๓. มหาอุกกุสชาดก

พวกชาวชนบทพากันมัดคบเพลิงอยู่บนเกาะ ประสงค์จะกินลูกน้อยๆ ของเรา พี่พญาเหยี่ยว ขอท่านจงไปบอกมิตรสหาย เล่าถึงความพินาศแห่งหมู่ญาติของนกทั้งหลาย (เหยี่ยวนั้นถูกถามจึงแสดงเหตุที่ต้องมาว่า)

ข้าแต่พญานกออก ราชปักษี ท่านนะเป็นนกที่ประเสริฐกว่านกทั้งหลาย ข้าพเจ้าขอยึดท่านเป็นที่พึ่ง พวกนายพรานชาวชนบทประสงค์จะกินลูกน้อยๆ ของข้าพเจ้า เพื่อความสุขของข้าพเจ้า ขอท่านจงเป็นที่พึ่งด้วยเถิด (พญานกออกตอบเหยี่ยวว่า)

บัณฑิตทั้งหลายผู้แสวงหาความสุขอยู่ ย่อมคบมิตรสหายทั้งในกาลและมิใช่กาล เจ้าเหยี่ยว เราจะทำตามความประสงค์ของเจ้านั้น เพราะว่าคนดีจะต้องช่วยเหลือคนดี (เหยี่ยวฟังดังนั้นแล้วเข้าไปหาพญานกออกพลางเชื้อเชิญว่า)

เราเมื่อจะกระทำการรักษาป้องกันท่านนั้น แม้ตัวจะตายก็ไม่หวาดหวั่น เพราะเพื่อนทั้งหลายเหล่านั้นจะต้องสละชีวิต กระทำเพื่อเพื่อนทั้งหลาย นี้เป็นธรรมของสัตบุรุษ (พระศาสดาทรงสรรเสริญคุณของพญานกออกนั้นว่า)

พญานกออกตัวนี้เกิดจากฟองไข่ ได้ทำกรรมที่ทำได้ยาก เพื่อต้องการจะช่วยลูกนกทั้งหลายเกือบเที่ยงคืน (ฝ่ายเหยี่ยวไปหาเต่าแล้วกล่าวว่า)

จริงอยู่ คนบางพวกแม้จะเคลื่อนคลาดพลาดพลั้ง จากการงานของตน ก็ยังดำรงตนอยู่ได้ เพราะความช่วยเหลือของมิตรทั้งหลาย ลูกๆ ของข้าพเจ้ามีความเดือดร้อน ข้าพเจ้าจึงมาหาท่านให้เป็นที่พึ่ง ท่านพญาเต่า ขอท่านบำเพ็ญสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่ข้าพเจ้าด้วยเถิด (เต่าฟังแล้วกล่าวว่า)

บัณฑิตทั้งหลายย่อมทำการผูกมิตรผูกสหาย ด้วยทรัพย์บ้าง ด้วยข้าวเปลือกบ้าง ด้วยตนบ้าง พญาเหยี่ยว เราจะทำสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่ท่าน เพราะว่าคนดีจะต้องช่วยเหลือคนดี (ลูกเต่านอนอยู่ไม่ไกลได้ยินบิดาพูด จึงกล่าวว่า)

ลูกรัก จริงอยู่ การที่ลูกพึงช่วยเหลือ บำเพ็ญประโยชน์แทนพ่อนั้น เป็นธรรมของสัตบุรุษโดยแท้ บางทีพวกนายพรานเห็นพ่อซึ่งมีร่างกายใหญ่โต ก็จะไม่พึงเบียดเบียนลูกนกน้อยๆ ของพญาเหยี่ยว (เหยี่ยวไปหาราชสีห์เมื่อถูกถาม จึงกล่าวว่า)

ท่านผู้ประเสริฐกว่าเนื้อผู้กล้าหาญ สัตว์ดิรัจฉานและมนุษย์เดือดร้อน เพราะภยันตรายย่อมเข้าไปหาท่านผู้ประเสริฐ ลูกน้อยๆ ของข้าพเจ้ามีความเดือดร้อน ข้าพเจ้าจึงมาหาท่านให้เป็นที่พึ่ง ท่านเป็นราชาของข้าพเจ้า เพื่อความสุขของข้าพเจ้า ขอท่านจงเป็นที่พึ่งด้วยเถิด (ราชสีห์ฟังแล้วกล่าวว่า)

เหยี่ยว เราจะทำสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่ท่าน เรามาก็เพื่อจะฆ่าหมู่ศัตรูของท่าน ธรรมดาวิญญูชนผู้มีความสามารถรู้อยู่ จะไม่พยายามคุ้มครองมิตรผู้เสมอด้วยตนได้อย่างไร (แม่เหยี่ยวประกาศมิตตธรรมว่า)

