พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย · ติงสตินิบาต
๓. ชัยทิศชาดก
เล่ม ๒๗ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๒๒๙๖–๒๓๒๖ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๓/๑๐ ในติงสตินิบาตมี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก ติงสตินิบาต ชัยทิศชาดก (ฉบับหลวง เล่ม ๒๗ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๗ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๖๑ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๗)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๗ หน้า ๕๘๗–๕๙๔
๓. ชยทิสชาดก (๕๑๓)
ว่าด้วยพระเจ้าชัยทิศกับยักษ์กินคน
(มนุษย์ยักษ์จับพระหัตถ์ของพระเจ้าชัยทิศแล้วกล่าวว่า)
{๒๒๙๖} [๒๖๖๘] นานทีเดียวหนอ ภักษาหารเป็นอันมากจึงได้เกิดขึ้นแก่เราในเวลา ที่เราอดอาหารมาครบ ๗ วันในวันนี้ ท่านเป็นใคร มาจากไหน ขอเชิญท่านบอก ขอท่านจงบอกถึงชาติตระกูลตามที่รู้กันเถิด(พระเจ้าชัยทิศทรงเห็นว่าเป็นยักษ์ทรงตกพระทัยจนพระชงฆ์สั่น ไม่สามารถจะเสด็จหนีไปได้ จึงทรงตั้งพระสติแล้วตรัสว่า)
{๒๒๙๗} [๒๖๖๙] เราคือพระเจ้าแผ่นดินแคว้นปัญจาละ มีนามว่าชัยทิศ ถ้าท่าน ได้ยินชื่อก็คงรู้จัก เราออกมาล่าเนื้อ เที่ยวมาตามเชิงเขาและ ราวป่า ท่านจงกินเนื้อกวางนี้ ขอจงปล่อยเราเสียในวันนี้เถิด(มนุษย์ยักษ์นั้นกราบทูลว่า)
{๒๒๙๘} [๒๖๗๐] พระองค์ถูกคาดคั้นอยู่จึงเอาของของข้าพระองค์เองมาแลก เปลี่ยนกวางที่พระองค์ตรัสถึงนั้นเป็นอาหารของข้าพระองค์ ข้าพระองค์กินพระองค์แล้วอยากจะกินเนื้อกวางขึ้นมาก็จัก กินได้ในภายหลัง เวลานี้ไม่ใช่เวลาที่จะมาขอร้อง(พระเจ้าชัยทิศทรงนึกถึงนันทพราหมณ์ขึ้นมาได้ จึงตรัสว่า)
{๒๒๙๙} [๒๖๗๑] ถ้าความหลุดพ้นของเราจะมีด้วยการแลกเปลี่ยนไม่ได้ ก็ขอให้ เราได้กลับไปยังพระนครเสียก่อนเราผัดไว้แก่พราหมณ์ว่า จะให้ทรัพย์ เราจักรักษาคำสัตย์กลับมาหาท่านอีก
(มนุษย์ยักษ์นั้นกราบทูลว่า)
{๒๓๐๐} [๒๖๗๒] ดูก่อนพระราชาพระองค์ใกล้จะถึงสวรรคตอยู่แล้วยังจะทรง เดือดร้อนถึงกรณียกิจอะไรอยู่ขอจงตรัสบอกกรณียกิจนั้น แก่ข้าพระองค์ข้าพระองค์อาจจะอนุญาตให้เสด็จกลับไปก่อนได้(พระเจ้าชัยทิศตรัสว่า)
