๑. ปทโสธนวาร ว่าด้วยการอธิบายคำของแต่ละบท ๒. ปทโสธนมูลจักกวาร ว่าด้วยการอธิบายคำของบทโดยยึดบทประธานเป็นหลักดุจกงจักร ๓. สุทธายตนวาร ว่าด้วยการอธิบายอายตนะล้วนๆ ๔. สุทธายตนมูลจักกวาร ว่าด้วยการอธิบายคำของบทที่มีอายตนะล้วนๆเป็นมูลดุจกงจักร

อายตนะ ๑๒ คือ ๑. จักขายตนะ ๒. โสตายตนะ ๓. ฆานายตนะ ๔. ชิวหายตนะ ๕. กายายตนะ ๖. รูปายตนะ ๗. สัททายตนะ ๘. คันธายตนะ ๙. รสายตนะ ๑๐. โผฏฐัพพายตนะ ๑๑. มนายตนะ ๑๒. ธัมมายตนะ๑. ปทโสธนวาร ว่าด้วยการอธิบายคำของแต่ละบท อนุโลม

จักขุเป็นจักขายตนะใช่ไหม อายตนะเป็นโสตายตนะใช่ไหม จักขุเป็นจักขายตนะใช่ไหม อายตนะเป็นฆานายตนะใช่ไหม จักขุเป็นจักขายตนะใช่ไหม อายตนะเป็นชิวหายตนะใช่ไหม ฯลฯ จักขุเป็นจักขายตนะใช่ไหม อายตนะเป็นธัมมายตนะใช่ไหม (๑) โสตะเป็นโสตายตนะใช่ไหม อายตนะเป็นจักขายตนะใช่ไหม โสตะเป็นโสตายตนะใช่ไหม อายตนะเป็นฆานายตนะใช่ไหม ฯลฯ โสตะเป็นโสตายตนะใช่ไหม อายตนะเป็นธัมมายตนะใช่ไหม (๒) ฆานะเป็นฆานายตนะใช่ไหม อายตนะเป็นจักขายตนะใช่ไหม ฯลฯ อายตนะเป็นธัมมายตนะใช่ไหม ฯลฯ (๓-๑๑) ธัมมะเป็นธัมมายตนะใช่ไหม อายตนะเป็นจักขายตนะใช่ไหม ธัมมะเป็นธัมมายตนะใช่ไหม อายตนะเป็นโสตายตนะใช่ไหม ฯลฯ ธัมมะเป็นธัมมายตนะใช่ไหม อายตนะเป็นมนายตนะใช่ไหม (๑๒)(พึงผูกเป็นจักกนัย) ปัจจนีกะ

ทฺวาทสายตนานิ: จกฺขายตนํ โสตายตนํ ฆานายตนํ ชิวฺหายตนํ กายายตนํ รูปายตนํ สทฺทายตนํ คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ มนายตนํ ธมฺมายตนํ ฯ อุทฺเทสวาโร

อายตนะ ๑๒ คือ จักขายตนะ โสตายตนะ ฆานายตนะ ชิวหายตนะกายายตนะ รูปายตนะ สัททายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ มนายตนะธัมมายตนะ. อุทเทสวาร

จกฺขุ จกฺขายตนํ จกฺขายตนํ จกฺขุ ฯ โสตํ โสตายตนํ โสตายตนํ โสตํ ฯ ฆานํ ฆานายตนํ ฆานายตนํ ฆานํ ฯ ชิวฺหา ชิวฺหายตนํ ชิวฺหายตนํ ชิวฺหา ฯ กาโย กายายตนํ กายายตนํ กาโย ฯ รูปํ รูปายตนํ รูปายตนํ รูปํ ฯ สทฺโท สทฺทายตนํ สทฺทายตนํ สทฺโท ฯ คนฺโธ คนฺธายตนํ คนฺธายตนํ คนฺโธ ฯ รโส รสายตนํ รสายตนํ รโส ฯ โผฏฺฐพฺโพ โผฏฺฐพฺพายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ โผฏฺฐพฺโพ ฯ มโน มนายตนํ มนายตนํ มโน ฯ ธมฺโม ธมฺมายตนํ ธมฺมายตนํ ธมฺโม ฯ

