arnon.onlineSign inAsk AI

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย จตุกกนิบาต · จุลลกุณาลวรรค

๕. คชกุมภชาดก

เล่ม ๒๗

Text layerBuddha’s wordsItems ๖๗๘–๖๘๑ (Royal Thai)5/10 in จุลลกุณาลวรรค4 editions

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก จตุกกนิบาต จุลลกุณาลวรรค คชกุมภชาดก (Royal Thai Volume 27 · Mahachula Volume 27 · Mahamakut Volume 58 · Chaloem Phrakiat Volume 27)

The Mahamakut edition prints the commentary in the same volumes as the canon, so this text includes commentary.

ไทย (มหามกุฏฯ), vol. 58, pp. 674–679

Page 674

๕. คชกุมภชาดก

ช้า ๆ จะได้พร้าสองเล่มงาม

[๖๗๘] ดูก่อนเจ้าตัวโยก ไฟไหม้ป่าคราวใด

คราวนั้นเจ้าจะทำอย่างไร เจ้าเป็นสัตว์มีความบากบั่นอ่อนแออย่างนี้.

[๖๗๙] โพรงไม้และระแหงแผ่นดินมีอยู่เป็นอัน

มากถ้าพวกข้าพเจ้าไปไม่ทันถึงโพรงไม้และ

ระแหงแผ่นดินเหล่านั้น พวกข้าพเจ้าก็ต้อง

ตาย.

[๖๘๐] ในเวลาที่จะต้องทำช้า ๆ ผู้ใดรีบด่วนทำ

เสียเร็ว ในเวลาที่จะต้องรีบด่วนทำกลับทำ

ช้าไป ผู้นั้นย่อมตัดรอนประโยชน์ของตนเอง

เหมือนคนเหยียบใบตาลแห้งแหลกละเอียดไปฉะนั้น.

[๖๘๑] ในเวลาที่จะต้องทำช้า ๆ ผู้ใดทำช้า และ

ในเวลาที่จะต้องรีบทำด่วนก็รีบด่วนทำเสีย

ประโยชน์ของผู้นั้นย่อมบริบูรณ์ เหมือน

ดวงจันทร์กำจัดมืดเต็มดวงอยู่ ฉะนั้น.

จบ คชกุมภาชาดกที่ ๕

Page 675

อรรถกถาคชกุมภชาดกที่ ๕

พระศาสดาเมื่อประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน ทรงปรารภภิกษุเกียจคร้านรูปหนึ่ง จึงตรัสพระธรรมเทศนานี้ มีคำเริ่มต้นว่าวนํ ยทคฺคิ ทหติ ดังนี้.

ได้ยินว่าภิกษุนั้นเป็นกุลบุตรชาวเมืองสาวัตถี แม้บวชถวายตนในพระศาสนา ก็ได้เป็นผู้เกียจคร้านเหินห่างจากอุทเทสการเรียนพระบาลี การสอบถาม การโยนิโสมนสิการกัมมัฏฐาน และวัตรปฏิบัติกิจวัตรเป็นต้น เป็นผู้ถูกนิวรณ์ครอบงำ เป็นอยู่อย่างนั้นทุกอิริยาบถมีการนั่งและการยืนเป็นต้น. ภิกษุทั้งหลายสนทนากันปรารภถึงความเกียจคร้านนั้นของเธอ ในโรงธรรมสภาว่า อาวุโสทั้งหลาย ภิกษุชื่อโน้น บวชในพระศาสนาอันเป็นนิยยานิกะเครื่องนำออกจากทุกข์เห็นปานนี้ ยังเป็นผู้ขี้เกียจขี้คร้าน ถูกนิวรณ์ครอบงำอยู่. พระศาสดาเสด็จมาตรัสถามว่า ภิกษุทั้งหลาย บัดนี้ พวกเธอนั่งสนทนากันเรื่องอะไร ? เมื่อภิกษุเหล่านั้นกราบทูลให้ทรงทราบว่า เรื่องชื่อนี้พระเจ้าข้าจึงตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มิใช่บัดนี้เท่านั้น แม้ในกาลก่อนภิกษุนี้ก็เป็นผู้เกียจคร้านเหมือนกัน แล้วทรงนำเอาเรื่องในอดีตมาสาธกดังต่อไปนี้ :-

ในอดีตกาล เมื่อพระเจ้าพรหมทัตครองราชสมบัติอยู่ในนครพาราณสี พระโพธิสัตว์ได้เป็นอำมาตย์แก้วของพระเจ้าพาราณสีนั้น.