{๒๓๐๑} [๒๖๗๓] เราได้ทำให้พราหมณ์มีความหวังในทรัพย์การผัดเพี้ยนนั้น ยังผูกมัดตัวไว้ ยังไม่พ้นไปได้ เพราะเราผัด <*> ไว้ว่าจะให้ทรัพย์แก่พราหมณ์ เราจักรักษาคำสัตย์กลับมาหาท่านอีก(มนุษย์ยักษ์นั้นกราบทูลว่า)
{๒๓๐๒} [๒๖๗๔] พระองค์ได้ทำให้พราหมณ์มีความหวังในทรัพย์การผัด <*> เพี้ยน นั้นยังผูกมัดตัวไว้ ยังไม่พ้นไปได้ เพราะได้ผัด <*> ไว้แก่พราหมณ์ ว่าจะพระราชทานทรัพย์ขอให้พระองค์จงรักษาคำสัตย์ไว้ เสด็จกลับมาอีกเถิด(พระบรมศาสดาตรัสเล่าต่อไปว่า)
{๒๓๐๓} [๒๖๗๕] ก็พระเจ้าชัยทิศนั้นหลุดพ้นจากเงื้อมมือของนายโปริสาท แล้ว รีบเสด็จกลับไปยังพระราชมณเฑียรของพระองค์เพราะได้ ทรงผัด <*> ไว้แก่พราหมณ์ว่าจะพระราชทานทรัพย์ จึงรับสั่งให้หา พระโอรสพระนามว่าอลีนสัตตุมาเข้าเฝ้า[๒๖๗๖] ตรัสว่า ‘เจ้าจงอภิเษกปกครองรัฐสีมาในวันนี้จงประพฤติ ธรรมในรัฐสีมาและในประชาชนทั้งหลาย ผู้ไม่ประพฤติธรรม อย่าได้มีในแว่นแคว้นของเจ้า พ่อจะไปที่สำนักโปริสาท
- ๑โปริสาท หมายถึงคนกินมนุษย์ คนป่าเถื่อนที่ชอบกินมนุษย์ ในที่นี้หมายถึงมนุษย์ยักษ์นั้น
- <*> ผลัด - ผู้รวบรวม
(พระราชกุมารพระนามว่าอลีนสัตตุผู้เป็นพระโพธิสัตว์กราบทูลว่า)
{๒๓๐๔} [๒๖๗๗] ขอเดชะ หม่อมฉันได้ทำอะไรให้ไม่เป็นที่พอพระทัย ในใต้ฝ่าพระบาทหรือ หม่อมฉันปรารถนาจะได้สดับความที่พระองค์ จะให้ขึ้นครองราชสมบัติในวันนี้ หม่อมฉันไม่ปรารถนา แม้ราชสมบัติโดยปราศจากใต้ฝ่าพระบาทเลย(พระเจ้าชัยทิศตรัสว่า)
{๒๓๐๕} [๒๖๗๘] ลูกรักพ่อไม่ได้นึกถึงความผิดทางกายกรรมและวจีกรรมของเจ้าเลย แต่พ่อได้ทำการตกลงไว้กับนายโปริสาท จึงต้องรักษาคำสัตย์กลับไปอีก
(อลีสัตตุราชกุมารโพธิสัตว์กราบทูลว่า)
{๒๓๐๖} [๒๖๗๙] หม่อมฉันจักไปแทนเอง ขอใต้ฝ่าพระบาทจงประทับอยู่ ณ ที่นี้แหละ การที่จะรอดชีวิตหลุดพ้นจากสำนักนายโปริสาทนั้นไม่มีเลย ข้าแต่ทูลกระหม่อมบิดา ถ้าใต้ฝ่าพระบาทจะเสด็จไปจริง ๆ แม้หม่อมฉันก็จะตามเสด็จไปด้วย เราทั้งสองจะได้ไม่มีด้วยกัน(พระเจ้าชัยทิศตรัสว่า)
{๒๓๐๗} [๒๖๘๐] ลูกรัก นั่นเป็นธรรมของสัตบุรุษโดยแท้จริงแต่เมื่อไรนาย โปริสาทข่มขี่ทำลายเผาเจ้ากินเสียที่โคนไม้เมื่อนั้นก็จะเป็น ทุกข์ยิ่งกว่าความตายของพ่อเสียอีก
(อลีนสัตตุราชกุมารโพธิสัตว์กราบทูลว่า)
