พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย เถรคาถา · ติงสนิบาต
๑. ปุสสเถรคาถา
เล่ม ๒๖ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๓๙๕ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑/๓ ในติงสนิบาตมี ๔ ฉบับ
_____
๑๗. ตึสนิปาต
๑. ปุสฺสตฺเถรคาถา
๑๗. ติงสนิบาต
๑. ปุสสเถรคาถา
ภาษิตของพระปุสสเถระ
(พระสังคีติกาจารย์ได้กล่าวภาษิตเบื้องต้นไว้ว่า)
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย เถรคาถา ติงสนิบาต ปุสสเถรคาถา (ฉบับหลวง เล่ม ๒๖ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๖ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๕๓ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๖)
บาลี (มหาจุฬาฯ) เล่ม ๒๖ หน้า ๓๙๑–๓๙๔ · ไทย (มหาจุฬาฯ ๒) เล่ม ๒๖ หน้า ๔๙๖–๕๐๐
ปาสาทิเก พหู ทิสฺวา ภาวิตตฺเต สุสํวุเต
อิสิ ปณฺฑรสโคตฺโต อปุจฺฉิ ปุสฺสสฺวหยํ. (๑)
- ๑ฉ.ม. ผุสฺสสฺวหยํ
ฤๅษีปัณฑรสโคตรได้พบเห็นภิกษุมากรูป
ผู้น่าเลื่อมใส อบรมตน สำรวมดีแล้ว
ได้สอบถามพระปุสสเถระว่า
กึ ฉนฺทา กิมธิปฺปายา กิมากปฺปา ภวิสฺสเร
อนาคตมฺหิ กาลมฺหิ ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต.
ในกาลภายหน้า ภิกษุทั้งหลายในพระศาสนานี้
จะมีความพอใจอย่างไร มีความประสงค์อย่างไร
มีอากัปกิริยาอย่างไร
ข้าพเจ้าเรียนถามท่านแล้ว นิมนต์บอกความข้อนั้นด้วยเถิด
(พระปุสสเถระไดักล่าวภาษิตเหล่านี้ว่า)
สุโณหิ วจนํ มยฺหํ อิสิ ปณฺฑรสฺวหย
สกฺกจฺจํ อุปธาเรหิ อาจิกฺขิสฺสามฺยนาคตํ.
ท่านปัณฑรสฤๅษี เชิญท่านฟังคำของอาตมา
ขอเชิญตั้งใจจดจำให้ดี
อาตมาจะบอกข้อความที่ท่านถามถึงอนาคตแก่ท่าน
โกธนา อุปนาหี จ มกฺขี ถมฺภี สฐา พหู
อุสฺสุกี นานาวาทา จ ภวิสฺสนฺติ อนาคเต.
ในกาลภายหน้า ภิกษุทั้งหลายส่วนมาก
จักเป็นผู้มักโกรธ ผูกโกรธ ลบหลู่คุณท่าน
หัวดื้อ โอ้อวด ริษยา และมีวาทะขัดแย้งกัน
อญฺญาตมานิโน ธมฺเม คมฺภีเร ตีรโคจรา
ลหุกา อครุ ธมฺเม อญฺญมญฺญมคารวา.
มีความสำคัญในสัทธรรมที่ยังไม่รู้ ไม่เห็นว่ารู้ ว่าเห็น
มีความคิดในธรรมที่ลึกซึ้งว่าตื้น เป็นคนเบา
ไม่หนักแน่นในธรรม ไม่เคารพกันและกัน
พหู อาทีนวา โลเก อุปฺปชฺชิสฺสนฺตฺยนาคเต
สุเทสิตํ อิมํ ธมฺมํ กิเลเสสฺสนฺติ ทุมฺมตี.
ในกาลภายหน้า โทษเป็นอันมาก
จะเกิดขึ้นในสัตว์โลก
ภิกษุทั้งหลายผู้ไร้ความคิด
จะทำธรรมที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงไว้ดีแล้วนี้
ให้มัวหมอง
คุณหีนาปิ สํฆมฺหิ โวหรนฺตา วิสารทา
พลวนฺโต ภวิสฺสนฺติ มุขรา อสฺสุตาวิโน.