เพื่อบรรลุถึงความสุข บุคคลควรคบมิตรสหายผู้มีใจดี และบุคคลผู้เป็นเจ้านาย เราทั้งหลายเป็นผู้พร้อมเพรียงกับลูกๆ บันเทิงใจอยู่ เหมือนคนสวมเกราะป้องกันลูกศร

บัณฑิตนั้นได้มิตรสหายแล้วย่อมป้องกันลูก ปศุสัตว์ หรือทรัพย์ไว้ได้ ข้าพเจ้า ลูกๆ และสามีของข้าพเจ้อยู่พร้อมหน้ากัน เพราะความช่วยเหลือของมิตรทั้งหลาย

อันบุคคลผู้มีเจ้านายและเพื่อนผู้กล้าหาญอาจจะได้รับประโยชน์ สำหรับผู้ที่มีเพื่อนพรั่งพร้อมก็จะมีเพื่อนร่วมงานเช่นนี้ เขาก็จะมีมิตร มียศ มีความรุ่งเรือง บันเทิงใจอยู่ในโลกนี้ นะพี่ที่รัก

พี่เสนกะ ควรจะผูกมิตรแม้กับคนยากจน ดูเถิด พวกเรามาพร้อมเพรียงกับหมู่ญาติได้เพราะความช่วยเหลือของมิตร

นกตัวใดผูกมิตรไว้กับมิตรผู้กล้าหาญและมิตรผู้มีกำลัง นกตัวนั้นย่อมมีความสุขเหมือนอย่างฉันและท่าน นะพี่เสนกะมหาอุกกุสชาดกที่ ๓ จบ

อุกฺกา มิลาจา พนฺธนฺติ ทีเป ปชา มม ขาทิตุํ ปตฺถยนฺติ มิตฺตํ สหายญฺจ วเทหิ เสนก อาจิกฺข ญาติพฺยสนํ ทิชานํ ฯ

พวกพรานชาวชนบท พากันมัดคบเพลิงอยู่บนเกาะ ปรารถนาจะกินลูก น้อยของเรา ข้าแต่พญาเหยี่ยว ท่านจงบอกมิตรและสหาย จงแจ้ง ความพินาศแห่งหมู่ญาติของเรา.

ทิโช ทิชานํ ปวโรสิ ปกฺขิ จ อุกฺกุสราช สรณํ ตํ อุเปมิ ปชา มม ขาทิตุํ ปตฺถยนฺติ ลุทฺทา มิลาจา ภว เม สุขาย ฯ

ข้าแต่พญานกออก ท่านเป็นนกผู้ประเสริฐกว่านกทั้งหลาย ข้าพเจ้าขอ ยึดท่านเป็นที่พึ่ง พวกพรานชาวชนบทปรารถนาจะกินลูกน้อยของ ข้าพเจ้า ขอท่านจงช่วยให้ข้าพเจ้าได้รับความสุขเถิด.

มิตฺตํ สหายญฺจ กโรนฺติ ปณฺฑิตา กาเล อกาเล สุขเมสมานา กโรมิ เต เสนก เอตมตฺถํ อริโย หิ อริยสฺส กโรติ กิจฺจํ ฯ

บัณฑิตทั้งหลาย ผู้แสวงหาความสุขทั้งในกาลและมิใช่กาล ย่อมทำบุคคล ให้เป็นมิตรสหาย ดูกรเหยี่ยว ฉันจะกระทำประโยชน์อันนี้แก่ท่านจง ได้ ที่จริงอริยชนย่อมกระทำกิจให้แก่อริยชน.

ยํ โหติ กิจฺจํ อนุกมฺปเกน อริยสฺส อริเยน กตํ ตยิทํ อตฺตานุรกฺขี ภว มา อฑยฺหิ ลจฺฉาม ปุตฺเต ตยิ ชีวมาเน ฯ

กิจอันใด ที่อริยชนผู้มีความอนุเคราะห์จะพึงกระทำแก่อริยชน กิจอันนั้น ชื่อว่า อันท่านกระทำแล้ว ขอท่านจงรักษาตัวเถิด อย่ารีบร้อนไปนัก เลย เมื่อท่านยังมีชีวิตอยู่ เราก็จะได้ลูกคืนมาเป็นแน่.