{๒๓๐๘} [๒๖๘๑] หม่อมฉันขอเอาชีวิตของหม่อมฉันแลกพระชนม์ชีพของใต้ฝ่า พระบาทไว้ ใต้ฝ่าพระบาทอย่าเสด็จไปในสำนักของนายโปริสาท เลยหม่อมฉันจะขอเอาชีวิตของข้าพระบาทแลกพระชนม์ชีพ
ใต้ฝ่าพระบาทนี้แหละไว้ เพราะฉะนั้น หม่อมฉันขอยอมตาย แทนเพื่อใต้ฝ่าพระบาทดำรงพระชนม์อยู่ พระเจ้าข้า
(พระบรมศาสดาตรัสเล่าต่อไปว่า)
{๒๓๐๙} [๒๖๘๒] ลำดับนั้นแล พระราชโอรสผู้ทรงพระปรีชาถวายบังคม พระยุคลบาทพระชนกชนนี พระชนนีทรงเสียพระทัยถึงล้มลง ณ พื้นปฐพี พระชนกทรงยกพระพาหาทั้งสองครํ่าครวญอยู่
{๒๓๑๐} [๒๖๘๓] พระชนกทรงทราบว่าพระโอรสกำลังเสด็จมุ่งหน้าไปทรง ประคองอัญชลีกราบไหว้เทวดาทั้งหลายอ้อนวอนว่า ‘ขอพระโสมราชา พระวรุณราชา พระปชาบดี พระจันทร์ และพระอาทิตย์ช่วยคุ้มครองเจ้า ขอให้เจ้าได้รับอนุญาตจากสำนักของนายโปริสาทให้กลับมาโดยสวัสดีเถิด ลูกรัก’(พระชนนีทรงทำสัจจกิริยาว่า)
{๒๓๑๑} [๒๖๘๔] มารดาของเจ้ารามผู้ไปสู่นครของพระเจ้าทัณฑกีราชได้คุ้มครอง ทำความสวัสดีแก่บุรุษผู้เป็นบุตรอย่างใด แม่ขอทำความสวัสดี แก่เจ้าอย่างนั้น ด้วยสัจจวาจานี้ขอทวยเทพทั้งหลาย จงช่วยคุ้มครอง ขอให้เจ้าได้รับอนุญาตให้กลับมาโดยสวัสดีเถิด ลูกเอ๋ย(พระภคินีทรงทำสัจจกิริยาว่า)
{๒๓๑๒} [๒๖๘๕] ข้าพเจ้าระลึกไม่ได้เลยว่าได้เคยคิดร้ายพระเจ้าพี่อลีนสัตตุทั้ง ในที่แจ้งหรือที่ลับ ด้วยสัจจวาจานี้ ขอทวยเทพจงช่วยคุ้มครอง ขอให้พระเจ้าพี่ได้รับอนุญาตให้กลับมาโดยสวัสดีเถิด
(พระชายาทรงทำสัจจกิริยาว่า)
{๒๓๑๓} [๒๖๘๖] ข้าแต่พระสวามี พระองค์ไม่เคยประพฤตินอกใจหม่อมฉันเลย ฉะนั้น จึงเป็นที่รักของหม่อมฉันด้วยใจจริง ด้วยสัจจวาจานี้ ขอทวยเทพจงช่วยคุ้มครองขอให้พระองค์ได้รับอนุญาตให้ กลับมาโดยสวัสดีเถิด(ลำดับนั้น มนุษย์ยักษ์กล่าวอลีนสัตตุราชกุมารโพธิสัตว์ว่า)
{๒๓๑๔} [๒๖๘๗] ท่านผู้มีร่างกายอันสูงใหญ่มีหน้าอันงดงามมาจากที่ไหนเล่า ท่านไม่รู้จักเราผู้ดุร้ายซึ่งอยู่ในป่านี้ มีนามว่าโปริสาทดอกหรือ ใครที่ไม่รู้จักความสวัสดีของตนดอกจึงได้มา ณ ที่นี้(อลีนสัตตุราชกุมารโพธิสัตว์ตรัสว่า)
{๒๓๑๕} [๒๖๘๘] ดูก่อนนายพราน เรารู้ว่าท่านเป็นผู้กินคน แต่ไม่รู้ว่าท่านอยู่ในป่านี้ เราเป็นโอรสของพระเจ้าชัยทิศ วันนี้ท่านจงกินเราแทน เพื่อปลดเปลื้องพระชนกให้พ้นไป(มนุษย์ยักษ์นั้นกล่าวว่า)
