พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย · อัมพฏผลวรรค
๑๐. พุทธาปทานชื่อปุพพกรรมปิโลติ (๓๙๐)
เล่ม ๓๒ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๓๙๒ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑๐/๑๐ ในอัมพฏผลวรรคมี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อปทาน อัมพฏผลวรรค พุทธาปทานชื่อปุพพกรรมปิโลติ (๓๙๐) (ฉบับหลวง เล่ม ๓๒ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๓๒ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๗๑ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๓๒)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๓๒ หน้า ๕๘๖–๕๙๒
[๖๐] เราเผากิเลสทั้งหลายแล้ว ถอนภพทั้งปวงขึ้นได้หมดแล้ว ตัด กิเลสเครื่องผูกขาดดังช้างตัดเชือกแล้ว เป็นผู้ไม่มีอาสวะอยู่[๖๑] การที่เราได้มาในสำนักของพระพุทธเจ้าของเราเป็นการมาดีแล้วหนอ วิชชา ๓ เราได้บรรลุแล้วโดยลำดับ คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าเราก็ทำเสร็จแล้ว[๖๒] คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ เราทำให้แจ้งแล้ว คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าเราทำเสร็จแล้ว ดังนี้แล[๖๓] พระโสณโกฏิวิสเถระโดยฐานะเป็นหัวหน้าของภิกษุสงฆ์ถูกถามปัญหาแล้ว ได้พยากรณ์ที่สระใหญ่ชื่ออโนดาต ดังนี้แลนัยว่า ท่านพระโสณโกฏิวิสเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ไว้แล้ว ด้วยประการฉะนี้แล
จบโสณโกฏิวิสเถราปทานที่ ๙
๑๐. พุทธาปทานชื่อปุพพกัมมปิโลติกะ
บุพประวัติของพระพุทธเจ้าว่าด้วยกรรมเก่าของพระองค์
{๓๙๒} [๖๔] ณ ที่พื้นหินอันเป็นรมณียสถานใกล้สระอโนดาต โชติช่วงด้วยรัตนะต่าง ๆ ในละแวกป่าอันมีกลิ่นหอมนานา
- ๑อโนดาต ตามศัพท์ (อโนตตฺต) แปลว่า สระที่ไม่มีน้ำอุ่น เป็นแหล่งนํ้าขนาดใหญ่ ซึ่งมีแต่นํ้าเย็น เพราะมียอดเขาต่าง ๆ บดบังไม่ให้ได้รับแสงแดดจากดวงอาทิตย์ (ขุ.อป.อ. ๒/๒๔๗) ชื่อสระ ๑ ในสระทั้ง ๗ ในป่าหิมพานต์ (พจนานุกรม ฉบับราชบัณทิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๒๕ หน้า ๙๑๖)
[๖๕] พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงเป็นนายกของโลก ทรงห้อมล้อมด้วย ภิกษุสงฆ์เป็นอันมาก ประทับนั่งตรัสชี้แจงบุพกรรมทั้งหลายของพระองค์ ณ ที่นั้นว่า[๖๖] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังกรรมที่เราทำแล้วของเรา เราเห็นภิกษุผู้ถืออยู่ป่าเป็นวัตรรูปหนึ่งแล้วได้ถวายผ้าเก่าเราปรารถนาเป็นพระพุทธเจ้าเป็นครั้งแรกเพื่อความเป็น พระพุทธเจ้า ในกาลนั้นผลแห่งกรรมคือการถวายผ้าเก่า อำนวยผลให้เป็นพระพุทธเจ้าในกาลก่อนเราเกิดเป็นนายโคบาลต้อนโคไปเลี้ยง เห็นแม่โคกำลังดื่มนํ้าขุ่น จึงห้ามมัน
ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้น ในภพหลังสุดนี้ (แม้)เราจะกระหายนํ้า ก็ไม่ได้ดื่มนํ้าตามความปรารถนา
[๖๗] ในชาติอื่นในกาลก่อน เราเป็นนักเลงชื่อปุนาลิ ได้กล่าวตู่ พระปัจเจกพุทธเจ้าชื่อว่าสุรภีผู้ไม่ประทุษร้ายใคร
