[๖๙] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคอรหันต สัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีทรงรับทราบคำทูลอาราธนาของพรหม และทรงอาศัยความกรุณาในสัตว์ทั้งหลายแล้ว จึงทรงตรวจดูสัตว์โลกด้วย พระพุทธจักษุ เมื่อทรงตรวจดูสัตว์โลกด้วยพุทธจักษุอยู่ ก็ได้ทรงเห็นสัตว์ ทั้งหลายที่มีกิเลสธุลีในจักษุน้อยก็มี ที่มีกิเลสธุลีในจักษุมากก็มี ที่มี อินทรีย์กล้าก็มี ที่มีอินทรีย์อ่อนก็มี ที่มีอาการดีก็มี ที่มีอาการทรามก็มี ที่จะพึงสอนให้รู้ได้ง่ายก็มี ที่จะพึงสอนให้รู้ได้ยากก็มี บางพวกมีปกติเห็น

ปรโลกและโทษโดยความเป็นภัยอยู่ก็มี บางพวกไม่มีปกติเห็นปรโลกและ โทษโดยความเป็นภัยอยู่ก็มี

เหมือนดอกอุบลในกออุบล ดอกปทุมในกอปทุม หรือดอกบุณฑริก ในกอบุณฑริกที่เกิดแล้วในนํ้า เจริญแล้วในนํ้า งอกงามแล้วในนํ้า บางเหล่า ยังไม่พ้นนํ้า ยังจมอยู่ในน้ำ อันน้ำหล่อเลี้ยงไว้ บางเหล่าตั้งอยู่เสมอน้ำ บางเหล่าตั้งขึ้นพ้นน้ำ อันน้ำไม่ติดแล้ว ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามวิปัสสีทรงตรวจดูสัตว์โลก ด้วยพุทธจักษุอยู่ ก็ได้ทรงเห็นหมู่สัตว์ที่มีกิเลสธุลีในจักษุน้อยก็มี ที่มีกิเลส ธุลีในจักษุมากก็มี ที่มีอินทรีย์กล้าก็มี ที่มีอินทรีย์อ่อนก็มี ที่มีอาการดีก็มี ที่มีอาการทรามก็มี ที่จะพึงสอนให้รู้ได้ง่ายก็มี ที่จะพึงสอนให้รู้ได้ยากก็มี บางพวกมีปกติเห็นปรโลกและโทษโดยความเป็นภัยอยู่ก็มี บางพวกไม่มีปกติ เห็นปรโลกและโทษโดยความเป็นภัยอยู่ก็มี

{๔๕} [๗๐] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล ท้าวมหาพรหมทราบพระ ปริวิตกแห่งพระทัยของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่า วิปัสสีด้วยใจแล้ว จึงได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระนามว่าวิปัสสีด้วยคาถาทั้งหลายความว่า‘เปรียบเหมือนคนตาดียืนอยู่บนยอดภูเขาศิลาล้วนพึง เห็นปวงชนได้โดยรอบ ฉันใด ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงพระ ปรีชา มีพระปัญญาจักษุรอบคอบ ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ขอพระองค์ผู้ปราศจากความโศกแล้วได้โปรดเสด็จขึ้น ปราสาทที่สำเร็จแล้วด้วยธรรม แล้วทรงพิจารณาปวง ชนผู้ระทมไปด้วยความโศก ผู้ถูกชาติและชราครอบงำแล้ว ด้วยเถิดข้าแต่พระองค์ผู้แกล้วกล้า ทรงชนะสงครามแล้ว ผู้นำหมู่สัตว์ ผู้หาหนี้มิได้ ขอพระองค์ทรงพระ อุตสาหะเสด็จจาริกไปในโลกเถิด ขอพระผู้มีพระภาค เจ้าโปรดทรงแสดงธรรมเถิด เพราะสัตว์ทั้งหลายผู้รู้ทั่ว ถึงธรรมได้จักมีอยู่’

{๔๖} [๗๑] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมา สัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีได้ตรัสกะท้าวมหาพรหมนั้นด้วยพระคาถาว่า

‘ดูก่อนพรหม เราเปิดประตูอมตธรรมแก่ท่านแล้ว สัตว์เหล่าใดจะฟัง จงปล่อยศรัทธามาเถิด เพราะเรามี ความสำคัญว่าเป็นความลำบาก จึงไม่แสดงธรรมที่เรา คล่องแคล่ว ที่ประณีตในหมู่มนุษย์’

{๔๗}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น ท้าวมหาพรหมทราบว่า ‘พระผู้มี พระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีทรงเปิดโอกาสเพื่อจะ แสดงธรรมแล้ว’ จึงถวายบังคมพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระนามว่าวิปัสสี กระทำประทักษิณแล้วอันตรธานไป ณ ที่นั้นเอง

พระอัครสาวกทั้งสอง

{๔๘} [๗๒] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมา สัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีทรงดำริว่า ‘เราควรแสดงธรรมแก่ใครก่อนดี หนอ ใครจะรู้ทั่วถึงธรรมนี้ได้เร็วพลันทีเดียว’ ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีได้ทรงดำริว่า ‘ทั้งขัณฑะพระราชโอรสและติสสะบุตรปุโรหิตผู้อาศัยอยู่ในพระนครพันธุมดี ราชธานีนี้แลเป็นบัณฑิต ฉลาด มีปัญญา มีกิเลสธุลีในจักษุน้อยมานาน ถ้ากระไร เราพึงแสดงธรรมแก่ขัณฑะราชโอรสและติสสะบุตรปุโรหิตก่อน คนทั้งสองนั้นจักรู้ทั้วถึงธรรมนี้ได้ฉับพลันทีเดียว’[๗๓] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้นแล พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมา สัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีได้ทรงหายพระองค์ที่ควงโพธิพฤกษ์ไปปรากฏ พระองค์ ณ มฤคทายวันชื่อว่าเขมะ ใกล้พระนครพันธุมดีราชธานี เปรียบ เหมือนบุรุษที่แข็งแรงเหยียดแขนที่คู้ออกหรือคู้แขนที่เหยียดเข้าฉะนั้น

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแลพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระนามว่าวิปัสสีตรัสเรียกคนเฝ้าสวนมฤคทายวันมาว่า ‘มานี่แน่ะ นาย มฤคทายบาล เธอจงเข้าไปยังพระนครพันธุมดีราชธานีแล้วทูลขัณฑะราชโอรส และบอกติสสะบุตรปุโรหิตดังนั้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระนามว่าวิปัสสีเสด็จถึงพระนครพันธุมดีราชธานีแล้ว กำลังประทับอยู่ที่ มฤคทายวันชื่อว่าเขมะ

พระองค์ทรงประสงค์ที่จะพบท่านทั้งสอง’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นายมฤคทายบาลรับพระดำรัสของพระผู้มี พระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีแล้ว เข้าไปยังพระนคร พันธุมดีแล้วแจ้งข่าวแก่ขัณฑะราชโอรสและติสสะบุตรปุโรหิตว่า ‘พระผู้มี พระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีเสด็จถึงพระนครพันธุมดี ราชธานีแล้วกำลังประทับอยู่ที่มฤคทายวันชื่อว่าเขมะ พระองค์ทรง พระประสงค์ที่จะพบท่านทั้งสอง’[๗๔] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล ขัณฑะพระราชโอรสและ ติสสะบุตรปุโรหิตสั่งให้บุรุษเทียมยานชั้นดีเยี่ยมแล้วขึ้นสู่ยานชั้นดีเยี่ยม ออก จากพระนครพันธุมดีราชธานีพร้อมกับยานชั้นดีเยี่ยม ขับตรงไปยังมฤคทาย วันชื่อว่าเขมะ ขับยานไปตลอดภูมิประเทศเท่าที่ยานจะไปได้แล้ว ลงจาก ยานเดินตรงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนาม ว่าวิปัสสีถึงที่ประทับ ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระนามว่าวิปัสสีแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง[๗๕] พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีได้ ตรัสอนุปุพพิกถาแก่ท่านทั้งสองนั้น คือ ทรงประกาศทานกถา สีลกถา