ตเมว รกฺขาวรณํ กโรนฺโต สรีรเภทาปิ น สนฺตสามิ กโรนฺติ เหเต สขีนํ สขาโร ปาณํ จชนฺตา สตเมส ธมฺโม ฯ

ฉันกระทำการรักษาป้องกันนั้น แม้ถึงตัวจะตายก็มิได้สะดุ้งเลย แท้จริง สหายทั้งหลายผู้ยอมสละชีวิต กระทำเพื่อสหายทั้งหลาย นี่เป็นธรรมดา ของสัตบุรุษทั้งหลาย.

สุทุกฺกรํ กมฺมมกาสิ อณฺฑโชยํ วิหงฺคโม อตฺถาย กุรุโร ปุตฺเต อฑฺฒรตฺเต อนาคเต ฯ

นกออกตัวนี้ซึ่งเป็นอัณฑชะ ได้กระทำกรรมที่ทำได้แสนยาก เพื่อ ประโยชน์แก่ลูกเหยี่ยว ตั้งแต่ยามครึ่งจนถึงเที่ยงคืนไม่หยุดหย่อน.

จุตาปิ เหเก ขลิตา สกมฺมุนา มิตฺตานุกมฺปาย ปติฏฺฐหนฺติ ปุตฺตา มมฏฺฏา คติมาคโตสฺมิ อตฺถํ จเรถ มม วาริจร ฯ

แท้จริง คนบางพวก ถึงจะเคลื่อนคลาดพลาดพลั้งจากการงานของตน ก็ยังตั้งตัวได้ด้วยความอนุเคราะห์ของมิตรทั้งหลาย พวกลูกทั้งหลาย ของข้าพเจ้าเดือดร้อน ข้าพเจ้าจึงรีบมาหาท่านเพื่อขอให้เป็นที่พึ่งอาศัย ดูกรเต่าผู้เป็นสหาย ขอท่านช่วยบำเพ็ญประโยชน์แก่ข้าพเจ้าเถิด.

ธเนน ธญฺเญน จ อตฺตนา จ มิตฺตํ สหายญฺจ กโรนฺติ ปณฺฑิตา กโรมิ เต เสนก เอตมตฺถํ อริโย หิ อริยสฺส กโรติ กิจฺจํ ฯ

บัณฑิตทั้งหลาย ย่อมทำบุคคลให้เป็นมิตรสหายด้วยทรัพย์ ข้าวเปลือก และด้วยตน ดูกรเหยี่ยว ข้าพเจ้าจะกระทำประโยชน์นี้แก่ท่านให้จงได้ เพราะอริยชนย่อมทำกิจแก่อริยชน.

อปฺโปสฺสุกฺโก ตาต ตุวํ นิสีท ปุตฺโต ปิตุ จรติ อตฺถจริยํ อหํ จริสฺสามิ ตเวว อตฺถํ เสนสฺส ปุตฺเต ปริตฺตายมาโน ฯ

คุณพ่อครับ ขอคุณพ่อจงมีความขวนขวายน้อยอยู่เฉยๆ เถิด บุตรย่อม บำเพ็ญสิ่งที่เป็นประโยชน์เพื่อบิดา ผมเองจักป้องกันลูกทั้งหลายของ พญาเหยี่ยว จักบำเพ็ญประโยชน์เพื่อคุณพ่อ.

อทฺธา หิ ตาต สตเมส ธมฺโม ปุตฺโต ปิตุ จเร อตฺถจริยํ อปฺเปว มํ ทิสฺวาน ปวฑฺฒกายํ เสนสฺส ปุตฺตานิ น เหฐเยยฺยุํ ฯ

ลูกเอ๋ย บุตรพึงบำเพ็ญสิ่งที่เป็นประโยชน์เพื่อบิดา นี่เป็นธรรมของ สัตบุรุษทั้งหลายโดยแท้แล พวกพรานทั้งหลายแลเห็นพ่อผู้มีกายอันใหญ่ โต ที่ไหนเลยจะเบียดเบียนลูกทั้งหลายของพญาเหยี่ยวได้.

ปสู มนุสฺสา มิควีรเสฏฺฐ ภยฏฺฏิตา เสฏฺฐมุปพฺพชนฺติ ปุตฺตา มมฏฺฏา คติมาคโตสฺมิ ตฺวํ โนสิ ราชา ภว เม สุขาย ฯ

ข้าแต่พญาราชสีห์ผู้ประเสริฐด้วยความแกล้วกล้า สัตว์และมนุษย์เมื่อ ตกอยู่ในภัยแล้ว ย่อมเข้าไปหาผู้ประเสริฐ พวกบุตรของข้าพเจ้าเดือด ร้อน ข้าพเจ้าจึงรีบมาหาท่านเพื่อขอให้ท่านเป็นที่พึ่งอาศัย ท่านเป็น เจ้านายของข้าพเจ้า ขอท่านได้โปรดช่วยให้ข้าพเจ้าได้รับความสุขด้วย เถิด.