[๖๘] ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้น เราวนเวียนอยู่ในนรกเป็นเวลานาน ได้เสวยทุกขเวทนาแสนสาหัสหลายพันปี
[๖๙] ด้วยผลกรรมอันเหลือนั้น ในภพหลังสุดนี้เราจึงได้รับคำกล่าวตู่ เพราะนางสุนทริกาเป็นสาเหตุ
[๗๐] เพราะการกล่าวตู่พระเถระนามว่านันทะสาวกของพระพุทธเจ้า ผู้ครอบงำอันตรายทั้งปวง เราจึงวนเวียนอยู่ในนรกสิ้นกาลนาน[๗๑] เราวนเวียนอยู่ในนรกเป็นเวลานานถึงหมื่นปี ได้เกิดเป็นมนษย์ แล้วก็ได้รับคำกล่าวตู่เป็นอันมาก
[๗๒] ด้วยผลกรรมที่เหลือนั้น นางจิญจมาณวิกามากับหมู่ชนได้ กล่าวตู่ เราด้วยคำอันไม่เป็นจริง[๗๓] เมื่อก่อน เราเป็นพราหมณ์ชื่อสุตวาซึ่งชนทั้งหลายสักการะบูชา สอนมนต์ให้กับมาณพประมาณ ๕๐๐ คนในป่าใหญ่[๗๔] ก็เราได้เห็นฤๅษีผู้น่ากลัว ได้อภิญญา ๕ มีฤทธิ์มากมาในสำนักของเรา เราจึงกล่าวตู่ฤๅษีผู้ไม่ประทุษร้ายใคร[๗๕] แต่นั้นเราได้บอกกะพวกศิษย์ของเราว่าฤๅษีพวกนี้ยังชอบบริโภคกามคุณ เมื่อเราบอกไป พวกพราหมณ์ก็เชื่อฟัง[๗๖] ครั้งนั้น มาณพทั้งปวงเที่ยวไปภิกษาในตระกูลต่าง ๆ พากัน บอกแก่มหาชนว่าฤๅษีพวกนี้ยังชอบบริโภคกามคุณ[๗๗] ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้น ภิกษุ ๕๐๐ เหล่านี้จึงได้รับคำกล่าวตู่ทั้งหมด เพราะนางสุนทริกาเป็นสาเหตุ[๗๘] ในกาลก่อน
เราได้ฆ่าพี่ชายต่างมารดาเพราะทรัพย์เป็นเหตุ จับโยนลงในซอกเขาและทับด้วยหิน[๗๙] ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้น เทวทัตจึงผลักก้อนหินลงมา ก้อนหิน กลิ้งลงมากระทบนิ้วแม่เท้าของเราจนห้อเลือด[๘๐] ในกาลก่อน เราเป็นเด็กเล่นอยู่ที่หนทางใหญ่ ได้เห็น พระปัจเจกพุทธเจ้าแล้วจึงโยนก้อนหินไว้ในหนทาง[๘๑] ด้วยวิบากกรรมนั้น ในภพหลังสุดนี้เทวทัตจึงชักชวนนาย ขมังธนูผู้ฆ่าคนตายมาเพื่อให้ฆ่าเรา[๘๒] ในกาลก่อน เราเป็นนายควาญช้างได้ไสช้างไล่พระปัจเจก พุทธเจ้าผู้เป็นอุดมมุนีแม้กำลังเที่ยวบิณฑบาตอยู่
[๘๓] ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้น ช้างนาฬาคิรีที่ดุร้ายได้วิ่งแล่นเข้าไป ในพระนครราชคฤห์
[๘๔] ในกาลก่อน เราเป็นนายทหารราบฆ่าคนเป็นอันมากด้วยหอก ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้น เราถูกไฟไหม้อย่างเผ็ดร้อนอยู่ในนรก[๘๕] ด้วยผลกรรมอันเหลือแห่งกรรมนั้น บัดนี้ไฟนั้นยังมาไหม้ผิว หนังที่เท้าของเราทั้งสิ้น(อีก) เพราะว่ากรรมยังไม่พินาศไป[๘๖] ในกาลก่อน เราเป็นเด็กลูกของชาวประมงอยู่ในบ้านเกวัฏฏคาม เห็นคนทั้งหลายฆ่าปลาแล้วก็เกิดความโสมนัส
[๘๗] ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้น ความทุกข์ที่ศีรษะ (ปวดศีรษะ) จึงได้มีแล้วแก่เรา ในเมื่อเจ้าศากยะทั้งหลายถูกฆ่า คราวที่พระเจ้าวิฏฏภะ ฆ่าแล้ว[๘๘] เราได้บริภาษพระสาวกทั้งหลายในศาสนาของพระพุทธเจ้า พระนามว่าผุสสะว่า “ท่านทั้งหลายจงเคี้ยว จงกินแต่ข้าวเหนียวเถิด แต่อย่ากินข้าวสาลีเลย”[๘๙] ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้น เราถูกพราหมณ์นิมนต์ ได้อยู่ในเมืองเวรัญชา บริโภคข้าวเหนียวตลอด ๓ เดือน