Page 676

พระเจ้าพาราณสีได้เป็นผู้มีพระอัธยาศัยเกียจคร้าน พระโพธิสัตว์คิดว่าเราจักให้พระราชาทรงรู้สึกพระองค์ จึงเที่ยวเสาะหาข้อเปรียบเทียบอย่างหนึ่ง. อยู่มาวันหนึ่ง พระราชาเสด็จไปพระราชอุทยาน อันหมู่อำมาตย์ห้อมล้อมเสด็จเที่ยวไปในพระราชอุทยานนั้น ทอดพระเนตรเห็นตัวกระพองช้างตัวหนึ่ง ซึ่งเป็นสัตว์เกียจคร้านเฉื่อยช้า. เขาว่าสัตว์จำพวกนั้นเป็นสัตว์เฉื่อยช้า แม้จะเดินไปตลอดทั้งวัน ก็ไปได้ประมาณนิ้วหนึ่งหรือสองนิ้ว. พระราชาทรงเห็นดังนั้น จึงตรัสถามพระโพธิสัตว์ว่า สัตว์นั้นชื่ออะไร ? พระมหาสัตว์กราบทูลว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า สัตว์นั้นชื่อคชกุมภะตัวกระพองช้าง แล้วกราบทูลว่า ก็สัตว์เห็นปานนี้ เฉื่อยช้าแม้จะเดินไปตลอดทั้งวัน ก็ไปได้เพียงนิ้วหนึ่งหรือสองนิ้วเท่านั้น เมื่อจะเจรจากับตัวกระพองช้างนั้น จึงกล่าวว่าดูก่อนคชกุมภะผู้เจริญพวกท่านเดินช้า เมื่อไฟป่าเกิดขึ้นในป่านี้ พวกท่านจะกระทำอย่างไร แล้วกล่าวคาถาที่ ๑ ว่า :-

ดูก่อนเจ้าตัวโยก ไฟไหม้ป่าคราวใด

คราวนั้น. เจ้าจะทำอย่างไร เจ้าเป็นสัตว์มี

ความบากบั่นอ่อนแออย่างนี้.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ยทคฺคิ ตัดเป็น ยทา อคคิ. บทว่าปาวโก กณฺหวตฺตนิ เป็นชื่อของไฟ. พระโพธิสัตว์เรียกตัวคชกุมภะนั้นว่า ปจลกะ ตัวโยก. เพราะตัวคชกุมภะนั้นเดินโยกตัว หรือ

Page 677

โยกตัวอยู่เป็นนิตย์ เพราะฉะนั้น จึงเรียกว่า ปจลกะ. บทว่าทนฺธปรกฺกโม แปลว่า มีความเพียรอ่อน.

ตัวคชกุมภะได้ฟังดังนั้น จึงกล่าวคาถาที่ ๒ ว่า :-

โพรงไม้และช่องแผ่นดิน (ระแหง) มี

อยู่เป็นอันมาก ถ้าพวกข้าพเจ้าไปไม่ถึงโพรง

ไม้หรือช่องแผ่นดินเหล่านั้น พวกข้าพเจ้าก็

ต้องตาย.

คำที่เป็นคาถานั้นมีใจความว่า ข้าแต่ท่านบัณฑิต ชื่อว่าการไปที่ยิ่งกว่านี้ของพวกข้าพเจ้าไม่มี ก็ในป่านี้มีโพรงไม้และช่องแผ่นดินอยู่เป็นอันมาก ถ้าพวกข้าพเจ้าไปไม่ทันถึงโพรงไม้หรือช่องแผ่นดินเหล่านั้น พวกข้าพเจ้าก็ต้องตาย คือว่า ความตายเท่านั้นจะมีแก่พวกข้าพเจ้า.