สัคคกถา โทษ ความต่ำทราม ความเศร้าหมองของกามทั้งหลาย และ อานิสงส์ในการออกจากกาม เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงทราบว่าทั้งสอง คนนั้นมีจิตสงบ มีจิตอ่อน มีจิตปลอดจากนิวรณ์ มีจิตเบิกบาน มีจิต ผ่องใสแล้ว จึงทรงประกาศพระธรรมเทศนาที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงยก ขึ้นแสดงด้วยพระองค์เอง คือ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค ดวงตาเห็น ธรรมอันปราศจากธุลีปราศจากมลทินว่า ‘สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้น เป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งมวลล้วนมีความดับไปเป็นธรรมดา’ ได้เกิดขึ้นแล้ว แก่ขัณฑะพระราชโอรสและติสสะบุตรปุโรหิต ณ ที่นั่งนั้นแล ดุจผ้าที่ สะอาดปราศจากด่างดำพึงรับนํ้าย้อมได้เป็นอย่างดีฉะนั้น[๗๖]

ท่านทั้งสองนั้นได้เห็นธรรมแล้ว ได้บรรลุธรรมแล้ว ได้รู้ธรรม แจ่มแจ้งแล้ว มีธรรมอันหยั่งลงแล้ว ข้ามความสงสัยได้แล้ว ปราศจาก ถ้อยคำแสดงความสงสัย ถึงความเป็นผู้แกล้วกล้า ไม่ต้องเชื่อผู้อื่นในคำ สอนของพระศาสดา ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระนามว่าวิปัสสีว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์แจ่ม แจ้งนัก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์ไพเราะนัก พระองค์ ทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่ คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปใน ที่มืด ด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวก ข้าพระองค์นี้ขอถึงพระผู้มีพระภาคเจ้าและพระธรรมว่าเป็นที่พึ่ง ขอพวก ข้าพระองค์พึงได้บรรพชา พึงได้อุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้า ด้วยเถิด’[๗๗] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ขัณฑะราชโอรสและติสสะบุตรปุโรหิต ได้บรรพชาได้อุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระนามว่าวิปัสสีแล้ว พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่า

วิปัสสีได้ทรงชี้แจงท่านทั้งสองนั้นให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ ร่าเริงด้วยธรรมีกถา แล้วประกาศโทษ ความเลวทราม ความเศร้าหมอง ของสังขารทั้งหลาย และอานิสงส์ในพระนิพพาน จิตของท่านทั้งสองนั้น ผู้อันพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีทรงให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถาอยู่ ไม่นานนักก็หลุดพ้น จากอาสวะแล้วเพราะไม่ยึดมั่น

หมู่มหาชนออกบวชเป็นบรรพชิต

{๔๙} [๗๘] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หมู่มหาชนชาวพระนครพันธุมดีราชธานี ประมาณ ๘๔,๐๐๐ คนได้สดับข่าวว่าพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระนามว่าวิปัสสีเสด็จถึงพระนครพันธุมดีราชธานีโดยลำดับแล้ว ประทับ อยู่ ณ มฤคทายวันชื่อเขมะ ข่าวว่าขัณฑะราชโอรสและติสสะบุตรปุโรหิต ปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้าย้อมฝาด ออกบวชเป็นบรรพชิต ณ สำนักของ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีแล้ว คนเหล่า นั้นครั้นได้ฟังแล้วต่างคิดกันว่า ‘ธรรมวินัยและบรรพชาซึ่งเป็นเหตุให้ ขัณฑะราชโอรสและติสสะบุตรปุโรหิตกุมารปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้า ย้อมฝาด เสด็จออกทรงผนวชเป็นบรรพชิตนั้นคงไม่ต่ำต้อยแน่นอน ก็ ขัณฑะราชโอรสและติสสะบุตรปุโรหิตยังทรงปลงพระเกศาและพระมัสสุ ทรงครองผ้าย้อมฝาด เสด็จออกทรงผนวชเป็นบรรพชิตได้ ทำไมพวกเรา จึงจักออกบวชเป็นบรรพชิตบ้างไม่ได้เล่า’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล หมู่มหาชนประมาณ ๘๔,๐๐๐ คน ได้พากันออกจากพระนครพันธุมดีราชธานี เข้าไปทางเขมมฤคทายวันที่ พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มี พระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี แล้วนั่ง ณ ที่สมควร ข้างหนึ่ง

[๗๙] พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีได้ ตรัสอนุปุพพิกถาแก่ชนเหล่านั้น คือ ทรงประกาศทานกถา สีลกถา สัคคกถา โทษ ความต่ำทราม ความเศร้าหมองของกามทั้งหลาย และอานิสงส์ ในการออกจากกาม เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงทราบว่าคนเหล่านั้นมีจิต สงบ มีจิตอ่อน มีจิตปลอดจากนิวรณ์ มีจิตเบิกบาน มีจิตผ่องใสแล้ว จึง ได้ทรงประกาศพระธรรมเทศนาที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงยกขึ้นแสดงด้วย

พระองค์เอง คือ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค ดวงตาเห็นธรรมอันปราศ จากธุลีปราศจากมลทินว่า ‘สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้น ทั้งมวลล้วนมีความดับไปเป็นธรรมดา’ ได้เกิดขึ้นแล้วแก่หมู่มหาชน ๘๔,๐๐๐ คนนั้น ณ ที่นั่งนั้นแล ดุจผ้าที่สะอาดปราศจากด่างดำพึงรับนํ้าย้อมได้เป็น อย่างดีฉะนั้น[๘๐] คนเหล่านั้นได้เห็นธรรมแล้ว ได้บรรลุธรรมแล้ว ได้รู้ธรรม แจ่มแจ้งแล้ว มีธรรมอันหยั่งลงแล้ว ข้ามความสงสัยได้แล้ว ปราศจาก ถ้อยคำแสดงความสงสัย ถึงความเป็นผู้แกล้วกล้า ไม่ต้องเชื่อผู้อื่นในคำ สอนของพระศาสดา ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระนามว่าวิปัสสีว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์แจ่ม แจ้งนัก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์ไพเราะนัก พระองค์ ทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์เหล่านี้ ขอถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นที่พึ่ง

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์พึงได้บรรพชา พึงได้อุปสมบท ในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยเถิด’

[๘๑] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หมู่มหาชน ๘๔,๐๐๐ คนเหล่านั้นได้บรรพชา ได้อุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่า วิปัสสีแล้ว พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี ได้ทรงชี้แจงภิกษุเหล่านั้นให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริง ด้วยธรรมีกถาแล้ว ทรงประกาศโทษ ความต่ำทราม ความเศร้าหมอง ของ สังขารทั้งหลาย และอานิสงส์ในพระนิพพาน จิตของภิกษุเหล่านั้นผู้อัน พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีทรงให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถา ไม่นานนักก็หลุดพ้น จากอาสวะแล้วเพราะไม่ยึดมั่น

บรรพชิตพวกแรกได้ตรัสรู้ธรรม

{๕๐} [๘๒] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรพชิตรุ่นก่อน ๘๔,๐๐๐ รูปเหล่านั้นได้ สดับข่าวว่าพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีเสด็จ ถึงพระนครพันธุมดีราชธานีโดยลำดับ ประทับอยู่ ณ มฤคทายวันชื่อว่าเขมะ และมีข่าวว่ากำลังทรงแสดงธรรมอยู่ ต่อจากนั้นแล บรรพชิต ๘๔,๐๐๐ รูป เหล่านั้นได้พากันไปทางพระนครพันธุมดีราชธานีทางมฤคทายวันชื่อว่าเขมะ ซึ่งพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีประทับอยู่ ครั้น ถึงแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่า วิปัสสีแล้วพากันนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง[๘๓] พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีได้ ตรัสอนุปุพพิกถาแก่บรรพชิตเหล่านั้น คือ ทรงประกาศทานกถา สีลกถา สัคคกถา โทษ ความต่ำทราม ความเศร้าหมองของกามทั้งหลาย และ อานิสงส์ในการออกจากกาม เมื่อทรงทราบว่าบรรพชิตเหล่านั้นมีจิตสงบ มีจิตอ่อน มีจิตปลอดจากนิวรณ์ มีจิตเบิกบาน มีจิตผ่องใสแล้ว จึงได้ทรง