{๒๓๑๖} [๒๖๘๙] เรารู้ว่าท่านเป็นพระโอรสของพระเจ้าชัยทิศเพราะหน้าตา และผิวพรรณของท่านทั้งสองคล้าย ๆ กันการกระทำของ ท่านผู้ยอมตายแทนเพื่อปลดเปลื้องพระชนกให้พ้นไปทำแล้วนี้ เป็นสิ่งที่กระทำได้ยากยิ่งนัก(อลีนสัตตุราชกุมารโพธิสัตว์ตรัสว่า)
{๒๓๑๗} [๒๖๙๐] การที่บุคคลจะยอมตายเพื่อปลดเปลื้องบิดาหรือเพราะเหตุแห่งมารดา เพื่อไปสู่ปรโลกและประกอบด้วยความสุขในสวรรค์ เราไม่เห็นว่าจะทำได้ยากอะไรในโลกนี้เลย
{๒๓๑๘} [๒๖๙๑] ถึงเราเองก็มิได้นึกสักนิดเดียวว่าจะทำความชั่วเพื่อตนเองทั้ง ในที่แจ้งและในที่ลับ เพราะว่าเราเป็นผู้กำหนดความเกิดและ ความตายได้แล้วว่า ‘สำหรับเราการรอดพ้นจากความตาย ในโลกนี้ย่อมไม่มี ฉันใด ในโลกหน้าก็ไม่มีฉันนั้น’[๒๖๙๒] ดูก่อนท่านผู้มีอานุภาพมาก เชิญท่านกินเนื้อเราบัดนี้ในวันนี้เถิด เชิญท่านทำกิจที่ควรทำเถิด สรีระนี้เราสละแล้ว เราจะทำเป็น พลัดตกมาจากยอดไม้ ท่านชอบใจเนื้อส่วนใด ก็เชิญท่านกิน เนื้อส่วนนั้นของเราเถิด(มนุษย์ยักษ์นั้นได้ฟังดังนั้น ก็ตกใจกลัว จึงกราบทูลว่า)
{๒๓๑๙} [๒๖๙๓] ‘ดูก่อนพระราชโอรสเรื่องนี้ท่านคงเต็มใจจริง ท่านจึงยอมสละชีวิตเพื่อปลดเปลื้องพระชนกได้ เพราะเหตุนั้นแหละ ท่านจงรีบไปหักไม้มาก่อไฟ เถิด’
(พระบรมศาสดาเมื่อทรงประกาศเหตุนั้น จึงตรัสว่า)
{๒๓๒๐} [๒๖๙๔] ลำดับนั้น พระราชโอรสผู้มีปัญญา ได้นำฟืนมาก่อไฟกองใหญ่ ขึ้นแล้ว แจ้งให้ยักษ์ทราบว่า ‘บัดนี้เราได้ก่อไฟเสร็จแล้ว’
(อลีนสัตตุราชกุมารโพธิสัตว์ทรงเห็นกิริยาของมนุษย์ยักษ์ที่นั่งเหลือบ มองดูพระองค์บ่อย ๆ จึงตรัสว่า)
{๒๓๒๑} [๒๖๙๕] เมื่อกี้นี้ ท่านทำการขู่ว่าจะกินเราในวันนี้ ทำไมจึงขนลุกมองเราอยู่บ่อย ๆ เราได้ทำตามคำของท่านเสร็จแล้ว เมื่อพอใจจะกิน ก็เชิญกินเสียซิท่าน
(มนุษย์ยักษ์นั้นกราบทูลว่า)
{๒๓๒๒} [๒๖๙๖] ผู้ที่ตั้งอยู่ในธรรม มีวาจาสัตย์ รู้ความประสงค์ของผู้ขอเช่นท่าน ใครจะนำมากินเป็นภักษาหารได้ ผู้ใดกินผู้มีวาจาสัตย์เช่นท่าน ศีรษะของผู้นั้นก็จะพึงแตกออก ๗ เสี่ยง
(อลีนสัตตุราชกุมารโพธิสัตว์นำอดีตนิทานมาตรัสสอนว่า)
{๒๓๒๓} [๒๖๙๗] ดูก่อนยักษ์ สสบัณฑิตสำคัญท้าวสักกะนี้ว่าเป็นพราหมณ์ จึง ยอมให้พักอยู่ในสรีระของตน ด้วยเหตุนั้นแล จันทิมเทพบุตร (จึงมีรูปกระต่าย) ให้ความปรีดิ์เปรมแก่ชาวโลกอยู่ทุกวันนี้
