พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย · ติงสตินิบาต
๗. ทกรักขสชาดก
เล่ม ๒๗ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๒๓๗๒–๒๓๘๖ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๗/๑๐ ในติงสตินิบาตมี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก ติงสตินิบาต ทกรักขสชาดก (ฉบับหลวง เล่ม ๒๗ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๗ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๖๑ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๗)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๗ หน้า ๖๑๒–๖๑๗
๗. ทกรักขสชาดก (๕๑๗)
ว่าด้วยปัญหาของผีเสื้อนํ้า
(เภรีปริพาชิกากล่าวถึงปัญหาของผีเสื้อน้ำว่า)
{๒๓๗๒} [๒๘๒๘] ถ้าผีเสื้อนํ้าผู้แสวงหาเครื่องเซ่นคือมนุษย์พึงจับเรือของพระนาง สลากเทวีพระราชชนนี พระนางอุพพรีเทวีอัครมเหสีพระ ติขินนกุมารราชอนุชาธนุเสขกุมารผู้เป็นสหายเกวัฏฏ พราหมณ์ปุโรหิต มโหสธบัณฑิต และพระองค์ รวมเป็น ๗ คน ผู้แล่นเรือไปในทะเล พระองค์จะพระราชทานใครให้ตามลำดับแก่ผีเสื้อนํ้า พระเจ้าข้า(พระราชาทรงสดับดังนั้น จึงตรัสว่า)
{๒๓๗๓} [๒๘๒๙] ข้าพเจ้าจะให้พระราชมารดาก่อน ให้มเหสี ให้กนิษฐภาดา ต่อ แต่นั้นไปก็จะให้สหาย ให้พราหมณ์ปุโรหิตเป็นลำดับที่ ๕ ให้ ตนเองเป็นที่ ๖ มโหสธบัณฑิตให้ไม่ได้เลย
(เภรีปริพาชิกากล่าวถึงคุณของพระราชชนนีว่า)
{๒๓๗๔} [๒๘๓๐] ก็พระราชชนนีของพระองค์เป็นผู้บำรุงเลี้ยงทรงอนุเคราะห์ มาตลอดราตรีนาน เมื่อฉัพภิพราหมณ์ประทุษร้ายในพระองค์ พระราชมารดาผู้เป็นบัณฑิตทรงเห็นประโยชน์ ได้ทำรูปเหมือน อื่นแทนพระองค์ ทรงปลดเปลื้องพระองค์จากการถูกลอบปลงพระชนม์ได้[๒๘๓๑] พระชนนีนั้นทรงประทานพระชนมชีพให้ ทรงให้เจริญระหว่าง พระทรวงทรงพระครรภ์เช่นนั้น พระองค์จะพระราชทาน แก่ผีเสื้อนํ้าเพราะโทษอะไร
(พระราชาตรัสถึงโทษของพระราชชนนีว่า)
{๒๓๗๕} [๒๘๓๒] พระราชมารดาชอบทรงเครื่องประดับซึ่งไม่สมควรจะประดับ เหมือนสาวรุ่น ตรัสซิกซี้กะพวกนายประตูและพวกราชองครักษ์ จนเกินขอบเขต[๒๘๓๓] อนึ่ง พระราชมารดาของเราสั่งพวกทูตถึงอริราชศัตรูเอง ข้าพเจ้า จะให้พระราชมารดาแก่ผีเสื้อนํ้าก็เพราะโทษนั้น