ประกาศพระธรรมเทศนาที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายยกขึ้นแสดงด้วยพระองค์เอง คือ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค ดวงตาเห็นธรรมอันปราศจากธุลีปราศจาก มลทินว่า ‘สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งมวลล้วนมีความ ดับไปเป็นธรรมดา’ ได้เกิดขึ้นแล้วแก่บรรพชิต ๘๔,๐๐๐ รูปนั้น ณ ที่นั่งนั้นแล ดุจผ้าที่สะอาดปราศจากด่างดำพึงรับนํ้าย้อมได้เป็นอย่างดีฉะนั้น

[๘๔] บรรพชิตเหล่านั้นได้เห็นธรรมแล้ว ได้บรรลุธรรมแล้ว ได้รู้ธรรม แจ่มแจ้งแล้ว มีธรรมอันหยั่งลงแล้ว ข้ามความสงสัยได้แล้ว ปราศจาก ถ้อยคำแสดงความสงสัย ถึงความเป็นผู้แกล้วกล้า ไม่ต้องเชื่อผู้อื่นในคำ สอนของพระศาสดา ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระนามว่าวิปัสสีว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์แจ่ม แจ้งนัก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์ไพเราะนัก พระองค์ ทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่ ควํ่า เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วย ตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้า พระองค์นี้ขอถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุ สงฆ์ว่าเป็นที่พึ่ง

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพวกข้าพระองค์พึงได้ บรรพชา พึงได้อุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยเถิด’[๘๕] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรพชิต ๘๔,๐๐๐ รูปเหล่านั้นได้บรรพชา ได้อุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าวิปัสสีแล้ว พระผู้มีพระ ภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีได้ทรงชี้แจงแก่ภิกษุเหล่านั้น ให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถา ทรงประกาศโทษ ความต่ำทราม ความเศร้าหมองของสังขารทั้งหลาย และอานิสงส์ ในพระนิพพานจิตของภิกษุเหล่านั้นผู้อันพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระนามว่าวิปัสสีทรงให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วย ธรรมีกถาอยู่ ไม่นานนักก็หลุดพ้นจากอาสวะแล้วเพราะไม่ยึดมั่น

ทรงส่งพระสาวกไปประกาศพระศาสนา

[๘๖] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สมัยนั้น ในพระนครพันธุมดีราชธานี มีภิกษุสงฆ์อาศัยอยู่มากถึงประมาณ ๖,๘๐๐,๐๐๐ รูป ครั้งนั้นแล พระผู้มี พระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีเสด็จปลีกพระองค์อยู่ ในที่ลับ เกิดความคำนึงในพระทัยว่า ‘บัดนี้ในพระนครพันธุมดีราชธานี มีภิกษุสงฆ์อาศัยอยู่เป็นจำนวนมากถึงประมาณ ๖,๘๐๐,๐๐๐ รูป ถ้ากระไร เราพึง อนุญาตภิกษุทั้งหลายว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงเที่ยว จาริกไปเพื่อเกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่อ อนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์เกื้อกูลและความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ ทั้งหลาย พวกเธออย่า ได้ไปทางเดียวกันสองรูป จงแสดงธรรมอันงาม ในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด จงประกาศพรหมจรรย์ อัน บริสุทธิ์พร้อมทั้งอรรถทั้งพยัญชนะบริบูรณ์ครบถ้วน สัตว์ทั้งหลายพวกที่มี กิเลสธุลีในจักษุน้อยก็มีอยู่ เพราะไม่ได้ฟังธรรม สัตว์เหล่านั้นย่อมเสื่อม ผู้รู้ทั่วถึงธรรมได้จักมีอยู่ แต่ว่าเมื่อล่วงไปทุก ๖ ปี พวกเธอพึงกลับมายัง พระนครพันธุมดีราชธานีเพื่อแสดงพระปาติโมกข์’

[๘๗] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล ท้าวมหาพรหมองค์หนึ่งได้ทราบ ความคำนึงในพระทัยของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนาม ว่าวิปัสสีด้วยใจแล้ว จึงได้อันตรธานไปจากพรหมโลกมาปรากฏตัว ณ เบื้อง พระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี เหมือนบุรุษที่แข็งแรงเหยียดแขนที่คู้ออกหรือคู้แขนที่เหยียดเข้าฉะนั้น

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทันใดนั้น ท้าวมหาพรหมนั้นห่มผ้าอุตตราสงค์ เฉวียงบ่า ประคองอัญชลีไปทางที่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระนามว่าวิปัสสีประทับอยู่ ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมา สัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีว่า ‘ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ข้าแต่พระสุคตเจ้า ข้อนี้เป็นอย่างนั้น บัดนี้ในพระนครพันธุมดีราชธานี มีภิกษุสงฆ์อาศัยอยู่เป็นจำนวนมากถึงประมาณ ๖,๘๐๐,๐๐๐ รูป ข้าแต่

พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าจงทรงอนุญาตภิกษุทั้งหลายเถิดว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงเที่ยวจาริกไปเพื่อเกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อ ความ สุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์เกื้อกูลและ ความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย พวกเธออย่าได้ไปทางเดียวกัน สองรูป จงแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด จงประกาศพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์พร้อมทั้งอรรถทั้งพยัญชนะบริบูรณ์ครบถ้วน สัตว์ทั้งหลายพวกที่มีกิเลสธุลีในจักษุน้อยก็มีอยู่ เพราะไม่ได้ฟังธรรม สัตว์ เหล่านั้นย่อมเสื่อม ผู้รู้ทั่วถึงธรรมได้จักมีอยู่ ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้ ข้าพระองค์ก็จักกระทำโดยที่จะให้ภิกษุทั้งหลายกลับมายังพระนครพันธุมดี ราชธานีเพื่อแสดงพระปาติโมกข์โดยล่วงไปทุก ๖ ปี’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท้าวมหาพรหมนั้นได้กราบทูลดังนี้แล้ว ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี กระทำ ประทักษิณแล้วอันตรธานไป ณ ที่นั่นเอง

{๕๑} [๘๘] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคอรหันต สัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีเสด็จออกจากที่เร้นในเวลาเย็น แล้ว ตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย วันนี้เราปลีกตัวอยู่ในที่ลับ เกิดความรำพึงในใจว่า ‘บัดนี้ในพระนครพันธุมดีราชธานีมีภิกษุสงฆ์อาศัย อยู่เป็นจำนวนมากถึงประมาณ ๖,๘๐๐,๐๐๐ รูป ถ้ากระไร เราพึงอนุญาต ภิกษุทั้งหลายว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงเที่ยวจาริกไปเพื่อเกื้อกูล แก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อ ประโยชน์เกื้อกูลและความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย พวกเธออย่าได้ ไปทางเดียวกันสองรูป จงแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด จงประกาศพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์พร้อมทั้งอรรถทั้งพยัญชนะ บริบูรณ์ครบถ้วน สัตว์ทั้งหลายพวกที่มีกิเลสธุลีในจักษุน้อยก็มีอยู่ เพราะ ไม่ได้ฟังธรรม สัตว์เหล่านั้นย่อมเสื่อม ผู้รู้ทั่วถึงธรรมได้จักมีอยู่ แต่ว่าเมื่อ ล่วงไปทุก ๖ ปี พวกเธอพึงกลับมายังพระนครพันธุมดีราชธานีเพื่อแสดง พระปาติโมกข์’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทันใดนั้นแล ท้าวมหาพรหมองค์หนึ่งได้ทราบ ความรำพึงในใจของเราด้วยใจแล้ว จึงได้อันตรธานไปจากพรหมโลก มาปรากฏตัวเฉพาะหน้าเรา เหมือนบุรุษที่แข็งแรงเหยียดแขนที่คู้ออกหรือ คู้แขนที่เหยียดเข้าฉะนั้น ต่อจากนั้น ท้าวมหาพรหมนั้นห่มผ้าอุตตราสงค์ เฉวียงบ่า ประนมอัญชลีมาทางเราแล้วพูดกะเราว่า ‘ข้าแต่พระผู้มีพระ ภาคเจ้า ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ข้าแต่พระสุคตเจ้า ข้อนี้เป็นอย่างนั้น บัดนี้ ในพระนครพันธุมดีราชธานีมีภิกษุสงฆ์อาศัยอยู่เป็นจำนวนมากถึงประมาณ ๖,๘๐๐,๐๐๐ รูป ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าจงทรงอนุญาต