(มนุษย์ยักษ์นั้นเมื่อปล่อยพระราชกุมาร ได้กราบทูลว่า)
{๒๓๒๔} [๒๖๙๘] ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์พ้นแล้วจากปากแห่งราหูแล้วย่อมไพโรจน์ ในวันเพ็ญ ฉันใด ดูก่อนท่านผู้มีอานุภาพมาก ท่านก็ฉันนั้น หลุดพ้นไปจากเราผู้กินเนื้อมนุษย์แล้วจงรุ่งโรจน์ในกบิลรัฐ ทำ พระชนกชนนีให้ปลื้มพระทัย อนึ่ง พระประยูรญาติของท่าน จงยินดีกันทั่วหน้าเถิด(พระบรมศาสดาตรัสสรุปท้ายว่า)
{๒๓๒๕} [๒๖๙๙] ลำดับนั้นแลพระราชโอรสอลีนสัตตุผู้มีปัญญาทรงประคอง อัญชลีไหว้ยักษ์โปริสาท ได้รับอนุญาตแล้ว มีความสุขสวัสดี หาโรคมิได้ เสด็จกลับมายังกบิลรัฐ
{๒๓๒๖} [๒๗๐๐] ชาวนิคมชนบทถ้วนหน้า ทั้งพลช้าง พลม้า พลรถ และพลราบ ต่างพากันมาถวายบังคมพระราชโอรสนั้นพร้อมกันกราบทูลขึ้นว่า ‘ข้าพระองค์ทั้งหลายขอถวายบังคมพระองค์ ผู้ทรงทำกิจซึ่งยากที่ใคร ๆ จะทำได้’
๔. ฉัททันตชาดก (๕๑๔)
ว่าด้วยพญาช้างฉัททันต์ กับคนอกตัญญู
(พระเจ้าพาราณสีตรัสถามพระนางสุภัททาเทวีว่า)
{๒๓๒๗} [๒๗๐๑] ดูก่อนพระน้องนางผู้มีเรือนร่างงดงามอร่ามดังทองมีผิว พรรณเหลืองงามเลิศ ดวงตาทั้งสองแจ่มใส ไฉนหนอจึงเศร้า โศกซูบไปเหมือนดอกไม้ที่ถูกขยี้ฉะนั้น(พระนางสุภัททาเทวีกราบทูลว่า)
{๒๓๒๘} [๒๗๐๒] ขอเดชะพระมหาราชเจ้า หม่อมฉันแพ้พระครรภ์โดยนิมิตฝัน ซึ่งเป็นเหตุให้หม่อมฉันแพ้พระครรภ์อย่างที่หาไม่ได้ง่าย(พระเจ้าพาราณสีตรัสว่า)
{๒๓๒๙} [๒๗๐๓] กามสมบัติของมนุษย์บรรดามีในโลกนี้และในสวนนันทวันทั้งหมด นั้นล้วนเป็นของพี่ทั้งสิ้น พี่จะให้แก่เธอได้ทั้งนั้น
(พระนางสุภัททาเทวีกราบทูลว่า)
{๒๓๓๐} [๒๗๐๔] ขอเดชะพระองค์ผู้สมมติเทพขอให้นายพรานป่าบรรดามีใน แว่นแคว้นของพระองค์จงมาประชุมพร้อมกัน หม่อมฉันจะแจ้ง เหตุที่แพ้พระครรภ์ของหม่อมฉันให้นายพรานป่าเหล่านั้นทราบ(พระเจ้าพาราณสีรับสั่งให้ชุมนุมพรานแล้วตรัสกะพระเทวีว่า)
{๒๓๓๑} [๒๗๐๕] ดูก่อนพระเทวี นายพรานป่าเหล่านี้ล้วนแต่มีฝีมือเป็นคน แกล้วกล้า รู้จักป่า และรู้จักชนิดของเนื้อยอมสละชีวิต เพี่อประโยชน์ของพี่ได้
- ๑คำว่า ฉัททันต์ มีความหมายว่าผู้มีคู่งาประกอบด้วยรัศมี ๖ ประการ (ขุ.ชา.อ. ๗/๑๘๑)
จบ ๓. ชัยทิศชาดก