(เภรีปริพาชิกากล่าวถึงคุณของพระนางอุพพรีว่า)
{๒๓๗๖} [๒๘๓๔] พระนางอุพพรีเทวีผู้ประเสริฐกว่าหมู่สนมนารี มีพระราชเสาวนีย์ น่ารักยิ่งนัก ทรงประพฤติสมควร ทรงมีศีลาจารวัตร เสด็จติดตามพระองค์ประดุจเงา[๒๘๓๕] ไม่ทรงพิโรธง่าย ๆ ทรงมีพระบุญบารมี เฉลียวฉลาด ทรง เห็นประโยชน์ พระองค์จะพระราชทานพระราชเทวีแก่ผีเสื้อนํ้า เพราะโทษอะไร(พระราชาตรัสถึงโทษของพระนางอุพพรีว่า)
{๒๓๗๗} [๒๘๓๖] นางอุพพรีนั้นรู้ว่าข้าพเจ้าถึงพร้อมด้วยความยินดีในการเล่น ตก อยู่อำนาจกิเลสที่ทําให้พินาศก็ยังมาขอทรัพย์ที่ไม่ควรขอให้ แก่บุตรธิดาของตน[๒๘๓๗] ข้าพเจ้านั้นมีความกำหนัดนัก จึงให้ทรัพย์ทั้งดีและไม่ดีเป็นอัน มากไปครั้นสละสิ่งที่สละได้ยากแล้วก็มาเสียใจเอาภายหลัง ข้าพเจ้าจะให้นางอุพพรีแก่ผีเสื้อนํ้าก็เพราะโทษนั้น
(เภรีปริพาชิกากล่าวถึงคุณของพระกนิษฐภาดาว่า)
{๒๓๗๘} [๒๘๓๘] พระกนิษฐภาดาทรงบำรุงชาวนาชนบททั้งหลายให้เจริญรุ่งเรือง เชิญเสด็จพระองค์ผู้ประทับอยู่ ณ ประเทศอื่นให้มาสู่พระนครนี้ ทรงอนุเคราะห์พระองค์ ครอบงำพระราชาทั้งหลาย นำทรัพย์ จากราชสมบัติอื่นมาถวายเป็นอันมาก[๒๘๓๙] เป็นผู้ประเสริฐกว่านายขมังธนูทั้งหลาย ทรงกล้าหาญกว่าผู้มี ความคิดหลักแหลมทั้งหลายพระองค์จะพระราชทานพระ กนิษฐภาดาแก่ผีเสื้อนํ้าเพราะโทษอะไร
(พระราชาตรัสถึงโทษของพระกนิษฐภาดาว่า)
{๒๓๗๙} [๒๘๔๐] พระกนิษฐภาดาผู้บำรุงชาวนาชนบททั้งหลายให้เจริญรุ่งเรือง เชิญข้าพเจ้าผู้ประทับอยู่ ณ ประเทศอื่นให้มาสู่พระนครนี้ อนุเคราะห์ข้าพเจ้า ครอบงำพระราชาทั้งหลาย นำทรัพย์จาก ราชสมบัติอื่นมาถวายเป็นอันมาก[๒๘๔๑] เป็นเลิศกว่านายขมังธนูทั้งหลาย เป็นผู้กล้าหาญ และเป็นผู้มี ความคิดหลักแหลมยังเป็นเด็กแต่ดูหมิ่นข้าพเจ้าว่า ‘พระราชาได้ความสุขก็เพราะเรา,
[๒๘๔๒] อนึ่งเมื่อก่อนเขามาบำรุงข้าพเจ้าแต่เช้า แต่บัดนี้เขาไม่มา อย่างก่อน ข้าพเจ้าจะให้กนิษภาดาแก่ผีเสื้อนํ้าก็เพราะโทษนั้น
(เภรีปริพาชิกากล่าวถึงคุณของพระสหายว่า)
{๒๓๘๐} [๒๘๔๓] พระองค์และธนุเสขกุมารประสูติวันเดียวกัน ทั้งสองพระองค์ เป็นชาวปัญจาลรัฐ เกิดในกรุงปัญจาละ เป็นสหายที่มีวัยเสมอกัน