ภิกษุทั้งหลายเถิดว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงเที่ยวจาริกไปเพื่อเกื้อกูล แก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อ ประโยชน์เกื้อกูลและความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย พวกเธออย่าได้ ไปทางเดียวกันสองรูป จงแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด จงประกาศพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์พร้อมทั้งอรรถทั้งพยัญชนะ บริบูรณ์ครบถ้วน สัตว์ทั้งหลายพวกที่มีกิเลสธุลีในจักษุน้อยก็มีอยู่ เพราะ ไม่ได้ฟังธรรม สัตว์เหล่านั้นย่อมเสื่อม ผู้รู้ทั่วถึงธรรมได้จักมีอยู่’ ข้าแต่

พระองค์ผู้เจริญ แม้ข้าพระองค์ก็จักกระทำโดยที่จะให้ภิกษุทั้งหลายกลับมา ยังพระนครพันธุมดีราชธานีเพื่อแสดงพระปาติโมกข์โดยล่วงไปทุก ๖ ปี’ ภิกษุ ทั้งหลาย ท้าวมหาพรหมนั้นพูดกะเราดังนี้แล้วไหว้เรา กระทำประทักษิณแล้ว อันตรธานไปในที่นั้นเอง{๕๒} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาต พวกเธอจงเที่ยวจาริกไปเพื่อเกื้อกูล แก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อ ประโยชน์เกื้อกูลและความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย พวกเธออย่าได้ ไปทางเดียวกันสองรูป จงแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด จงประกาศพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์พร้อมทั้งอรรถทั้งพยัญชนะ บริบูรณ์ครบถ้วน สัตว์ทั้งหลายพวกที่มีกิเลสธุลีในจักษุน้อยก็มีอยู่ เพราะ ไม่ได้ฟังธรรม สัตว์เหล่านั้นย่อมเสื่อม ผู้รู้ทั่วถึงธรรมได้จักมีอยู่ แต่ว่า เมื่อล่วงไปทุก ๖ ปี พวกเธอพึงกลับมายังพระนครพันธุมดีราชธานี เพื่อแสดงพระปาติโมกข์ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล โดยวันเดียวเท่านั้น ภิกษุทั้งหลาย ก็ได้เที่ยวจาริกไปตามชนบทกันโดยมาก

{๕๓} [๘๙] ก็โดยสมัยนั้นแล ในชมพูทวีปมีอาวาสอยู่ ๘๔,๐๐๐ แห่ง เมื่อ ล่วงไปได้พรรษาหนึ่งแล้ว เทวดาทั้งหลายก็ได้ร้องประกาศว่า ‘ข้าแต่ท่าน

ผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย ล่วงไปพรรษาหนึ่งแล้ว บัดนี้ยังเหลืออีก ๕ พรรษา โดยล่วงไปอีก ๕ พรรษา ท่านทั้งหลายพึงเข้าไปยังพระนครพันธุมดีราชธานี เพื่อแสดงพระปาติโมกข์’

เมื่อล่วงไปได้ ๒ พรรษาแล้ว เทวดาทั้งหลายได้ร้องประกาศว่า ‘ข้าแต่ ท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย ล่วงไปสองพรรษาแล้ว บัดนี้ยังเหลืออีก ๔ พรรษา โดยล่วงไปอีก ๔ พรรษา ท่านทั้งหลายพึงเข้าไปยังพระนครพันธุมดีราชธานี เพื่อแสดงพระปาติโมกข์’เมื่อล่วงไปได้ ๓ พรรษาแล้ว เทวดาทั้งหลายได้ร้องประกาศว่า ‘ข้าแต่ ท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย ล่วงไป ๓ พรรษาแล้ว บัดนี้ยังเหลืออีก ๓ พรรษา โดยล่วงไปอีก ๓ พรรษา ท่านทั้งหลายพึงเข้าไปยังพระนครพันธุมดีราชธานี เพื่อแสดงพระปาติโมกข์’เมื่อล่วงไปได้ ๔ พรรษาแล้ว เทวดาทั้งหลายได้ร้องประกาศว่า ‘ข้าแต่ ท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย ล่วงไป ๔ พรรษาแล้ว บัดนี้ยังเหลืออีก

๒ พรรษา โดยล่วงไปอีก ๒ พรรษา ท่านทั้งหลายพึงเข้าไปยังพระนครพันธุมดีราชธานี เพื่อแสดงพระปาติโมกข์’เมื่อล่วงไปได้ ๕ พรรษาแล้ว เทวดาทั้งหลายได้ร้องประกาศว่า ‘ข้าแต่ ท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย ล่วงไป ๕ พรรษาแล้ว บัดนี้ยังเหลืออีกพรรษาเดียว โดยล่วงไปอีกพรรษาเดียว ท่านทั้งหลายพึงเข้าไปยังพระนครพันธุมดีราช ธานีเพื่อแสดงพระปาติโมกข์’เมื่อล่วงไปได้ ๖ พรรษาแล้ว เทวดาทั้งหลายได้ร้องประกาศว่า ‘ข้าแต่ ท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย ล่วงไป ๖ พรรษาแล้ว บัดนี้ถึงเวลาแล้ว ขอท่าน ทั้งหลายพึงเข้าไปยังพระนครพันธุมดีราชธานีเพื่อแสดงพระปาติโมกข์’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล ภิกษุเหล่านั้นบางพวกไปด้วย อิทธานุภาพของตน บางพวกไปด้วยอิทธานุภาพของเทวดา เข้าไปยัง พระนครพันธุมดีราชธานีโดยวันเดียวนั้นเพื่อแสดงพระปาติโมกข์’

ทรงแสดงโอวาทปาติโมกข์

{๕๔} [๙๐] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ได้ยินว่า ณ ที่นั้น พระผู้มีพระภาคอรหันต สัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีทรงแสดงพระปาติโมกข์ในที่ประชุม ภิกษุสงฆ์ ดังนี้

ความอดทนคือความอดกลั้นเป็นธรรมสำหรับเผาบาป ที่ยอดยิ่ง ท่านผู้รู้ทั้งหลายกล่าวสรรเสริญพระนิพพานว่า เป็นธรรมที่ยอดยิ่ง ผู้ที่ยังฆ่าสัตว์อื่นไม่ชื่อว่าเป็นบรรพชิต ผู้ที่ยังเบียดเบียนสัตว์อื่นไม่ชื่อว่าเป็นสมณะเลยการไม่ทำความชั่วทุกอย่าง ๑ การทำความดีให้ถึง พร้อม ๑ การชำระจิตของตนให้ผ่องแผ้ว ๑ นี้ เป็นคำสอนของพระพุทธเจ้าทุกพระองค์

การไม่ว่าร้ายใคร ๑ การไม่ทำร้ายใคร ๑ การสำรวม ในพระปาติโมกข์ ๑ การรู้จักประมาณในอาหาร ๑