กโรมิ เต เสนก เอตมตฺถํ อายามิ เต ตํ ทิสตํ วธาย กถํ หิ วิญฺญู พหุสมฺปชาโน น วายเม อตฺตชนสฺส คุตฺติยา ฯ

ดูกรพญาเหยี่ยวผู้สหาย ฉันจะบำเพ็ญประโยชน์นี้เพื่อท่านให้จงได้ เรา มาไปด้วยกัน เพื่อกำจัดหมู่ศัตรูของท่านนั้นเสีย วิญญูชนรู้ว่าภัยเกิดขึ้น แก่มิตร จะไม่พยายามเพื่อคุ้มครองมิตรอย่างไรได้.

มิตฺตํ กยิราถ สุหทยญฺจ อยิรญฺจ กยิราถ สุขาคมาย นิวตฺถโกโชว สเรภิหนฺตฺวา โมทาม ปุตฺเตหิ สมงฺคิภูตา ฯ

บุคคลพึงคบมิตรสหายและเจ้านายไว้ เพื่อได้รับความสุข เรากำจัดศัตรู ได้ด้วยกำลังแห่งมิตร เป็นผู้พร้อมเพรียงด้วยบุตรทั้งหลาย บันเทิงอยู่ เหมือนเกราะที่บุคคลสวมแล้ว ป้องกันลูกศรทั้งหลายได้ ฉะนั้น.

สกมิตฺตสฺส กมฺเมน สหายสฺสาปลายิโน กุชนฺตมุปกุชนฺติ โลมหํสา หทยงฺคมํ ฯ

ลูกน้อยทั้งหลายของเรา เปล่งเสียงอันจับใจร้องรับเราผู้ร้องหาอยู่ ด้วย การกระทำของพญาเนื้อผู้เป็นมิตรสหายของตน ซึ่งมิได้หนีไป.

มิตฺตํ สหายํ อธิคมฺม ปณฺฑิโต โส ภุญฺชติ ปุตฺตํ ปสุํ ธนํ วา อหญฺจ ปุตฺตา จ ปตี จ มยฺหํ มิตฺตานุกมฺปาย สมงฺคิภูตา ฯ ราชวตา สุรวตา จ อตฺโถ สมฺปนฺนสขิสฺส ภวนฺติ เหเต โส มิตฺตวา ยสวา อุคฺคตตฺโต อสฺมิญฺจ โลเก โมทติ กามกามิ ฯ

แนะเธอผู้ต้องการสิ่งที่น่าปรารถนา บัณฑิตได้มิตรสหายแล้ว ย่อม ปกปักรักษาบุตร ปศุสัตว์ และทรัพย์ไว้ได้ ฉัน บุตร และสามีของ ฉันด้วย เป็นผู้พร้อมเพรียงกัน เพราะความอนุเคราะห์ของมิตรทั้งหลาย. บุคคลผู้มีพระราชาและมีมิตรผู้กล้าหาญ สามารถจะบรรลุถึงประโยชน์ ได้เพราะสหายเหล่านี้ ย่อมมีแก่ผู้มีมิตรธรรมอันบริบูรณ์ บุคคลผู้มีมิตร- สหาย มียศ มีตนอันสูงส่ง ย่อมบันเทิงใจอยู่ในโลกนี้ด้วย.

กรณียานิ มิตฺตานิ ทลิทฺเทนาปิ เสนก ปสฺส มิตฺตานุกมฺปาย สมคฺคมฺหา สญาตเก ฯ สูเรน พลวนฺเตน โย มิตฺตํ กุรุเต ทิโช เอวํ โส สุขิโต โหติ ยถาหํ ตฺวญฺจ เสนกาติ ฯ มหาอุกฺกุสชาตกํ ตติยํ ฯ ---------

ข้าแต่พญาเหยี่ยว มิตรธรรมทั้งหลายแม้ผู้ที่ยากจนก็ควรทำ ดูซิท่าน เราพร้อมด้วยหมู่ญาติเป็นผู้พร้อมเพรียงกัน ด้วยความอนุเคราะห์ของ มิตร นกตัวใด ผูกมิตรไว้กับผู้กล้าหาญมีกำลัง นกตัวนั้น ย่อมมีความสุข เหมือนฉันกับเธอ ฉะนั้น. จบ มหาอุกกุสชาดกที่ ๓.