[๒๘๔๔] ธนุเสขกุมารเป็นผู้ติดตามพระองค์ โดยเสด็จจาริกไปยังชนบท ร่วมสุขร่วมทุกข์กับพระองค์ ขวนขวายจัดแจงในกิจทุกอย่าง
ของพระองค์ทั้งกลางวันและกลางคืน พระองค์จะพระราชทาน พระสหายแก่ผีเสื้อน้ำเพราะโทษอะไร
(พระราชาตรัสถึงโทษของพระสหายว่า)
{๒๓๘๑} [๒๘๔๕] ข้าแต่พระแม่เจ้า ธนุเสขกุมารนี้เป็นผู้หัวร่อต่อกระซิกกับข้าพเจ้า ด้วยความประพฤติมาแต่ก่อนแม้วันนี้เขาก็ยังซิกซี้เฮฮาเกิน ขอบเขตไปด้วยกิริยานั้นอีก[๒๘๔๖] ข้าแต่พระแม่เจ้า ข้าพเจ้าคุยกันอยู่กับพระนางอุพพรีเทวีในที่ รโหฐาน เขาไม่ได้รับอนุญาต มิให้ข้าพเจ้ารู้ตัวก่อน ก็เข้ามา
[๒๘๔๗] ถึงจะได้รับอนุญาตให้เข้าเฝ้าได้ไม่กำจัดเวลาและโอกาสก็ตาม ข้าพเจ้าจึงจะให้สหายผู้ไม่มีความละอายแก่ใจ หาความเอื้อเฟื้อ มิได้แก่ผีเสื้อน้ำก็เพราะโทษนั้น(เภรีปริพาชิกากล่าวถึงคุณของปุโรหิตว่า)
{๒๓๘๒} [๒๘๔๘] เกวัฏฏปุโรหิตเป็นผู้ฉลาดในนิมิตทุกอย่าง รู้เสียงร้องของสัตว์ ทุกชนิดเรียนจบไตรเพทเป็นผู้ฉลาดในอุบาทว์ ในการทำนายความฝัน รู้การเคลื่อนทัพและการรุกเข้าประชิด[๒๘๔๙] เป็นผู้สามารถรู้โทษหรือคุณในภาคพื้นดินและอากาศเป็นผู้ รอบรู้ในทางโคจรแห่งดวงดาวพระองค์จะพระราชทาน เกวัฏฎพราหมณ์แก่ผีเสื้อนํ้าเพราะโทษอะไร(พระราชาตรัสถึงโทษของปุโรหิตว่า)
{๒๓๘๓} [๒๘๕๐] ข้าแต่พระแม่เจ้า แม้ในท่ามกลางผู้คน อาจารย์เกวัฏฏะก็ลืมตา จ้องมองข้าพเจ้าเพราะเหตุนั้นข้าพเจ้าจึงจะให้อาจารย์ เกวัฏฏะผู้หยาบช้าเลิกคิ้วขึ้นจ้องมองแก่ผีเสื้อนํ้าก็เพราะโทษนั้น
(เภรีปริพาชิกาทูลถามถึงความดีของมโหสธบัณฑิตว่า)
{๒๓๘๔} [๒๘๕๑] พระองค์เป็นผู้อันอำมาตย์แวดล้อมทรงครอบครองแผ่นดินใหญ่ มีสมุทรเป็นขอบเขตดุจต่างหูแห่งสาคร
[๒๘๕๒] พระองค์ทรงมีมหารัฐซึ่งมีสมุทรทั้ง ๔ เป็นขอบเขต ทรงชนะ สงครามเสร็จแล้ว มีพระกำลังมาก เป็นเอกราชในปฐพี ทรงมีพระอิสริยยศ ถึงความไพบูลย์[๒๘๕๓] ทรงมีพระสนมนารีจากชนบทต่างๆ ๑๖,๐๐๐ นางสวมใส่ กุณฑลแก้วมณี งดงามดังเทพกัญญา
