๓. สมุททวาณิชชาดก

มนุษย์เหล่านั้นพากันไถ พากันหว่าน อาศัยผลแห่งการงานเลี้ยงชีพอยู่ ก็ยังไม่ถึงส่วนแห่งเกาะนี้ เกาะของเรานี้ประเสริฐกว่าชมพูทวีป (เทพบุตรกล่าวว่า)

ในคืนพระจันทร์เพ็ญ ๑๕ ค่ำ ทะเลจักมีคลื่นแรงมาก จักท่วมเกาะใหญ่แห่งนี้ ขอกำลังคลื่นน้ำทะเลอย่าได้ฆ่าพวกท่านเลย พวกท่านจงไปยังเกาะอื่นเถิด (เทพบุตรผู้ร้ายกาจอีกตนหนึ่งได้กล่าวว่า)

กำลังคลื่นน้ำทะเลจะไม่เกิด จักไม่ท่วมเกาะใหญ่แห่งนี้ ข้าพเจ้าเห็นเหตุนั้นด้วยนิมิตมากมาย พวกท่านอย่ากลัวไปเลย จะเศร้าโศกทำไม จงรื่นเริงกันเถิด

เกาะใหญ่นี้มีอาหารเพียงพอ มีข้าวและน้ำมากมาย พวกท่านจงยึดครองเป็นที่อยู่อาศัยเถิด ข้าพเจ้ายังไม่เห็นภัยอะไรสำหรับพวกท่านเลย ท่านทั้งหลายจงรื่นเริงบันเทิงใจไปตลอดชั่วลูกชั่วหลานเถิด (นายช่างผู้โง่เขลากล่าวว่า)

เทพบุตรเหล่านี้กล่าวขัดแย้งกัน ตนหนึ่งกล่าวว่าจะมีภัย ตนหนึ่งกล่าวว่าจะปลอดภัย อย่างไรก็ตาม เอาเถิดพวกท่านจงฟังคำของเรา พวกเราทั้งหมดอย่าพากันพินาศเสียเร็วพลันเลย

พวกเราทั้งหมดจงมาพร้อมกันสร้างเรือโกลน ประกอบเครื่องยนต์ทุกอย่างให้มั่นคง ถ้าเทพบุตรทิศทักษิณนี้กล่าวจริง เทพบุตรองค์ทิศอุดรนี้ก็กล่าวคัดค้านเปล่าๆ อนึ่ง เมื่อเกิดอันตรายขึ้น เรือของพวกเรานั้นจักมีประโยชน์ และพวกเราจะไม่ละทิ้งเกาะนี้ไป

แต่ถ้าเทพบุตรทิศอุดรกล่าวจริง เทพบุตรทิศทักษิณนี้ก็กล่าวคัดค้านเปล่าๆ พวกเราทั้งหมดก็จะพากันขึ้นเรือลำนั้นแหละ เมื่อเป็นเช่นนี้ พวกเราก็จะมีความสวัสดีข้ามไปจนถึงฝั่ง

คำที่เทพองค์แรกกล่าวกับคำหลัง อย่าไปเชื่อเอาง่ายๆ ว่าถูกต้อง ส่วนคำที่ผ่านหูมา นรชนใดในโลกนี้เก็บเอามาพิจารณา เลือกเอาแต่คำที่ถูกต้อง นรชนนั้นย่อมเข้าถึงฐานะอันประเสริฐ (พระศาสดาตรัส ๓ พระคาถาว่า)

ส่วนพวกคนพาลผู้ที่ติดอยู่ในรสเพราะโมหะ ไม่รู้แจ้งชัดถึงประโยชน์ในอนาคต หมกมุ่นอยู่ในประโยชน์ที่เกิดขึ้นในปัจจุบัน ย่อมถึงความพินาศ เหมือนพวกมนุษย์ที่พินาศกลางทะเลเหล่านั้น

คนผู้เป็นบัณฑิตพึงรีบทำกิจที่ควรทำในอนาคตด้วยหวังว่า ในเวลาที่ทำกิจ ขอกิจที่ควรทำอย่าได้เบียดเบียนเรา กิจนั้นย่อมไม่เบียดเบียนเขาผู้รีบทำกิจที่ควรทำเช่นนั้นสมุททวาณิชชาดกที่ ๓ จบ

กสนฺติ วปนฺติ เต ชนา มนุชา กมฺมผลูปชีวิโน นยิมสฺส ทีปกสฺส ภาคิโน ชมฺพูทีปา อิทเมว โน วรํ ฯ

ชนทั้งหลายพากันไถ พากันหว่าน เป็นมนุษย์ผู้ต้องเลี้ยงชีพด้วยผลการ งาน ไม่ถึงส่วนหนึ่งแห่งเกาะอันนี้ เกาะของเรานี้แหละดีกว่าชมพูทวีป.

