๘. ตักการิยชาดก

พ่อตักการิยะ ฉันนั่นแหละเป็นคนโง่ พูดคำชั่ว เหมือนกบที่อยู่ในป่าเรียกหางูมากินตัวเอง จะต้องตกไปยังหลุมนี้ การพูดเกินขอบเขตไม่ดีเลย (พระโพธิสัตว์กล่าวว่า)

เราไปถามตุณฑิละทำไม นางกาฬีนี้ซิ ควรทำกับน้องชายหล่อนเอง เราถูกแย่งเสื้อผ้า และกลายเป็นชีเปลือยไป แม้เรื่องนี้ก็เหมือนเรื่องของท่านอาจารย์มาก (พระโพธิสัตว์แสดงเหตุอื่นอีกว่า)

นกกุลิงคะตัวเองไม่ได้ต่อสู้กับใครเลย แต่ไปบินอยู่ระหว่างแกะที่กำลังขวิดกัน จึงถูกหัวแกะทั้ง ๒ บดขยี้ท่ามกลางอากาศนั้น แม้เรื่องนี้ก็เหมือนเรื่องของท่านอาจารย์มาก

คน ๔ คนเมื่อจะช่วยเหลือคนเพียงคนเดียวจึงพากันจับชายผ้า พวกเขาทั้งหมด ๔ คนจึงพากันศีรษะแตกนอนตายไป แม้เรื่องนี้ก็เหมือนเรื่องของท่านอาจารย์มาก

อุปมาเหมือนแม่แพะที่เขาผูกมัดไว้ที่พุ่มกอไผ่ คึกคะนอง ดีดเท้าไปกระทบมีดดาบ จึงถูกเขาใช้มีดดาบเล่มนั้นเชือดคอของมัน แม้เรื่องนี้ก็เหมือนเรื่องของท่านอาจารย์มาก (พระราชาทรงกริ้วต่อนายพราน จึงตรัสว่า)

กินนรเหล่านี้มิใช่เทวดา มิใช่คนธรรพ์เทพบุตร เป็นสัตว์พวกเนื้อ ตกอยู่ในอำนาจของเรา พวกเจ้าจงย่างมันตัวหนึ่งในเวลาอาหารมื้อเย็น อีกตัวหนึ่งจงย่างมันในเวลาอาหารมื้อเช้าต่อไป (กินนรีรู้ว่าพระราชาทรงกริ้ว จึงกราบทูลว่า)

กินนรตัวนี้พูดกับเราแล้ว พวกเจ้าจงปล่อยมันไป และจงนำมันไปยังภูเขาหิมพานต์ ส่วนตัวนี้ เจ้าจงให้ไว้ที่ห้องครัวใหญ่ และย่างมันในเวลาอาหารมื้อเช้าแต่เช้าตรู่ (กินนรได้ฟังพระดำรัสนั้นแล้วจึงกราบทูลว่า)

ปศุสัตว์ทั้งหลายมีเมฆฝนเป็นที่พึ่ง ประชาชนนี้มีปศุสัตว์เป็นที่พึ่ง ข้าแต่พระมหาราช พระองค์เป็นที่พึ่งของข้าพระองค์ ข้าพระองค์เป็นที่พึ่งของภรรยาของข้าพระองค์ ระหว่างข้าพระองค์ทั้ง ๒ ตัวหนึ่งรู้ว่าอีกตัวหนึ่งตายแล้ว ตนพ้นความตายแล้วจึงจะบินไปสู่ภูเขา

ขอเดชะพระองค์ผู้จอมชน คนจะพึงหลีกเว้นจากการนินทาได้โดยง่ายก็หาไม่ คนที่ควรคบหาก็มีฉันทะต่างๆ กัน คนหนึ่งได้รับการยกย่องด้วยคุณธรรมข้อใด คุณธรรมข้อนั้นแหละ คนอื่นกลับได้รับการนินทา

สัตวโลกทั้งหลายมีจิตทรามบ้าง ประณีตบ้าง สัตวโลกทั้งปวงชื่อว่ามีความคิดก็เพราะจิตของตน สัตว์ทุกตัวตนในโลกนี้ล้วนมีจิตเป็นของตนเอง จึงไม่ควรยอมอยู่ในอำนาจแห่งจิตของใครๆ (พระราชาทรงโสมนัสแล้วจึงตรัสว่า)

อหเมว ทุพฺภาสิตํ ภาสิ พาโล เภโกวรญฺเญ อหิมวฺหายมาโน ตกฺการิเย โสพฺภมิมํ ปตามิ น กิเรว สาธุ อติเวลภาณี ฯ

ดูกรพ่อตักการิยะ ฉันเองเป็นคนโง่เขลา กล่าวคำชั่วช้าเหมือนกบในป่า ร้องเรียกงูมาให้กินตน ฉะนั้น ฉันน่าจะตกลงไปในหลุมนี้ ได้ยินมาว่า บุคคลที่พูดล่วงเลยขอบเขตไม่ดีเลย.