จักขุคือจักขายตนะหรือ จักขายตนะคือจักขุหรือ. โสตะคือโสตายตนะหรือ โสตายตนะคือโสตะหรือ. ฆานะคือฆานายตนะหรือ ฆานายตนะคือฆานะหรือ. ชิวหาคือชิวหายตนะหรือ ชิวหายตนะคือชิวหาหรือ. กายคือกายายตนะหรือ กายายตนะคือกายหรือ รูปคือรูปายตนะหรือ รูปายตนะคือรูปหรือ. สัททะคือสัททายตนะหรือ สัททายตนะคือสัททะหรือ. คันธะคือคันธายตนะหรือ คันธายตนะคือคันธะหรือ. รสะคือรสายตนะหรือ รสายตนะคือรสะหรือ. โผฏฐัพพะคือโผฏฐัพพายตนะหรือ โผฏฐัพพายตนะคือโผฏฐัพพะหรือ. มโนคือมนายตนะหรือ มนายตนะคือมโนหรือ. ธัมมะคือธัมมายตนะหรือ ธัมมายตนะคือธัมมะหรือ.

น จกฺขุ น จกฺขายตนํ น จกฺขายตนํ น จกฺขุ ฯ น โสตํ น โสตายตนํ น โสตายตนํ น โสตํ ฯ น ฆานํ น ฆานายตนํ น ฆานายตนํ น ฆานํ ฯ น ชิวฺหา น ชิวฺหายตนํ น ชิวฺหายตนํ น ชิวฺหา ฯ น กาโย น กายายตนํ น กายายตนํ น กาโย ฯ น รูปํ น รูปายตนํ น รูปายตนํ น รูปํ ฯ น สทฺโท น สทฺทายตนํ น สทฺทายตนํ น สทฺโท ฯ น คนฺโธ น คนฺธายตนํ น คนฺธายตนํ น คนฺโธ ฯ น รโส น รสายตนํ น รสายตนํ น รโส ฯ น โผฏฺฐพฺโพ น โผฏฺฐพฺพายตนํ น โผฏฺฐพฺพายตนํ น โผฏฺฐพฺโพ ฯ น มโน น มนายตนํ น มนายตนํ น มโน ฯ น ธมฺโม น ธมฺมายตนํ น ธมฺมายตนํ น ธมฺโม ฯ --------

ไม่ใช่จักขุไม่ใช่จักขายตนะหรือ ไม่ใช่จักขายตนะไม่ใช่จักขุหรือ. ไม่ใช่โสตะไม่ใช่โสตายตนะหรือ ไม่ใช่โสตายตนะไม่ใช่โสตะหรือ. ไม่ใช่ฆานะไม่ใช่ฆานายตนะหรือ ไม่ใช่ฆานายตนะไม่ใช่ฆานะหรือ. ไม่ใช่ชิวหาไม่ใช่ชิวหายตนะหรือ ไม่ใช่ชิวหายตนะไม่ใช่ชิวหาหรือ. ไม่ใช่กายไม่ใช่กายายตนะหรือ ไม่ใช่กายายตนะไม่ใช่กายหรือ. ไม่ใช่รูปไม่ใช่รูปาตนะหรือ ไม่ใช่รูปายตนะไม่ใช่รูปหรือ. ไม่ใช่สัททะไม่ใช่สัททายตนะหรือ ไม่ใช่สัททายตนะไม่ใช่สัททะหรือ. ไม่ใช่คันธะไม่ใช่คันธายตนะหรือ ไม่ใช่คันธายตนะไม่ใช่คันธะหรือ. ไม่ใช่รสะไม่ใช่รสายตนะหรือ ไม่ใช่รสายตนะไม่ใช่รสะหรือ. ไม่ใช่โผฏฐัพพะไม่ใช่โผฏฐัพพายตนะหรือ ไม่ใช่โผฏฐัพพายตนะ ไม่ใช่โผฏฐัพพะหรือ. ไม่ใช่มโนไม่ใช่มนายตนะหรือ ไม่ใช่มนายตนะไม่ใช่มโนหรือ. ไม่ใช่ธัมมะไม่ใช่ธัมมายตนะหรือ ไม่ใช่ธัมมายตนะไม่ใช่ธัมมะหรือ.