การนอนการนั่งในที่สงัด ๑ การประกอบความเพียร ในอธิจิต ๑ นี้เป็นคำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย

พระพุทธองค์เสด็จเยี่ยมพรหมชั้นสุทธาวาส

{๕๕} [๙๑] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยหนึ่ง เราอยู่ที่ควงต้นพญาสาลพฤกษ์ ในป่าสุภควัน ใกล้อุกกัฏฐนคร เมื่อเรานั้นปลีกตัวอยู่ในที่ลับ เกิดความ รำพึงในใจว่า ‘ชั้นสุทธาวาสซึ่งเรามิได้เคยอยู่เลยโดยระยะกาลอันยาวนานนี้ นอกจากเทวดาชั้นสุทธาวาส มิใช่ชั้นที่ใครๆ จะได้โดยง่าย ถ้ากระไร เราพึงเข้าไปหาเทวดาชั้นสุทธาวาสจนถึงที่อยู่’ ภิกษุทั้งหลาย ทันใดนั้นเอง เราก็ได้หายตัวที่ควงต้นพญาสาลพฤกษ์ ในป่าสุภควัน ใกล้อุกกัฏฐนครไป ปรากฏในพวกเทวดาชั้นอวิหา เหมือนบุรุษที่แข็งแรงเหยียดแขนที่คู้ออก หรือคู้แขนที่เหยียดเข้าฉะนั้นดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในหมู่เทวดานั้นแล เทวดาหลายร้อยหลายพัน เป็นอันมากได้เข้ามาหาเรา ครั้นแล้วได้ไหว้เราแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควร ข้างหนึ่ง ครั้นเทวดาเหล่านั้นยืนเรียบร้อยแล้วได้กล่าวกะเราว่า ‘ข้าแต่

พระองค์ผู้นิรทุกข์ นับถอยหลังแต่นี้ไป ๙๑ กัป พระผู้มีพระภาคอรหันต สัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีเสด็จอุบัติขึ้นในโลก พระองค์ทรงเป็น กษัตริย์โดยพระชาติ เสด็จอุบัติขึ้นในขัตติยสกุล เป็นโกณฑัญญะโดยพระโคตร มีพระชนมายุประมาณ ๘๐,๐๐๐ ปี พระองค์ได้ตรัสรู้ที่ควงต้นแคฝอย มี พระขัณฑเถระและพระติสสะเถระเป็นคู่พระอัครสาวกซึ่งเป็นคู่ที่เจริญข้าแต่

พระองค์ผู้นิรทุกข์ พระสาวกของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระนามว่าวิปัสสีได้มีการประชุมกัน ๓ ครั้ง ครั้งหนึ่งมีพระสาวกประชุมกัน เป็นจำนวนภิกษุ ๖,๘๐๐,๐๐๐ รูป อีกครั้งหนึ่งมีพระสาวกประชุมกันเป็นจำนวน ๑๐๐,๐๐๐ รูป อีกครั้งหนึ่งมีพระสาวกประชุมกันเป็นจำนวน ๘๐,๐๐๐ รูป พระสาวกของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีที่ ได้ประชุมกันทั้ง ๓ ครั้งนี้ล้วนเป็นพระขีณาสพทั้งสิ้น ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ ภิกษุผู้อุปัฏฐากชื่ออโสกะได้เป็นอัครอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาคอรหันต สัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี พระราชาพระนามว่าพันธุมา เป็นพระชนก พระเทวีพระนามว่าพันธุมดีเป็นพระชนนีของพระองค์ พระนคร ชื่อว่า พันธุมดีเป็นราชธานีของพระเจ้าพันธุมา

ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ การเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ การบรรพชา การตั้งความเพียร การ ตรัสรู้ การประกาศพระธรรมจักรของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมา สัมพุทธเจ้า พระนามว่าวิปัสสีเป็นอย่างนี้ ๆ พวกข้าพระองค์นั้นประพฤติ พรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าวิปัสสี คลายกามฉันท์ในกาม ทั้งหลายแล้ว จึงได้บังเกิดในที่นี้’ดูก่อนภิกษุทั้งหลายในหมู่เทวดานั้นเอง เทวดาหลายร้อยหลายพันเป็น อันมากได้เข้ามาหาเรา ครั้นแล้วได้ไหว้เราแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

ครั้นเทวดาเหล่านั้นยืนเรืยบร้อยแล้วได้กล่าวกะเราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ ผู้นิรทุกข์ นับถอยหลังแต่นี้ไป ๓๐ กัป พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมา สัมพุทธเจ้าพระนามว่าสิขีเสด็จอุบัติขึ้นในโลก พระองค์ทรงเป็นกษัตริย์ โดยพระชาติ เสด็จอุบัติในขัตติยสกุล ทรงเป็นโกณฑัญญะโดย พระโคตร มีพระชนมายุประมาณ ๗๐,๐๐๐ ปี พระองค์ได้ตรัสรู้ที่ควงต้น กุ่มบก มีพระอภิภูเถระและพระสัมภวเถระเป็นคู่พระอัครสาวกซึ่งเป็นคู่ที่ เจริญ

ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ พระสาวกของพระผู้มีพระภาคอรหันต สัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าสิขีได้มีการประชุมกัน ๓ ครั้ง ครั้งหนึ่งมีพระ สาวกประชุมกันเป็นจำนวนภิกษุ ๑๐๐,๐๐๐ รูป อีกครั้งหนึ่งมีพระสาวก ประชุมกันเป็นจำนวนภิกษุ ๘๐,๐๐๐ รูป อีกครั้งหนึ่งมีพระสาวกประชุมกัน เป็นจำนวนภิกษุ ๗๐,๐๐๐ รูป พระสาวกของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมา สัมพุทธเจ้าพระนามว่าสิขีที่ได้ประชุมกันทั้ง ๓ ครั้งนี้ล้วนเป็นพระขีณาสพ ทั้งสิ้น ภิกษุผู้อุปัฏฐากชื่อเขมังกรได้เป็นอัครอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าสิขี พระราชาพระนามว่าอรุณะเป็น พระชนก พระเทวีพระนามว่าปภาวดีเป็นพระชนนีของพระองค์ พระนคร ชื่อว่าอรุณวดีเป็นราชธานีของพระเจ้าอรุณะ

ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ การ เสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ การบรรพชา การตั้งความเพียร การตรัสรู้ การประกาศพระธรรมจักรของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระนามว่าสิขีเป็นอย่างนี้ ๆ ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ พวกข้าพระองค์นั้น ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าสิขี คลายกามฉันท์ในกามทั้งหลายแล้วจึงได้บังเกิดในที่นี้’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในหมู่เทวดานั้นเอง เทวดาหลายร้อยหลายพัน เป็นอันมากได้เข้ามาหาเรา ครั้นแล้วได้ไหว้เราแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควร ข้างหนึ่ง ครั้นเทวดาเหล่านั้นยืนเรียบร้อยแล้วได้กล่าวกะเราว่า ‘ข้าแต่ พระองค์ผู้นิรทุกข์ ในกัปที่ ๓๑ นั้นเอง พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมา

สัมพุทธเจ้าพระนามว่าเวสสภูได้เสด็จอุบัติขึ้นในโลก พระองค์ทรงเป็น กษัตริย์โดยพระชาติ เสด็จอุบัติในขัตติยสกุล ทรงเป็นโกณฑัญญะโดย พระโคตร มีพระชนมายุประมาณ ๖๐,๐๐๐ ปี พระองค์ได้ตรัสรู้ที่ควงต้น สาละ มีพระโสณเถระและพระอุตตรเถระเป็นคู่พระอัครสาวกซึ่งเป็นคู่ที่ เจริญ ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ พระสาวกของพระผู้มีพระภาคอรหันต สัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าเวสสภูได้มีการประชุมกัน ๓ ครั้ง ครั้งหนึ่งมี พระสาวกประชุมกันเป็นจำนวนภิกษุ ๘๐,๐๐๐ รูป อีกครั้งหนึ่งมีพระสาวก ประชุมกันเป็นจำนวนภิกษุ ๗๐,๐๐๐ รูป อีกครั้งหนึ่งมีพระสาวกประชุมกัน เป็นจำนวนภิกษุ ๖๐,๐๐๐ รูป พระสาวกของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมา

สัมพุทธเจ้าพระนามว่าเวสสภูที่ได้ประชุมกันทั้ง ๓ ครั้งนี้ล้วนเป็นพระ ขีณาสพทั้งสิ้น ภิกษุผู้อุปัฏฐากชื่อว่าอุปสันตะได้เป็นอัครอุปัฏฐากของพระผู้ มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าเวสสภู พระราชาพระนามว่า สุปปตีตะเป็นพระชนก พระเทวีพระนามว่ายสวดีเป็นพระชนนีของ พระองค์ พระนครชื่อว่าอโนมะเป็นราชธานีของพระเจ้าสุปปตีตะ ข้าแต่ พระองค์ผู้นิรทุกข์ การเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ การบรรพชา การตั้ง ความเพียร การตรัสรู้ การประกาศพระธรรมจักรของพระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าเวสสภูเป็นอย่างนี้ ๆ

ข้าแต่พระองค์ ผู้นิรทุกข์ พวกข้าพระองค์นั้นประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเจ้า พระนามว่าเวสสภู คลายกามฉันท์ในกามทั้งหลายแล้วจึงได้บังเกิดในที่นี้’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในหมู่เทวดานั้นเอง เทวดาหลายร้อยหลายพัน เป็นอันมากได้เข้ามาหาเรา ครั้นแล้วได้ไหว้เราแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้าง หนึ่ง ครั้นเทวดาเหล่านั้นยืนเรียบร้อยแล้วได้กล่าวกะเราว่า ‘ข้าแต่ พระองค์ผู้นิรทุกข์ ในภัทรกัปนี้เอง พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธ เจ้าพระนามว่ากกุสันธะได้เสด็จอุบัติขึ้นในโลก พระองค์ทรงเป็นพราหมณ์ โดยพระชาติ เสด็จอุบัติในพราหมณสกุล ทรงเป็นกัสสปะโดยพระโคตร

มีพระชนมายุประมาณ ๔๐,๐๐๐ ปี พระองค์ได้ตรัสรู้ที่ควงต้นซึก มีพระ วิธูรเถระและพระสัญชีวเถระเป็นคู่พระอัครสาวกซึ่งเป็นคู่ที่เจริญ ข้าแต่ พระองค์ผู้นิรทุกข์ พระสาวกของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระนามว่ากกุสันธะได้มีการประชุมกันครั้งเดียว เป็นจำนวนภิกษุ ๔๐,๐๐๐ รูป พระสาวกของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่า กกุสันธะที่ได้ประชุมกันครั้งเดียวนี้ล้วนเป็นพระขีณาสพทั้งสิ้น ภิกษุผู้ อุปัฏฐากชื่อว่าวุฑฒิชะได้เป็นอัครอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาคอรหันต สัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่ากกุสันธะ พราหมณ์ชื่อว่าอัคคิทัตตะเป็น พระชนก พราหมณีชื่อว่าวิสาขาเป็นพระชนนีของพระองค์ ก็เวลานั้น พระเจ้าเขมะเป็นพระเจ้าแผ่นดิน พระนครชื่อว่าเขมวดีเป็นราชธานีของ พระเจ้าเขมะ

ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ การเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ การ บรรพชา การตั้งความเพียร การตรัสรู้ การประกาศพระธรรมจักรของ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่ากกุสันธะเป็นอย่างนี้ ๆ ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ พวกข้าพระองค์นั้นประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มี พระภาคเจ้าพระนามว่ากกุสันธะ คลายกามฉันท์ในกามทั้งหลายแล้วจึงได้ บังเกิดในที่นี้’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในหมู่เทวดานั้นเอง เทวดาหลายร้อยหลายพัน เป็นอันมากได้เข้ามาหาเรา ครั้นแล้วได้ไหว้เราแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้าง หนึ่ง ครั้นเทวดาเหล่านั้นยืนเรียบร้อยแล้วได้กล่าวกะเราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ ผู้นิรทุกข์ ในภัทรกัปนี้เอง พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระนามว่าโกนาคมนะได้เสด็จอุบัติขึ้นในโลก พระองค์ทรงเป็นพราหมณ์ โดยพระชาติ เสด็จอุบัติในพราหมณสกุล ทรงเป็นกัสสปะโดยพระโคตร มีพระชนมายุประมาณ ๓๐,๐๐๐ ปี พระองค์ได้ตรัสรู้ที่ควงต้นมะเดื่อ มี พระภิยโยสเถระและพระอุตตรเถระเป็นคู่พระอัครสาวกซึ่งเป็นคู่ที่เจริญ ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ สาวกของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า

พระนามว่าโกนาคมนะได้มีการประชุมกันครั้งเดียว เป็นจำนวนภิกษุ ๓๐,๐๐๐ รูป พระสาวกของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่า โกนาคมนะที่ได้ประชุมกันครั้งเดียวนี้ล้วนเป็นพระขีณาสพทั้งสิ้น ภิกษุผู้ อุปัฏฐากชื่อว่าโสตถิชะได้เป็นอัครอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมา สัมพุทธเจ้าพระนามว่าโกนาคมนะ พราหมณ์ชื่อว่ายัญญหัตตะเป็น พระชนก พราหมณีชื่อว่าอุตตราเป็นพระชนนีของพระองค์ ก็เวลานั้น พระเจ้าโสภะเป็นพระเจ้าแผ่นดิน พระนครชื่อว่าโสภวดีเป็นราชธานีของ พระเจ้าโสภะ ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ การเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ การ บรรพชา การตั้งความเพียร การตรัสรู้ การประกาศพระธรรมจักรของ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าโกนาคมนะเป็นอย่างนี้ ๆ

ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ พวกข้าพระองค์นั้นประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มี พระภาคเจ้าพระนามว่าโกนาคมนะ คลายกามฉันท์ในกามทั้งหลาย แล้วจึง ได้บังเกิดในที่นี้’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในหมู่เทวดานั้นเอง เทวดาหลายร้อยหลายพัน เป็นอันมากได้เข้ามาหาเรา ครั้นแล้วได้ไหว้เราแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควร ข้างหนึ่ง ครั้นเทวดาเหล่านั้นยืนเรียบร้อยแล้วได้กล่าวกะเราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ ผู้นิรทุกข์ ในภัทรกัปนี้เอง พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระนามว่ากัสสปะได้เสด็จอุบัติขึ้นในโลก พระองค์ทรงเป็นพราหมณ์โดย พระชาติ เสด็จอุบัติในพราหมณสกุล ทรงเป็นกัสสปะโดยพระโคตร มี พระชนมายุประมาณ ๒๐,๐๐๐ ปี พระองค์ได้ตรัสรู้ที่ควงต้นไทร มีพระติสส เถระ และพระภารทวาชเถระ เป็นคู่พระอัครสาวกซึ่งเป็นคู่ที่เจริญ ข้าแต่ พระองค์ผู้นิรทุกข์ พระสาวกของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระนามว่ากัสสปะได้มีการประชุมกันครั้งเดียว เป็นจำนวนภิกษุ ๒๐,๐๐๐ รูป พระสาวกของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่ากัสสปะ ที่ได้ประชุมกันครั้งเดียวนี้ล้วนเป็นพระขีณาสพทั้งสิ้น ภิกษุผู้อุปัฏฐากชื่อว่า