พระโพธิสัตว์ได้ฟังดังนั้น จึงกล่าวคาถา ๒ คาถานอกนี้ว่า :-

ในเวลาที่จะต้องทำช้า ๆ ผู้ใดรีบด่วน

ทำเสียเร็ว ในเวลาที่จะต้องรีบด่วนทำ กลับ

ทำช้าไป ผู้นั้นย่อมตัดรอนประโยชน์ของตน

เอง เหมือนคนเหยียบใบตาลแห้งให้แหลก

ละเอียดไปฉะนั้น.

Page 678

ในเวลาที่จะต้องทำช้า ๆ ผู้ใดทำช้า และ

ในเวลาที่จะต้องรีบด่วนทำ ก็รีบด่วนทำ

ประโยชน์ของผู้นั้นย่อมบริบูรณ์ เหมือนดวง

จันทร์กำจัดมืดเต็มดวงอยู่ฉะนั้น.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ทนฺธกาเล ความว่า ในเวลาที่จะต้องค่อยๆ ทำการงานนั้น ๆ ก็รีบด่วนทำการงานนั้นๆ โดยเร็ว.

บทว่า สุกฺขปณฺณํว ความว่า ผู้นั้นย่อมหักรานประโยชน์ของตนเหมือนบุรุษมีกำลัง เหยียบใบตาลแห้งเพราะลมและแดดให้ยับเยินคือทำให้แหลกละเอียดลงในที่นั้นเท่านั้น. บทว่า ทนฺเธติ ความว่าย่อมชักช้า คือ การงานที่จะต้องทำช้าๆ ก็กระทำให้ช้าไว้. บทว่าตารยิ ความว่า และการงานที่จะต้องรีบด่วนกระทำ ก็ด่วนกระทำเสีย. บทว่า สสีว รตฺตึ วิภชํ นี้ ท่านอธิบายว่า ประโยชน์ของบุรุษนั้นย่อมเต็มบริบูรณ์เหมือนดวงจันทร์ ทำราตรีข้างแรมให้โชติช่วง ชื่อว่ากำจัดราตรีข้างแรมเต็มดวงอยู่ทุกวัน ๆ ฉะนั้น.

พระราชาได้ทรงสดับคำของพระโพธิสัตว์แล้ว ตั้งแต่นั้น ก็มิได้ทรงเกียจคร้าน.

พระศาสดาครั้นทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแล้ว จึงทรงประ-ชุมชาดกว่า ตัวคชกุมภะในครั้งนั้น ได้เป็นภิกษุเกียจคร้านในบัดนี้ส่วนอำมาตย์ผู้เป็นบัณฑิตในครั้งนั้น ได้เป็นเราตถาคต ฉะนี้แล

จบ อรรถกถาคชกุมภชาดกที่ ๕

Page 679

๖. เกสวชาดก

ความคุ้นเคยเป็นรสอันยอดเยี่ยม

[๖๘๒] เป็นอย่างไรหนอ เกสวดาบสผู้มีโชค

ของข้าพเจ้าทั้งหลาย จึงละพระเจ้าพาราณสี

ผู้เป็นจอมมนุษย์ ซึ่งสามารถให้สำเร็จประ-

สงค์ทุกประการ แล้วมายินดีอยู่ในอาศรม

ของกัปปดาบส.

[๖๘๓] ดูก่อนนารทอำมาตย์ สิ่งอันน่ารื่นรมย์

ใจซึ่งยังประโยชน์ให้สำเร็จมีอยู่ หมู่ไม้อัน

น่ารื่นรมย์ใจมีอยู่ ถ้อยคำอันเป็นสุภาษิตของกัปปดาบส ยังอาตมาให้ยินดี.

[๖๘๔] พระคุณเจ้าบริโภคข้าวสุกสาลีที่ปรุงด้วย

เนื้อสะอาด ไฉนข้าวฟ่างและลูกเดือยอันหา

รสมิได้ จึงทำให้พระคุณเจ้ายินดีได้เล่า.

[๖๘๕] ของบริโภคจะดีหรือไม่ดีก็ตาม จะน้อย

หรือมากก็ตาม บุคคลใดคุ้นเคยกันแล้ว จะ

พึงบริโภค ณ ที่ใด การบริโภค ณ ที่นั้นแหละ

End of ๕. คชกุมภชาดก