จกฺขุ จกฺขายตนํ อายตนา โสตายตนํ ฯ จกฺขุ จกฺขายตนํ อายตนา ฆานายตนํ ฯ จกฺขุ จกฺขายตนํ อายตนา ชิวฺหายตนํ ฯเปฯ อายตนา ธมฺมายตนํ ฯ โสตํ โสตายตนํ อายตนา จกฺขายตนํ ฯ โสตํ โสตายตนํ อายตนา ฆานายตนํ ฯเปฯ อายตนา ธมฺมายตนํ ฯ ฆานํ ฆานายตนํ ฯเปฯ อายตนา ธมฺมายตนํ ฯเปฯ ธมฺโม ธมฺมายตนํ อายตนา จกฺขายตนํ ฯ ธมฺโม ธมฺมายตนํ อายตนา โสตายตนํ ฯเปฯ อายตนา มนายตนํ ฯ (จกฺกํ พนฺธิตพฺพํ) ฯ

จักขุคือจักขายตนะหรือ อายตนะคือโสตายตนะหรือ. จักขุคือจักขายตนะหรือ อายตนะคือฆานายตนะหรือ. จักขุคือจักขายตนะหรือ อายตนะคือชิวหายตนะหรือ ฯลฯ อายตนะคือธัมมายตนะหรือ โสตะคือโสตายตนะหรือ อายตนะคือจักขายตนะหรือ. โสตะคือโสตายตนะหรือ อายตนะคือฆานายตนะหรือ ฯลฯ อายตนะคือธัมมายตนะหรือ. ฆานะคือฆานายตนะหรือ อายตนะคือธัมมายตนะหรือ ธัมมะคือธัมมายตนะหรือ อายตนะคือจักขายตนะหรือ. ธัมมะคือธัมมายตนะหรือ อายตนะคือโสตายตนะหรือ อายตนะคือมนายตนะหรือ (พึงผูกจักรนัย)

น จกฺขุ น จกฺขายตนํ นายตนา น โสตายตนํ ฯ น จกฺขุ น จกฺขายตนํ นายตนา น ฆานายตนํ ฯ น จกฺขุ น จกฺขายตนํ นายตนา น ชิวฺหายตนํ ฯเปฯ นายตนา น ธมฺมายตนํ ฯ น โสตํ น โสตายตนํ นายตนา น จกฺขายตนํ ฯ น โสตํ น โสตายตนํ นายตนา น ฆานายตนํ ฯเปฯ นายตนา น ธมฺมายตนํ ฯ น ฆานํ น ฆานายตนํ ฯเปฯ นายตนา น ธมฺมายตนํ ฯเปฯ น ธมฺโม น ธมฺมายตนํ นายตนา น จกฺขายตนํ ฯ น ธมฺโม น ธมฺมายตนํ นายตนา น โสตายตนํ ฯเปฯ นายตนา น มนายตนํ ฯ (จกฺกํ พนฺธิตพฺพํ) ฯ ---------

ไม่ใช่จักขุไม่ใช่จักขายตนะหรือ ไม่ใช่อายตนะไม่ใช่โสตายตนะหรือ. ไม่ใช่จักขุไม่ใช่จักขายตนะหรือ ไม่ใช่อายตนะไม่ใช่ฆานายตนะหรือ. ไม่ใช่จักขุไม่ใช่จักขายตนะหรือ ไม่ใช่อายตนะไม่ใช่ชิวหายตนะหรือ. ไม่ใช่อายตนะไม่ใช่ธัมมายตนะหรือ ไม่ใช่โสตะไม่ใช่โสตายตนะหรือ ไม่ใช่อายตนะไม่ใช่จักขายตนะหรือ. ไม่ใช่โสตะไม่ใช่โสตายตนะหรือ ไม่ใช่อายตนะไม่ใช่ฆานายตนะหรือ. ไม่ใช่อายตนะไม่ใช่ธัมมายตนะหรือ. ไม่ใช่ฆานะไม่ใช่ฆานายตนะหรือ. ไม่ใช่อายตนะไม่ใช่ธัมมายตนะหรือ ฯลฯ ไม่ใช่ธัมมะไม่ใช่ธัมมายตนะหรือ ไม่ใช่อายตนะไม่ใช่จักขายตนะหรือ. ไม่ใช่ธัมมะไม่ใช่ธัมมายตนะหรือ ไม่ใช่อายตนะไม่ใช่โสตายตนะหรือ. ไม่ใช่อายตนะไม่ใช่มนายตนะหรือ. (พึงผูกจักรนัย)