[๒๘๕๔] ดูก่อนขัตติยราชชีวิตที่ยืนยาวซึ่งสมบูรณ์ด้วยองค์สมบัติ ทั้งปวงอย่างนี้ นักปราชญ์ทั้งหลายกล่าวว่าเป็นที่รักของพวกคน ที่มีความสุข มีความสำเร็จด้วยสิ่งที่น่าใคร่ทุกอย่าง[๒๘๕๕] เมื่อเป็นเช่นนี้ เพราะคุณความดีหรือเพราะเหตุอะไร พระองค์ จึงรักษามโหสธบัณฑิตไว้ทรงยอมสละพระชนมชีพที่สละได้แสนยาก(พระราชาตรัสบอกคุณของมโหสธบัณฑิตว่า)
{๒๓๘๕} [๒๘๕๖] ข้าแต่พระแม่เจ้า จำเดิมแต่มโหสธบัณฑิตมาอยู่กับข้าพเจ้าแล้ว ข้าพเจ้าไม่เห็นมโหสธบัณฑิตผู้มีปัญญาทำชั่วแม้สักเล็กน้อยเลย[๒๘๕๗] ถ้าแม้ความตายจะพึงมีแก่ข้าพเจ้าเสียก่อนในเวลาหนึ่ง มโหสธ บัณฑิตก็จะพึงช่วยทำให้เหล่าโอรสและนัดดาทั้งหลายของ ข้าพเจ้าเป็นสุขได้[๒๘๕๘] เพราะมโหสธบัณฑิตมองเห็นประโยชน์ทั้งปวงทั้งอนาคต ปัจจุบัน และอดีตโดยไม่ผิดด้วยเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงจะไม่ให้มโหสธ บัณฑิตผู้มีการงานอันหาความผิดมิได้แก่ผีเสื้อนํ้า
(เภรีปริพาชิกาเชิญชาวพระนครมาแล้วกล่าวว่า)
{๒๓๘๖} [๒๘๕๙] ท่านทั้งหลายชาวปัญจาลนครจงฟังราชภาษิตของพระเจ้า จูฬนีพรหมทัตนี้ พระองค์ทรงตามรักษามโหสธบัณฑิตถึงกัับสู้ สละพระชนมชีพซึ่งสละได้แสนยาก[๒๘๖๐] คือ พระเจ้าปัญจาลราชทรงยอมสละชีวิตของชนทั้ง ๖ คือ พระ ราชชนนี ๑ พระอัครมเหสี ๑ พระกนิษฐภาดา ๑ พระสหาย ๑ และพราหมณ์ ๑ กับทั้งพระองค์เอง ๑ แก่ผีเสื้อนํ้า[๒๘๖๑] ปัญญามีประโยชน์ใหญ่หลวงละเอียดลออคิดแต่สิ่งที่ดี เป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลในปัจจุบัน และเพื่อความสุข ในสัมปรายภพด้วยประการฉะนี้แล
๘. ปัณฑรกชาดก (๕๑๘)
ว่าด้วยไม่ควรบอกความลับแก่คนอื่น
(ปัณฑรกนาคราชถูกจับห้อยศีรษะลงคร่ำครวญว่า)
{๒๓๘๗} [๒๘๖๒] ภัยที่ตนทำไว้ย่อมติดตามบุคคลผู้ไร้ปัญญา พูดพล่อย ๆ ไม่ปิดบังความรู้ ขาดความระวัง ขาดการพิจารณาไป เหมือนครุฑตาม ถึงเราผู้ปัณฑรกนาคราชฉะนั้น[๒๘๖๓] นรชนใดยินดีบอกมนต์ลับที่ตนควรจะรักษาไว้เพราะความหลง ภัยย่อมตามถึงนรชนนั้นผู้มีมนต์ที่ถูกแพร่งพรายแล้วโดยพลัน เหมือนครุฑตามถึงเราผู้ปัณฑรกนาคราชฉะนั้น[๒๘๖๔] มิตรเทียมไม่ควรจะให้รู้ความลับที่สำลัญถึงมิตรแท้แต่เป็น คนโง่’ หรือมีปัญญาแต่ประพฤติสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ก็ไม่ควร จะให้รู้ความลับเหมือนกัน
จบ ๗. ทกรักขสชาดก