ติปญฺจรตฺตูปคตมฺหิ จนฺเท เวโค มหา เหหิติ สาครสฺส อุปฺลาวสฺสํ ทีปมิมํ อุฬารํ มา โว วธิ คจฺฉถ เลณมญฺญํ ฯ

ในวันพระจันทร์เพ็ญ ทะเลจักมีคลื่นจัด จะท่วมเกาะใหญ่นี้ให้จมลง คลื่นทะเลอย่าฆ่าท่านทั้งหลายเสียเลย ท่านทั้งหลายจงพากันไปหาที่พึ่ง อาศัยที่อื่นเถิด.

น ชาตยํ สาครวาริเวโค อุปฺลาวสฺสํ ทีปมิมํ อุฬารํ ตํ เม นิมิตฺเตหิ พหูหิ ทิฏฺฐํ มา เภถ กึ โสจถ โมทถโวฺห ฯ

คลื่นทะเลจะไม่เกิดท่วมเกาะใหญ่นี้ เหตุอันนั้นเราเห็นแล้วด้วยนิมิตเป็น อันมาก ท่านทั้งหลายอย่ากลัวเลย จะเศร้าโศกทำไม จงเบิกบานใจเถิด.

ปหูตภกฺขํ พหุอนฺนปานํ ปตฺตตฺถ อาวาสมิมํ อุฬารํ น โว ภยํ ปฏิปสฺสามิ กิญฺจิ อาปุตฺตปุตฺเตหิ ปโมทถโวฺห ฯ

ท่านทั้งหลายจงอยู่ยึดครองเกาะใหญ่นี้ อันมีอาหารเพียงพอ มีข้าวและ น้ำมากมาย เป็นที่อยู่อาศัยเถิด เราไม่มองเห็นภัยอันใดอันหนึ่ง ซึ่งจะเกิด มีแก่ท่านทั้งหลายเลย ท่านทั้งหลายจงเบิกบานใจอยู่ด้วยบุตรหลานเถิด.

โยเทวายํ ทกฺขิณายํ ทิสายํ เขมํ ปฏิกฺโกสติ ตสฺส สจฺจํ น อุตฺตโร เวทิ ภยาภยสฺส มา เภถ กึ โสจถ โมทถโวฺห ฯ

เทพบุตรในทิศทักษิณนี้ ย่อมคัดค้านความเกษมสำราญ ถ้อยคำของเทพ- บุตรนั้นเป็นคำจริง เทพบุตรในทิศอุดรไม่รู้แจ้งภัย หรือมิใช่ภัย ท่าน ทั้งหลายอย่ากลัวเลย จะเศร้าโศกไปทำไม จงเบิกบานใจเถิด.

ยถา อิเม วิปฺปวทนฺติ ยกฺขา เอโก ภยํ สํสติ เขมเมโก ตทิงฺฆ มยฺหํ วจนํ สุณาถ ขิปฺปํ ลหุํ มา วินสิมฺห สพฺเพ ฯ

เทวดาเหล่านี้ย่อมกล่าวผิดกันอย่างไร เทวดาตนหนึ่งกล่าวว่าจะมีภัย ตนหนึ่งกล่าวว่าปลอดภัย ดังเราขอเตือน ท่านทั้งหลายจงฟังถ้อยคำของ เราเถิด เราทั้งหมดอย่าฉิบหายเสียเร็วพลันเลย.