ปปฺโปติ มจฺโจ อติเวลภาณี พนฺธํ วธํ โสกปริทฺทวญฺจ อตฺตานเมว ครหาสิ เอตฺถ อาจริย ตํ นิกฺขณนฺติ โสพฺเภ ฯ

บุคคลที่พูดล่วงเลยขอบเขต ย่อมได้ประสบการจองจำ การถูกฆ่า ความเศร้าโศกและความร่ำไห้ ข้าแต่ท่านอาจารย์ ชนทั้งหลายจะฝังท่าน ลงในหลุม เพราะเหตุใด ท่านต้องติเตียนตัวท่านเอง เพราะเหตุนั้น.

กิเมวาหํ ตุณฺฑิลํ อนุปุจฺฉึ กเรยฺยาสํ ภาตรํ กาลิกาย นคฺโควหํ วตฺถยุคญฺจ ชิโน อยมฺปิ อตฺโถ พหุ ตาทิโสว ฯ

เราจะซักถามตุณฑิละ เพื่อประโยชน์อะไรเล่า นางกาลีซิควรทำกะ น้องชายของเขาเอง เราถูกแย่งผ้าจนเป็นคนเปลือยกาย แม้เรื่องนี้ ก็เหมือนกับเรื่องของท่านเป็นอันมาก?

โย ยุชฺฌมานานํ อยุชฺฌมาโน เมณฺฑนฺตรํ อจฺจุปตี กุลิงฺโค โส ปึสิโต เมณฺฑสิเรหิ ตตฺถ อยมฺปิ อตฺโถ พหุ ตาทิโสว ฯ

นกกะลิงตัวใด มิได้ชนกับเขาด้วย เข้าไปจับอยู่ในระหว่างศีรษะแพะ ทั้งสองผู้กำลังชนกันอยู่ นกกะลิงตัวนั้น ก็ถูกศีรษะแพะบดขยี้แล้ว ณ ที่นั้นเอง แม้เรื่องนี้ ก็เหมือนกับเรื่องของท่านเป็นอันมาก.

จตุโร ชนา โปตฺถกมคฺคเหสุํ เอกญฺจ โปสํ อนุรกฺขมานา สพฺเพว เต ภินฺนสิรา สยึสุ อยมฺปิ อตฺโถ พหุ ตาทิโสว ฯ

คน ๔ คนจะป้องกันคนคนเดียว ช่วยกันจับชายผ้าไว้คนละชาย คน ทั้งหมดนั้นก็พากันหัวแตกนอนตายแล้ว แม้เรื่องนี้ ก็เหมือนกับเรื่อง ของท่านเป็นอันมาก.

อชา ยถา เวฬุคุมฺพสฺมึ พนฺธา อเวกฺขิปนฺตี อสิมชฺฌคจฺฉิ เตเนว ตสฺสา คลกํ วิกนฺตา อยมฺปิ อตฺโถ พหุ ตาทิโสว ฯ

นางแพะที่ถูกโจรทั้งหลายผูกไว้ในพุ่มกอไผ่ คึกคะนอง เอาเท้าหลังดีดไป กระทบมีดตกลงมา พวกโจรก็เอามีดนั้นเองเชือดคอนางแพะฉันใด แม้เรื่องนี้ ก็เหมือนกับเรื่องของท่านเป็นอันมาก.

นยิเม เทวา นาปิ คนฺธพฺพปุตฺตา มิคา อิเม อตฺถวสาภตา อิเม เอกญฺจ นํ สายมาเส ปจนฺตุ เอกํ ปุนปฺปาตราเส ปจนฺตุ ฯ

พวกนี้มิใช่เทวดา มิใช่บุตรคนธรรพ์ พวกนี้เป็นเนื้อ พวกนี้ถูกนำมา ด้วยอำนาจประโยชน์ เจ้าทั้งหลายจงย่างมันตัวหนึ่ง สำหรับอาหารมื้อเย็น อีกตัวหนึ่งสำหรับอาหารมื้อเช้า.

