กถาวัตถุปกรณ์ วรรคที่ ๒๒ ขณิกกถา

บัดนี้ ชื่อว่าธรรมทั้งปวงเป็นไปชั่วขณะ คือหมายถึงขณะจิต.

ในปัญหานั้น สังขตธรรมทั้งหลายทั้งปวงไม่เที่ยง เพราะฉะนั้น สังขตธรรมเหล่านั้นจึงเป็นไปชั่วขณะจิตหนึ่งเท่านั้น. ชนเหล่าใดมีความเห็นผิดดุจลัทธิของนิกายปุพพเสลิยะและอปรเสลิยะทั้งหลายว่า ก็เมื่อความไม่เที่ยง มีอยู่ ธรรมอย่างหนึ่งแตกดับไปเร็ว ธรรมอย่างหนึ่งแตกดับไปช้า ดังนี้เมื่อเป็นเช่นนี้ ก็อะไรเล่าเป็นสภาพแตกต่างกันในที่นี้ ดังนี้.

คำถามของสกวาทีว่า ธรรมทั้งปวงเป็นไปในขณะแห่งจิตอันหนึ่งหรือ ดังนี้ หมายถึงชนเหล่านั้น คำตอบรับรองเป็นของปรวาที.

ในคำทั้งหลายมีคำเป็นต้นว่า มหาปฐพี...ล้วนดำรงอยู่ในจิตหรือ ปรวาทีเมื่อไม่เห็นการดำรงอยู่แห่งมหาปฐพีเป็นต้นเหล่านั้น ฉะนั้น จึงตอบปฏิเสธ.

คำว่า จักขวายตนะ เป็นต้น สกวาทีกล่าวเพื่อท้วงว่า ผิว่า ธรรมทั้งปวงพึงมีชั่วขณะจิตเดียวไซร้ อายตนะทั้งหลายมีจักขวายตนะเป็นต้นเกิดขึ้นแล้วก็พึงดับไปพร้อมกับวิญญาณทั้งหลาย มีจักขุวิญญาณเป็นต้นได้นะสิ. แต่ปรวาทีตอบปฏิเสธ หมายเอาความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณของสัตว์ผู้เกิดในท้องมารดา. ย่อมตอบรับรอง หมายเอาความเป็นไปคือปวัตติกาล ด้วยสามารถแห่งลัทธินั่นแหละ.

คำที่เหลือในที่นี้มีอรรถตื้นทั้งนั้นแล.

คำว่า ถ้าอย่างนั้น ธรรมทั้งปวงก็เป็นไปชั่วขณะจิตหนึ่ง ดังนี้. อธิบายว่า ปรวาทีย่อมกล่าวการกระทำตามความชอบใจของตนว่าธรรมทั้งหลายชื่อว่าเป็นของเที่ยงไม่มี ฉะนั้น ธรรมเหล่านั้นจึงเป็นไปในขณะแห่งจิตอันหนึ่ง ดังนี้. คำนั้นไม่เป็นเช่นกับคำที่ปรวาทีนั้นกล่าวแล้วแล. อรรถกถาขณิกกถา จบ.

รวมกถาที่มีในวรรคนี้คือ

๑. ปรินิพพานกถา

๒. กุสลจิตตกถา

๓. อาเนญชกถา

๔. ธัมมาภิสมยกถา

๕. ติสโสปิกถา

๖. อัพยากตกถา

๗. อาเสวนปัจจัยตากถา

๘. ขณิกกถา.

วรรคที่ ๒๒ จบ. -----------------------------------------------------