สพฺเพ สมาคมฺม กโรม นาวํ โทณึ ทฬฺหํ สพฺพยนฺตูปปนฺนํ สเจ อยํ ทกฺขิโณ สจฺจมาห โมฆํ ปฏิกฺโกสติ อุตฺตโรยํ ฯ

เราทั้งปวง จงมาช่วยกันทำเรือใหญ่ให้มั่นคงติดเครื่องยนต์ไว้พร้อมสรรพ ถ้าเทพบุตรในทิศทักษิณพูดจริง เทพบุตรในทิศอุดรก็พูดค้านเปล่าๆ .

สา เจว โน โหหิติ อาปทตฺถา อิมญฺจ ทีปํ น ปริจฺจเชม สเจ จ โข อุตฺตโร สจฺจมาห โมฆํ ปฏิกฺโกสติ ทกฺขิโณยํ ฯ

เมื่ออันตรายเกิดมีขึ้น เรือของพวกเรานั้นก็จักไม่เสียหาย อนึ่ง เราจะไม่ ละทิ้งเกาะนี้ ถ้าหากเทพบุตรในทิศอุดรพูดจริง เทพบุตรในทิศทักษิณก็ พูดค้านเปล่าๆ .

ตเมว นาวํ อภิรุยฺห สพฺเพ เอวํ มยํ โสตฺถิ ตเรมุ ปารํ น เว สุคณฺหํ ปฐเมน เสฏฺฐํ กนิฏฺฐมาปาถคตํ คเหตฺวา โย จีธ มชฺฌํ ปวิเจยฺย คณฺหติ สเว นโร เสฏฺฐมุเปติ ฐานํ ฯ

เราทุกคนพึงขึ้นสู่เรือนั้นทันที ข้ามไปถึงฝั่งโน้นโดยสวัสดีอย่างนี้ พวก เราไม่พึงเชื่อถือง่ายๆ ว่าคำจริงโดยคำแรก ไม่พึงเชื่อถือง่ายๆ ซึ่งถ้อยคำ ที่เทพบุตรกล่าวแล้วในภายหลังว่าเป็นจริง นรชนใดในโลกนี้เลือกถือ เอาส่วนกลางไว้ได้ นรชนนั้นย่อมเข้าถึงซึ่งฐานะอันประเสริฐ.

ยถาปิ เต สาครวาริมชฺเฌ สกมฺมุนา โสตฺถิ วหึสุ วาณิชา อนาคตตฺถํ ปฏิวิชฺฌิยาน อปฺปมฺปิ นาจฺเจติ จ ภูริปญฺโญ ฯ

กุลบุตรผู้มีปัญญากว้างขวาง แทงตลอดประโยชน์ในอนาคตแล้ว ย่อมไม่ ให้ประโยชน์นั้นผ่านพ้นไปแม้แต่น้อย เหมือนพวกพ่อค้าเหล่านั้น พา กันไปในท่ามกลางทะเลโดยสวัสดีด้วยกรรมของตน.

พาลา จ โมเหน รสานุคิทฺธา อนาคตํ อปฺปฏิวิชฺฌิยตฺถํ ปจฺจุปฺปนฺเน สีทนฺติ อตฺถชาเต สมุทฺทมชฺเฌ ยถา เต มนุสฺสา ฯ

ส่วนพวกคนพาลมัวหมกมุ่นอยู่ในรสด้วยโมหะ ไม่แทงตลอดประโยชน์ อันเป็นอนาคต เมื่อความต้องการเกิดขึ้น เฉพาะหน้าย่อมพากันล่มจม เหมือนมนุษย์เหล่านั้นพากันล่มจมในท่ามกลางทะเล ฉะนั้น.

อนาคตํ ปฏิกยิราถ กิจฺจํ มา มํ กิจฺจํ กิจฺจกาเล พฺยเธสิ ตํ ตาทิสํ ปฏิกตกิจฺจการึ น ตํ กิจฺจํ กิจฺจกาเล พฺยเธสีติ ฯ สมุทฺทวาณิชชาตกํ ตติยํ ฯ ---------

ชนผู้เป็นบัณฑิตพึงรีบทำกิจที่ควรทำก่อนเสียทีเดียว อย่าให้กิจที่ต้องทำ เบียดเบียนตัวได้ในเวลาที่ต้องการ กิจนั้นไม่เบียดเบียนบุคคลผู้รีบทำ กิจที่ควรทำเช่นนั้น ในเวลาที่ต้องการ. จบสมุททวาณิชชาดก ที่ ๓.