สตํ สหสฺสาน ทุพฺภาสิตานํ กลมฺปิ นาคฺฆติ สุภาสิตสฺส ทุพฺภาสิตํ สงฺกมาโน กิเลโส ตสฺมา ตุณฺหี กึปุริโส น พาลฺยา ฯ

คำทุพภาษิตตั้งแสนคำ ก็ไม่ถึงแม้ส่วนเสี้ยวของคำสุภาษิต กินนรรังเกียจ คำทุพภาษิตจึงเศร้าหมอง เพราะเหตุนั้น กินนรจึงนิ่งเฉยเสีย ไม่ใช่ นิ่งเฉยเพราะความโง่เขลา.

ยา เมสา พฺยากาสิ ปมุญฺจเถตํ คิริญฺจ นํ หิมวนฺตํ นยนฺตุ อิมญฺจ โข เทนฺตุ มหานสาย ปาโตว นํ ปาตราเส ปจนฺตุ ฯ

กินนรีตัวนี้กล่าวแก้เราได้แล้ว เจ้าทั้งหลาย จงปล่อยกินนรีตัวนั้นไป อนึ่ง จงนำไปส่งให้ถึงเขาหิมพานต์ ส่วนกินนรตัวนี้ เจ้าทั้งหลาย จงส่งไปให้โรงครัวใหญ่ จงย่างมันสำหรับอาหารเช้า แต่เช้าทีเดียว.

ปชฺชุนฺนนาถา ปสโว ปสุนาถา อยํ ปชา ตฺวํนาโถสฺมิ มหาราช อมฺหนาถา มม ภริยา ทฺวินฺนมญฺญตรํ ญตฺวา มุตฺโต คจฺเฉยฺย ปพฺพตํ ฯ

ข้าแต่พระมหาราชา ปศุสัตว์ทั้งหลายพึ่งฝน ประชาชนนี้ก็พึ่งปศุสัตว์ พระองค์เป็นที่พึ่งของข้าพระบาท ภรรยาของข้าพระบาท ก็พึ่งข้าพระบาท ในระหว่างข้าพระบาททั้งสอง ตัวหนึ่งรู้ว่าอีกตัวหนึ่งตายแล้ว ตนเอง พ้นแล้วจากความตาย จึงจะไปสู่บรรพต.

น เว นินฺทา สุปริวชฺชยาถ นานาชนา เสวิตพฺพา ชนินฺท เยเนว เอโก ลภเต ปสํสํ เตเนว อญฺโญ ลภเต นินฺทิตารํ ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมแห่งชน ความนินทาทั้งหลายมิใช่จะหลีกเลี่ยง ให้พ้นไปโดยง่ายเลย ชนทั้งหลายมีฉันทะต่างๆ กัน ซึ่งควรจะซ่อง เสพ คนหนึ่งได้รับการสรรเสริญด้วยคุณธรรมข้อใด คนอื่นได้คน นินทา ด้วยคุณธรรมข้อนั้นเอง.

สพฺโพ โลโก ปรจิตฺเตน อติจิตฺโต สพฺโพ โลโก จิตฺตวา สมฺหิ จิตฺเต ปจฺเจกจิตฺตา ปุถุ สพฺพสตฺตา กสฺสีธ จิตฺตสฺส วเส น วตฺเต ฯ

โลกทั้งปวงมีจิตยิ่งด้วยจิตของคนอื่น โลกทั้งปวงชื่อว่ามีจิตในจิตของตน สัตว์ทั้งปวง ที่เป็นปุถุชน ต่างก็มีจิตใจต่างกัน สัตว์ทั้งหลายในโลกนี้ ไม่พึงเป็นไปในอำนาจแห่งจิตของใคร.

ตุณฺหี อหุ กึปุริโส สภริโย โยทานิ พฺยากาสิ ภยสฺส ภีโต โสทานิ มุตฺโต สุขิโต อโรโค วาจา กิเรวตฺถวตี นรานนฺติ ฯ ตกฺการิยชาตกํ อฏฺฐมํ ฯ ---------

กินนรพร้อมด้วยกินนรีผู้ภรรยา เป็นผู้นิ่งไม่พูด เป็นผู้กลัวภัย ได้กล่าว แก้แล้วในบัดนี้ กินนรนั้นชื่อว่า พ้นแล้วในบัดนี้ เป็นผู้มีความสุข หาโรคมิได้ เพราะว่าการเปล่งวาจาดี นำมาซึ่งประโยชน์แก่นรชน ทั้งหลาย. จบ ตักการิยชาดกที่ ๘.