จกฺขุ อายตนํ อายตนา จกฺขุ ฯ โสตํ อายตนํ อายตนา โสตํ ฯ ฆานํ อายตนํ อายตนา ฆานํ ฯ ชิวฺหา อายตนํ อายตนา ชิวฺหา ฯ กาโย อายตนํ อายตนา กาโย ฯ รูปํ อายตนํ อายตนา รูปํ ฯ สทฺโท อายตนํ อายตนา สทฺโท ฯ คนฺโธ อายตนํ อายตนา คนฺโธ ฯ รโส อายตนํ อายตนา รโส ฯ โผฏฺฐพฺโพ อายตนํ อายตนา โผฏฺฐพฺโพ ฯ มโน อายตนํ อายตนา มโน ฯ ธมฺโม อายตนํ อายตนา ธมฺโม ฯ

จักขุคืออายตนะหรือ อายตนะคือจักขุหรือ. โสตะคืออายตนะหรือ อายตนะคือโสตะหรือ. ฆานะคืออายตนะหรือ อายตนะคือฆานะหรือ. ชิวหาคืออายตนะหรือ อายตนะคือชิวหาหรือ. กายคืออายตนะหรือ อายตนะคือกายหรือ. รูปคืออายตนะหรือ อายตนะคือรูปหรือ. สัททะคืออายตนะหรือ อายตนะคือสัททะหรือ. คันธะคืออายตนะหรือ อายตนะคือคันธะหรือ. รสะคืออายตนะหรือ อายตนะคือรสะหรือ. โผฏฐัพพะคืออายตนะหรือ อายตนะคือโผฏฐัพพะหรือ. มโนคืออายตนะหรือ อายตนะคือมโนหรือ. ธัมมะคืออายตนะหรือ อายตนะคือธัมมะหรือ.

น จกฺขุ นายตนํ นายตนา น จกฺขุ ฯ น โสตํ นายตนํ นายตนา น โสตํ ฯ น ฆานํ นายตนํ นายตนา น ฆานํ ฯ น ชิวฺหา นายตนํ นายตนา น ชิวฺหา ฯ น กาโย นายตนํ นายตนา น กาโย ฯ น รูปํ นายตนํ นายตนา น รูปํ ฯ น สทฺโท นายตนํ นายตนา น สทฺโท ฯ น คนฺโธ นายตนํ นายตนา น คนฺโธ ฯ น รโส นายตนํ นายตนา น รโส ฯ น โผฏฺฐพฺโพ นายตนํ นายตนา น โผฏฺฐพฺโพ ฯ น มโน นายตนํ นายตนา น มโน ฯ น ธมฺโม นายตนํ นายตนา น ธมฺโม ฯ --------