สัพพมิตตะได้เป็นอัครอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระนามว่ากัสสปะ พราหมณ์ชื่อว่าพรหมหัตตะเป็นพระชนก พราหมณี ชื่อว่าธนวดีเป็นพระชนนีของพระองค์ ก็เวลานั้น พระเจ้ากิกีเป็นพระเจ้า แผ่นดิน พระนครพาราณสีเป็นราชธานีของพระเจ้ากิกี ข้าแต่พระองค์ ผู้นิรทุกข์ การเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ การบรรพชา การตั้งความเพียร การตรัสรู้ การประกาศพระธรรมจักรของพระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมา สัมพุทธเจ้าพระนามว่ากัสสปะเป็นอย่างนี้ๆ ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ พวก ข้าพระองค์นั้นประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่ากัสสปะ คลายกามฉันท์ในกามทั้งหลายแล้วจึงได้บังเกิดในที่นี้’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในหมู่เทวดานั้นเอง เทวดาหลายร้อยหลายพัน เป็นอันมากได้เข้ามาหาเรา ครั้นแล้วได้ไหว้เราแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควร ข้างหนึ่ง ครั้นเทวดาเหล่านั้นยืนเรียบร้อยแล้วได้กล่าวกะเราว่า ‘ข้าแต่ พระองค์ผู้นิรทุกข์ ในภัทรกัปนี้เอง บัดนี้พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมา สัมพุทธเจ้าได้เสด็จอุบัติขึ้นในโลก พระองค์เป็นกษัตริย์โดยพระชาติ เสด็จ อุบัติในขัตติยสกุล ทรงเป็นโคตรมะโดยพระโคตร ประมาณพระชนมายุของ พระผู้มีพระภาคเจ้าน้อยนิดเดียว เร็วพลัน ผู้ที่มีชีวิตอยู่นานก็เพียงร้อยปี บางทีก็น้อยกว่าบ้าง มากกว่าบ้าง พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสรู้ที่ควงต้นโพ มีพระสารีบุตรเถระและพระโมคคัลลานเถระเป็นคู่พระอัครสาวกซึ่งเป็นคู่ ที่เจริญ

ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ พระสาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าได้มีการ ประชุมกันครั้งเดียว เป็นจำนวนภิกษุ ๑,๒๕๐ รูป ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ พระสาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าที่ได้ประชุมกันครั้งเดียวนี้ล้วนเป็นพระ ขีณาสพทั้งสิ้น ภิกษุผู้อุปัฏฐากชื่อว่าอานนท์ได้เป็นอัครอุปัฏฐากของพระผู้มี พระภาคเจ้า พระราชาพระนามว่าสุทโธทนะเป็นพระชนก พระเทวี พระนามว่ามายาเป็นพระชนนีของพระผู้มีพระภาคเจ้า พระนครชื่อกบิลพัสดุ์ เป็นราชธานี ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ การเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์

การบรรพชา การตั้งความเพียร การตรัสรู้ การประกาศพระธรรมจักรของ พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นอย่างนี้ๆ ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ พวกข้าพระองค์ นั้นประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเจ้า คลายกามฉันท์ในกาม ทั้งหลายแล้วจึงได้บังเกิดในที่นี้’

[๙๒] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล เราพร้อมด้วยเทวดาชั้นอวิหา ได้เข้าไปหาเทวดาชั้นอตัปปา ต่อจากนั้น เราพร้อมด้วยเทวดาชั้นอวิหา และชั้นอตัปปาได้เข้าไปหาเทวดาชั้นสุทัสสา ต่อจากนั้น เราพร้อมด้วย เทวดาชั้นอวิหา ชั้นอตัปปา และชั้นสุทัสสา ได้เข้าไปหาเทวดาชั้นสุทัสสี ต่อจากนั้น เราพร้อมด้วยเทวดาชั้นอวิหา ชั้นอตัปปา ชั้นสุทัสสา และ ชั้นสุทัสสี ได้เข้าไปหาเทวดาเหล่าอกนิฏฐาแล้ว

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในหมู่เทวดานั้นเอง เทวดาหลายร้อยหลายพัน เป็นอันมากได้เข้ามาหาเรา ครั้นแล้วได้ไหว้เราแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้าง หนึ่ง ครั้นเทวดาเหล่านั้นยืนเรียบร้อยแล้วได้กล่าวกะเราว่า ‘ข้าแต่ พระองค์ผู้นิรทุกข์ นับถอยหลังแต่นี้ไป ๙๑ กัป พระผู้มีพระภาคอรหันต สัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีเสด็จอุบัติขึ้นในโลก พระองค์ทรงเป็น กษัตริย์โดยพระชาติ เสด็จอุบัติขึ้นในขัตติยสกุล เป็นโกณฑัญญะโดยพระ โคตร มีพระชนมายุประมาณ ๘๐,๐๐๐ ปี พระองค์ได้ตรัสรู้ที่ควงต้นแคฝอย มีพระขัณฑเถระและพระติสสเถระเป็นคู่พระอัครสาวกซึ่งเป็นคู่ที่เจริญ ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ พระสาวกของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมา สัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีได้มีการประชุมกัน ๓ ครั้ง ครั้งหนึ่งมีพระสาวก ประชุมกันเป็นจำนวนภิกษุ ๖,๘๐๐,๐๐๐ รูป อีกครั้งหนึ่งมีพระสาวกประชุมกัน เป็นจำนวน ๑๐๐,๐๐๐ รูป อีกครั้งหนึ่งมีพระสาวกประชุมกันเป็นจำนวน ๘๐,๐๐๐ รูป พระสาวกของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า

พระนามว่าวิปัสสีที่ได้ประชุมกันทั้ง ๓ ครั้งนี้ล้วนเป็นพระขีณาสพทั้งสิ้น ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ ภิกษุผู้อุปัฏฐากชื่ออโสกะได้เป็นอัครอุปัฏฐากของ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี พระราชา พระนามว่าพันธุมาเป็นพระชนก พระเทวีพระนามว่าพันธุมดีเป็นพระชนนี ของพระองค์ พระนครชื่อว่าพันธุมดีเป็นราชธานีของพระเจ้าพันธุมา ข้าแต่

พระองค์ผู้นิรทุกข์ การเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ การบรรพชา การตั้ง ความเพียร การตรัสรู้ การประกาศพระธรรมจักรของพระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีเป็นอย่างนี้ ๆ พวกข้าพระองค์ นั้นประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าวิปัสสี คลาย กามฉันท์ในกามทั้งหลายแล้วจึงได้บังเกิดในที่นี้’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในหมู่เทวดานั้นเอง เทวดาหลายร้อยหลายพัน เป็นอันมากได้เข้ามาหาเรา ครั้นแล้วได้ไหว้เราแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควร ข้างหนึ่ง ครั้นเทวดาเหล่านั้นยืนเรียบร้อยแล้วได้กล่าวกะเราว่า ‘ข้าแต่ พระองค์ผู้นิรทุกข์ นับถอยหลังแต่นี้ไป ๓๑ กัป พระผู้มีพระภาคอรหันต สัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าสิขีเสด็จอุบัติขึ้นในโลก ... ข้าแต่พระองค์ ผู้นิรทุกข์ พวกข้าพระองค์นั้นประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าสิขี คลายกามฉันท์ในกามทั้งหลายแล้ว จึงได้บังเกิดในที่นี้’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในหมู่เทวดานั้นเอง เทวดาหลายร้อยหลายพัน เป็นอันมากได้เข้ามาหาเรา ครั้นแล้วได้ไหว้เราแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้าง หนึ่ง ครั้นเทวดาเหล่านั้นยืนเรียบร้อยแล้วได้กล่าวกะเราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ ผู้นิรทุกข์ ในกัปที่ ๓๑ นั้นเอง พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระนามว่าเวสสภูได้เสด็จอุบัติขึ้นในโลก ... ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ พวก ข้าพระองค์นั้นประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าเวสสภู คลายกามฉันท์ในกามทั้งหลายแล้วจึงได้บังเกิดในที่นี้’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในหมู่เทวดานั้นเอง เทวดาหลายร้อยหลายพัน เป็นอันมากได้เข้ามาหาเรา ครั้นแล้วได้ไหว้เราแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควร ข้างหนึ่ง ครั้นเทวดาเหล่านั้นยืนเรียบร้อยแล้วได้กล่าวกะเราว่า ‘ข้าแต่ พระองค์ผู้นิรทุกข์ ในภัทรกัปนี้เอง พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระนามว่ากกุสันธะได้เสด็จอุบัติขึ้นในโลก ... ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ พวก ข้าพระองค์นั้นประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่ากกุสันธะ คลายกามฉันท์ในกามทั้งหลายแล้ว จึงได้บังเกิดในที่นี้’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในหมู่เทวดานั้นเอง เทวดาหลายร้อยหลายพัน เป็นอันมากได้เข้ามาหาเรา