[๙๐] ในกาลนั้น เมื่อนักมวยกำลังชกกัน เราได้ห้ามบุตรนักมวยปลํ้า ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้น ความทุกข์ที่หลัง (ปวดหลัง) ได้มีแล้วแก่เรา
- ๑วิฏฏภะ ในที่อี่นเป็น วิฑูฑภะ
[๙๑] เมื่อก่อนเราเป็นหมอรักษาโรค ได้ถ่ายยาให้เศรษฐีบุตร(ตาย) ด้วย วิบากแห่งกรรมนั้น เราจึงเป็นโรคปักขันทิกาพาธ [๙๒] เราชื่อว่าโชติปาละได้กล่าวกะพระสุคตเจ้าพระนามว่ากัสสปะ ในกาลนั้นว่า “จักมีโพธิมัณฑ์แต่ที่ไหน โพธิญาณหาได้ยากอย่างยิ่ง”[๙๓] ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้น เราจึงได้ประพฤติทุกกรกิริยาที่ตำบล อุรุเวลาเสนานิคมตลอด ๖ ปี หลังจากนั้นจึงได้บรรลุโพธิญาณ[๙๔] แต่เราก็มิได้บรรลุโพธิญาณอันสูงสุดด้วยหนทางนี้ เราถูกบุพกรรมตักเตือนแล้ว จึงแสวงหาโพธิญาณโดยทางที่ผิด[๙๕] (บัดนี้) เราสิ้นบาปและบุญแล้ว ปราศจากความเร่าร้อนทั้งปวง ไม่มีความเศร้าโศก ไม่คับแค้น ไม่มีอาสวะ จักนิพพาน”[๙๖] พระชินเจ้าทรงบรรลุกำลังแห่งอภิญญาทั้งปวงแล้ว ทรง พยากรณ์โดยทรงหวังประโยชน์แก่ภิกษุสงฆ์ที่สระใหญ่อโนดาต ด้วยประการฉะนี้แลนัยว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงภาษิตธรรมบรรยายพุทธาปทาน ชื่อปุพพกัมมปิโลติกะอันเป็นบุพจริตของพระองค์ไว้ ด้วยประการฉะนี้แล
จบ พุทธาปทานชื่อปุพพกัมมปิโลติที่ ๑๐
- ๑ปักขันทิกาพาธ ในที่นี้คือ โลหิตปักขันทิกาพาธ พระอาการประชวรลงพระโลหิตอย่างร้ายแรง คือทำให้พระองค์ทรงถ่าย (ลงพระบังคนหนัก) เป็นเลือดบ่อย ๆ (นัย ที.ม.อ. ๑๗๓)
รวมอปทานที่มีในวรรคนี้ คือ
๑. อัมพฏผลทายกเถราปทาน ๒. ลพุชทายกเถราปทาน
๓. อุทุมพรผลทายกเถราปทาน ๔. ปิลักขุผลทายกเถราปทาน
๕. ผารุสผลทายกเถราปทาน ๖. วัลลิผลทายกเถราปทาน
๗. กทลิผลทายกเถราปทาน ๘. ปนสผลทายกเถราปทาน
๙. โสณโกฏิวิสเถราปทาน ๑๐. พุทธาปทานชื่อปุพพกัมมปิโลติกะ
บัณฑิตทั้งหลายคำนวณคาถาได้ ๙๖ คาถา
จบ อัมพฏผลวรรคที่ ๓๙
จบ ภาณวารที่ ๑๔
๔๐. ปิลินทวรรค
๑. ปิลินทวัจฉเถราปทาน
บุพประวัติของพระปิลินทวัจฉเถระ
ว่าด้วยผลแห่งการถวายไทยธรรมอันสมควร
(ท่านพระปิลินทวัจฉเถระได้กล่าวบุพประวัติของตนไว้ว่า)
{๓๙๓} [๑] เราเป็นนายประตูอยู่ที่นครหังสวดี เรารวบรวมโภคสมบัติเก็บ ไว้ในเรือนมากมายนับไม่ถ้วน[๒] ในกาลนั้น เราอยู่ในที่ลับนั่งรื่นเริงใจ นั่งอยู่ในปราสาทอันประเสริฐแล้ว ได้คิดอย่างนี้ว่า
[๓] “โภคสมบัติของเรามีมาก ภายในบุรีของเราก็มั่งคั่ง แม้พระ ราชาผู้เป็นใหญ่ในแผ่นดินพระนามว่าอานนท์ก็ทรงเชื้อเชิญเรา[๔] พระพุทธเจ้าพระองค์นี้ผู้เป็นมุนีก็เสด็จอุบัติขึ้นแล้วในโลกนี้ และ โภคสมบัติของเราก็มีอยู่ เราจักถวายทานแด่พระศาสดา[๕] พระราชบุตรพระนามว่าปทุมทรงถวายทานอันประเสริฐไว้ในพระชินเจ้า คือ ช้างที่ประเสริฐ บัลลังก์ และพนักพิง มีประมาณไม่น้อย[๖] แม้เราก็จักถวายทานในสงฆ์อันเป็นหมู่คณะที่ประเสริฐสุด ทานอันประเสริฐยังไม่เคยมีใครถวาย เราจักเป็นคนแรกถวายทานนั้น”
จบ ๑๐. พุทธาปทานชื่อปุพพกรรมปิโลติ (๓๙๐)