ไม่ใช่จักขุไม่ใช่อายตนะหรือ ไม่ใช่อายตนะไม่ใช่จักขุหรือ. ไม่ใช่โสตะไม่ใช่อายตนะหรือ ไม่ใช่อายตนะไม่ใช่โสตะหรือ. ไม่ใช่ฆานะไม่ใช่อายตนะหรือ ไม่ใช่อายตนะไม่ใช่ฆานะหรือ. ไม่ใช่ชิวหาไม่ใช่อายตนะหรือ ไม่ใช่อายตนะไม่ใช่ชิวหาหรือ. ไม่ใช่กายไม่ใช่อายตนะหรือ ไม่ใช่อายตนะไม่ใช่กายหรือ. ไม่ใช่รูปไม่ใช่อายตนะหรือ ไม่ใช่อายตนะไม่ใช่รูปหรือ. ไม่ใช่สัททะไม่ใช่อายตนะหรือ ไม่ใช่อายตนะไม่ใช่สัททะหรือ. ไม่ใช่คันธะไม่ใช่อายตนะหรือ ไม่ใช่อายตนะไม่ใช่คันธะหรือ. ไม่ใช่รสะไม่ใช่อายตนะหรือ ไม่ใช่อายตนะไม่ใช่รสะหรือ. ไม่ใช่โผฏฐัพพะไม่ใช่อายตนะหรือ ไม่ใช่อายตนะไม่ใช่โผฏฐัพพะหรือ. ไม่ใช่มโนไม่ใช่อายตนะหรือ ไม่ใช่อายตนะไม่ใช่มโนหรือ. ไม่ใช่ธัมมะไม่ใช่อายตนะหรือ ไม่ใช่อายตนะไม่ใช่ธัมมะหรือ.

จกฺขุ อายตนํ อายตนา โสตํ ฯเปฯ จกฺขุ อายตนํ อายตนา ธมฺโม ฯ โสตํ อายตนํ อายตนา จกฺขุ ฯเปฯ โสตํ อายตนํ อายตนา ธมฺโม ฯ ฆานํ อายตนํ อายตนา จกฺขุ ฯเปฯ อายตนา ธมฺโม ฯ ธมฺโม อายตนํ อายตนา จกฺขุ ฯ ธมฺโม อายตนํ อายตนา โสตํ ฯเปฯ อายตนา มโน ฯ (จกฺกํ พนฺธิตพฺพํ) ฯ

จักขุคืออายตนะหรือ อายตนะคือโสตะหรือ. จักขุคืออายตนะหรือ อายตนะคือธัมมะหรือ. โสตะคืออายตนะหรือ อายตนะคือจักขุหรือ. โสตะคืออายตนะหรือ อายตนะคือธัมมะหรือ. ฆานะคืออายตนะหรือ อายตนะคือจักขุหรือ. อายตนะคือธัมมะหรือ. ธัมมะคืออายตนะหรือ อายตนะคือจักขุหรือ. ธัมมะคืออายตนะหรือ อายตนะคือโสตะหรือ. อายตนะคือมโนหรือ (พึงผูกจักรนัย)

น จกฺขุ นายตนํ นายตนา น โสตํ ฯเปฯ น จกฺขุ นายตนํ นายตนา น ธมฺโม ฯ น โสตํ นายตนํ นายตนา น จกฺขุ ฯเปฯ นายตนา น ธมฺโม ฯ น ฆานํ นายตนํ นายตนา น จกฺขุ ฯเปฯ นายตนา น ธมฺโม ฯ น ธมฺโม นายตนํ นายตนา น จกฺขุ ฯ น ธมฺโม นายตนํ นายตนา น โสตํ ฯเปฯ นายตนา น มโน ฯ (จกฺกํ พนฺธิตพฺพํ) ฯ อุทฺเทสวาโร ฯ ---------

ไม่ใช่จักขุไม่ใช่อายตนะหรือ ไม่ใช่อายตนะไม่ใช่โสตะหรือ. ไม่ใช่จักขุไม่ใช่อายตนะหรือ ไม่ใช่อายตนะไม่ใช่ธัมมะหรือ. ไม่ใช่โสตะไม่ใช่อายตนะหรือ ไม่ใช่อายตนะไม่ใช่จักขุหรือ. ไม่ใช่อายตนะไม่ใช่ธัมมะหรือ. ไม่ใช่ฆานะไม่ใช่อายตนะหรือ ไม่ใช่อายตนะไม่ใช่จักขุหรือ. ไม่ใช่อายตนะไม่ใช่ธัมมะหรือ ไม่ใช่ธัมมะไม่ใช่อายตนะหรือ ไม่ใช่อายตนะไม่ใช่จักขุหรือ. ไม่ใช่ธัมมะไม่ใช่อายตนะหรือ ไม่ใช่อายตนะไม่ใช่โสตะหรือ ฯลฯ ไม่ใช่อายตนะไม่ใช่มโนหรือ (พึงผูกจักรนัย). อุทเทสวาร จบ.