arnon.onlineเข้าสู่ระบบถาม AI

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย เอกกนิบาต · อปัณณกวรรค

๕. ตัณฑุลนาฬิชาดก

เล่ม ๒๗

ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๕ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๕/๑๐ ในอปัณณกวรรคมี ๔ ฉบับ

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก เอกกนิบาต อปัณณกวรรค ตัณฑุลนาฬิชาดก (ฉบับหลวง เล่ม ๒๗ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๗ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๕๕ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๗)

ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๗ หน้า ๔–๕

หน้า ๔

๔. จุลลกเศรษฐีชาดก (๔)

ว่าด้วยคนฉลาดตั้งตนได้

(พระพุทธเจ้าทรงปรารภเรื่องการตั้งตัวตรัสว่า)

{๔} [๔] ผู้มีปัญญา มีความพินิจ ย่อมตั้งตัวได้ด้วยต้นทุนแม้น้อย ดุจ คนก่อไฟน้อย ๆ ให้เป็นกองใหญ่ได้ฉะนั้น

๕. ตัณฑุลนาฬิชาดก (๕)

ว่าด้วยราคาข้าวสาร

(อำมาตย์กราบทูลถามพระราชาว่า)

{๕} [๕] ข้าวสารทะนานหนึ่งมีราคาเท่าไร พระนครพาราณสีทั้งภายใน ทั้งภายนอกมีราคาเท่าไร ข้าวสารทะนานเดียวมีค่าเท่าม้า ๕๐๐ ตัวเทียวหรือ

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑ชาดกนี้พระพุทธองค์ทรงปรารภเรื่องที่พระโลลุทายี (พระอลัชชีผู้มีพฤติกรรมเลอะเทอะเป็นต้นบัญญัติสิกขาบทมากมายรูปหนึ่ง) ใช้อุบายเบียดแย่งพระทัพพมัลลบุตรผู้เป็นภัตตุทเทสก์ (ภิกษุที่สงฆ์สมมติคือ แต่งตั้งให้เป็นเจ้าหน้าที่จัดแจกภัต) จนได้ทําหน้าที่เป็นภัตตุทเทสก์แทน แต่เพราะความโง่เขลา จึงแจกภัตอย่างขาดความชอบธรรมก่อให้เกิดความเสียหายแก่คณะสงฆ์ ความทราบถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า จึงทรงเล่าถึงอดีตชาติของพระองค์ที่เป็นเจ้าหน้าที่ตีค่าหรือกำหนดราคาสินค้า(เพื่อรับซื้อหรือแลกเปลี่ยน) ของพระเจ้าพาราณสีอย่างเที่ยงธรรม กาลต่อมาพระเจ้าพาราณสีทรงเกิดความโลภ ทรงกลัวว่าหากพระโพธิสัตว์ทําหน้าที่ตีค่าอย่างเที่ยงธรรม ไม่นาน พระราชทรัพย์ของพระองค์จะสิ้นไป จึงทรงแต่งตั้งชายโง่เขลาซึ่งเป็นชาวบ้านธรรมดาคนหนึ่งทำหน้าที่แทนพระโพธิสัตว์ เขาทำหน้าที่ตีค่าอย่างรู้บ้างไม่รู้บ้างไปตามประสา อยู่มาวันหนึ่ง มีพ่อค้าม้านำม้า ๕๐๐ ตัว มาให้ตีค่า เขาตีค่าม้า ๕๐๐ ตัวเท่ากับข้าวสารทะนานหนึ่ง ซึ่งสร้างความไม่พอใจให้กับพ่อค้าม้าเป็นอย่างมาก พ่อค้าม้าจึงเข้าไปปรึกษาพระโพธิสัตว์ว่าจะทําอย่างไรดีกับเจ้าหน้าที่ตีค่าผู้โง่เขลาคนนี้พระโพธิสัตว์จึงทรงแนะนำอุบายโดยให้แสดงการตีค่าข้าวสารทะนานหนึ่งเบื้องพระพักตร์ของพระเจ้าพาราณสีและแล้วชายผู้โง่เขลาได้ตีค่าข้าวสารทะนานหนึ่ง (ให้สูง) เท่ากับพระนครพาราณสี
หน้า ๕

๖. เทวธรรมชาดก (๖)

ว่าด้วยธรรมของเทวดา

(พระโพธิสัตว์กล่าวว่า)

{๖} [๖] ผู้ประกอบด้วยหิริและโอตตัปปะตั้งมั่นอยู่ในธรรมอันขาว ท่านเรียกว่าผู้สงบ ผู้เป็นสัตบุรุษ ผู้มีเทวธรรมในโลก

๗. กัฏฐหาริชาดก (๗)

ว่าด้วยการทำสัจกิริยาให้ยอมรับเป็นบุตร

(พระโพธิสัตว์ผู้เป็นบุตรหญิงหาฟืนกราบทูลพระราชบิดาว่า)

{๗} [๗] ขอเดชะพระมหาราช ข้าพระบาทเป็นโอรสของพระองค์ ข้าแต่ พระจอมชน ขอได้ทรงโปรดชุบเลี้ยงข้าพระบาทไว้ด้วยเถิด แม้คนอื่น ๆ พระองค์ยังทรงชุบเลี้ยงได้ ไฉนจะไม่ทรงชุบเลี้ยงโอรสของพระองค์เองเล่า

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ทั้งภายในและภายนอก ซึ่งสร้างความขบขันให้กับเหล่าอำมาตย์ราชบริพาร จึงพากันกราบทูลถามเชิงประชดพระเจ้าพาราณสีและเย้ยหยันภูมิปัญญาชายผู้โง่เขลา (ตามคาถาชาดก) จนพระเจ้าพาราณสีละอายพระทัยจึงทรงปลดชายโง่เขลานั้นออกจากตำแหน่งพร้อมทั้งรับสั่งเนรเทศแล้วทรงประทานตำแหน่งคืนแก่พระโพธิสัตว์ (ขุ.ชา.อ. ๑/๑๗๗-๑๘๑)
  2. ๑ธรรมอันขาว หมายถึงกุศลธรรมทั้งหลายมีหิริโอตตัปปะเป็นต้น (ขุ.ชา.อ. ๑/๑๘๘)
  3. ๒เทวธรรม หมายถึงคุณธรรมของผู้เป็นเทพซึ่งมี ๓ คือ สมมติเทพ เทพโดยสมมติ ได้แก่ พระเจ้าแผ่นดินและพระราชกุมารเป็นต้น อุปปัตติเทพ เทพโดยอุปบัติ ได้แก่ พวกที่บังเกิดเป็นเทวดาในเทวโลก และวิสุทธิเทพ เทพโดยความบริสุทธิ์ ได้แก่ พระอรหันตขีณาสพ ซึ่งคุณธรรมคือ หิริโอตตัปปะนี้ชื่อว่าเทวธรรม เพราะเป็นเหตุให้ถึงพร้อมด้วยกุศลของเหล่าสมมติเทพ เป็นเหตุให้บังเกิดในเทวโลกของเหล่าอุปปัตติเทพ และเป็นเหตุแห่งความหมดจดจากกิเลสของเหล่าวิสุทธิเทพ (ขุ.ชา.อ. ๑/๑๘๙)