ครั้นแล้วได้ไหว้เราแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้าง หนึ่ง ครั้นเทวดาเหล่านั้นยืนเรียบร้อยแล้วได้กล่าวกะเราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ ผู้นิรทุกข์ ในภัทรกัปนี้เอง พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระนามว่าโกนาคมนะได้เสด็จอุบัติขึ้นในโลก ... ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ พวกข้าพระองค์นั้นประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่า โกนาคมนะ คลายกามฉันท์ในกามทั้งหลายแล้วจึงได้บังเกิดในที่นี้’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในหมู่เทวดานั้นเอง เทวดาหลายร้อยหลายพัน เป็นอันมาก ได้เข้ามาหาเรา ครั้นแล้วได้ไหว้เราแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควร ข้างหนึ่ง ครั้นเทวดาเหล่านั้นยืนเรียบร้อยแล้วได้กล่าวกะเราว่า ‘ข้าแต่

พระองค์ผู้นิรทุกข์ ในภัทรกัปนี้เอง พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระนามว่ากัสสปะได้เสด็จอุบัติขึ้นในโลก ... ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ พวก ข้าพระองค์นั้นประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่ากัสสปะ คลายกามฉันท์ในกามทั้งหลายแล้วจึงได้บังเกิดในที่นี้’[๙๓] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในหมู่เทวดานั้นเอง เทวดาหลายร้อย หลายพันเป็นอันมากได้เข้ามาหาเรา ครั้นแล้วได้ไหว้เราแล้วยืนอยู่ ณ ที่ สมควรข้างหนึ่ง ครั้นเทวดาเหล่านั้นยืนเรียบร้อยแล้วได้กล่าวกะเราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ ในภัทรกัปนี้เอง บัดนี้พระผู้มีพระภาคอรหันต

สัมมาสัมพุทธเจ้าได้เสด็จอุบัติขึ้นในโลก พระองค์เป็นกษัตริย์โดยพระชาติ เสด็จอุบัติในขัตติยสกุล ทรงเป็นโคตรมะโดยพระโคตร ประมาณพระ ชนมายุของพระผู้มีพระภาคเจ้าน้อยนิดเดียว เร็วพลัน ผู้ที่มีชีวิตอยู่นาน ก็เพียงร้อยปี บางทีก็น้อยกว่าบ้าง มากกว่าบ้าง พระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสรู้ที่ควงต้นโพ มีพระสารีบุตรเถระและพระโมคคัลลานเถระเป็นคู่พระ อัครสาวกซึ่งเป็นคู่ที่เจริญ ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ พระสาวกของพระผู้มี พระภาคเจ้าได้มีการประชุมกันครั้งเดียว เป็นจำนวนภิกษุ ๑,๒๕๐ รูป ข้าแต่

พระองค์ผู้นิรทุกข์ พระสาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าที่ได้ประชุมกันครั้ง เดียวนี้ล้วนแต่เป็นพระขีณาสพทั้งสิ้น ภิกษุผู้อุปัฏฐากชื่อว่าอานนท์ได้เป็น อัครอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาคเจ้า พระราชาพระนามว่าสูทโธทนะเป็น พระชนก พระเทวีพระนามว่ามายาเป็นพระชนนีของพระผู้มีพระภาคเจ้า พระนครชื่อกบิลพัสดุ์เป็นราชธานี ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ การเสด็จออก มหาภิเนษกรมณ์ การบรรพชา การตั้งความเพียร การตรัสรู้ การ ประกาศพระธรรมจักรของพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นอย่างนี้ ๆ ข้าแต่ พระองค์ผู้นิรทุกข์ พวกข้าพระองค์นั้นประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มี พระภาคเจ้า คลายกามฉันท์ในกามทั้งหลายแล้วจึงได้บังเกิดในที่นี้’

ทรงสรุปเหตุระลึกอดีตชาติได้

{๕๖} [๙๔] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตแทงตลอดธรรมธาตุได้แล้ว ซึ่ง เพราะแทงตลอดได้แล้วตถาคตจึงระลึกได้ถึงพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีต ผู้ปรินิพพานแล้ว ทรงตัดปปัญจธรรมได้แล้ว ทรงตัดตอวัฏฏะได้แล้ว ทรง ครอบงำวัฏฏะได้แล้ว ทรงล่วงทุกข์ทั้งปวงได้แล้วทั้งโดยพระชาติ ทั้งโดย พระนาม ทั้งโดยพระโคตร ทั้งโดยประมาณแห่งพระชนมายุ ทั้งโดยคู่ แห่งพระสาวก ทั้งโดยการประชุมอันแห่งพระสาวกว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้า พระองค์นั้นๆ ทรงมีพระชาติอย่างนี้ มีพระนามอย่างนี้ มีพระโคตรอย่างนี้

มีศีลอย่างนี้ มีธรรมอย่างนี้ มีปัญญาอย่างนี้ มีวิหารธรรมอย่างนี้ มี วิมุตติอย่างนี้’

แม้พวกเทวดาก็ได้กราบทูลความข้อนี้แก่ตถาคต ซึ่งเป็นเหตุให้ ตถาคตระลึกได้ถึงพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีตผู้ปรินิพพานแล้ว ทรงตัด ปปัญจธรรมได้แล้ว ทรงตัดตอวัฏฏะได้แล้ว ทรงครอบงำวัฏฏะได้แล้ว ทรง ล่วงทุกข์ทั้งปวงได้แล้วทั้งโดยพระชาติ ทั้งโดยพระนาม ทั้งโดยพระโคตร ทั้งโดยประมาณแห่งพระชนมายุ ทั้งโดยคู่แห่งพระสาวก ทั้งโดยการ ประชุมกันแห่งพระสาวกว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ๆ ทรงมี พระชาติอย่างนี้ มีพระนามอย่างนี้ มีพระโคตรอย่างนี้ มีศีลอย่างนี้ มีธรรมอย่างนี้ มีปัญญาอย่างนี้ มีวิหารธรรมอย่างนี้ มีวิมุตติอย่างนี้”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ มหาปทานสูตรที่ ๑

๒. มหานิทานสูตร

ว่าด้วยสิ่งที่เป็นต้นเหตุใหญ่

ปฏิจจสมุปบาท

{๕๗} [๙๕] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ แคว้นกุรุ มีนิคม ของชาวกุรุชื่อว่ากัมมาสธัมมะ ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มี พระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้า แล้วได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นท่านพระอานนท์นั่งเรียบร้อยแล้วได้ กราบทูลความนี้กะพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่า อัศจรรย์นัก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่าแปลกใจนัก ปฏิจจสมุปบาทนี้ ถึงจะลึกซึ้งสุดประมาณและปรากฏเป็นของลึกเพียงไร ก็แหละถึงจะเป็น เช่นนั้นก็ยังปรากฏแก่ข้าพระองค์เหมือนเป็นของตื้นๆ” พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “เธออย่าพูดอย่างนั้น อานนท์ เธอ อย่าพูดอย่างนั้น อานนท์ ปฏิจจสมุปบาทนี้ทั้งเป็นธรรมที่ลึกซึ้ง ทั้งมี