ทั้งจะเสื่อมจากคุณธรรม กล้าพูดในท่ามกลางสงฆ์
มีพวกมาก ปากจัด ไม่ยอมรับฟัง(ความคิดเห็นของผู้อื่น)
คุณวนฺโตปิ สํฆมฺหิ โวหรนฺตา ยถตฺถโต (๑)
ทุพฺพลา เต ภวิสฺสนฺติ หิรีมนา อนตฺถิกา.
- ๑ฉ.ส. ยถาตฺถโต
ฝ่ายพวกที่มีคุณธรรม พูดในท่ามกลางสงฆ์ตามความเป็นจริง
ละอายใจ ไม่ต้องการผลประโยชน์จักมีพวกน้อย
รชตํ ชาตรูปญฺจ เขตฺตํ วตฺถุํ อเชฬกํ
ทาสีทาสญฺจ ทุมฺเมธา สาธิยิสฺสนฺตฺยนาคเต.
ในกาลภายหน้า ภิกษุทั้งหลายจะมีปัญญาทราม
พากันยินดี เงิน ทอง ไร่นา สวน แพะ แกะ และคนใช้ชายหญิง
อุชฺฌานสญฺญิโน พาลา สีเลสุ อสมาหิตา
อุนฺนฬา วิจริสฺสนฺติ กลหาภิรตา มคา.
จะเป็นคนอันธพาล ชอบมุ่งแต่จะตำหนิติเตียน
ไม่ตั้งมั่นในศีล ถือตัวจัด โหดร้าย เที่ยวไป
ชอบก่อการทะเลาะวิวาท
อุทฺธตา จ ภวิสฺสนฺติ นีลจีวรปารุตา
กุหา ถทฺธา ลปา สิงฺคี จริสฺสนฺตฺยริยา วิย.
ทั้งจะมีใจฟุ้งซ่าน นุ่งห่มแต่จีวรสีเขียว
เที่ยวทำตัวดังพระอริยะ
เตลสเณฺหหิ (๑) เกเสหิ จปลา อญฺชนกฺขิกา
รถิยาย คมิสฺสนฺติ ทนฺตวณฺณกปารุตา.
- ๑ฉ.ม. เตลสณฺเฐหิ
จะใช้น้ำมันแต่งผมให้งดงาม
เป็นคนเหลาะแหละเหลวไหล
ใช้ยาหยอดแต่งตา นุ่งห่มจีวรสีงาช้าง
เที่ยวไปตามถนนหนทาง
อเชคุจฺฉํ วิมุตฺเตหิ สุรตฺตํ อรหทฺธชํ
ชิคุจฺฉิสฺสนฺติ กาสาวํ โอธาเตสุ สมุจฺฉิตา.
จะรังเกียจผ้ากาสาวะซึ่งย้อมดีแล้ว
ที่พระอริยะทั้งหลายไม่รังเกียจ
เป็นธงชัยของพระอรหันต์ ชอบใช้แต่ผ้าขาว
ลาภกามา ภวิสฺสนฺติ กุสีตา หีนวีริยา
กิจฺฉนฺตา วนปตฺตานิ คามนฺเตสุ วสิสฺสเร.
จะมุ่งแต่ลาภ เกียจคร้าน มีความเพียรย่อหย่อน
รังเกียจเสนาสนะป่า
ชอบอยู่แต่เสนาสนะใกล้บ้าน
เย เย ลาภํ ลภิสฺสนฺติ มิจฺฉาชีวรตา สทา
เต เต จ (๑) อนุสิกฺขนฺตา คมิสฺสนฺติ อสญฺญตา. (๒)
- ๑ฉ.ม. ว
- ๒ฉ.ม. ภชิสฺสนฺติ อสํยตา
จะไม่สำรวม เที่ยวประพฤติตามพวกภิกษุ
ที่ยินดีในมิจฉาชีพ ได้ลาภอยู่เสมอ ๆ
เย เย อลาภิโน ลาภํ น เต ปุชฺชา ภวิสฺสเร
สุเปสเลปิ เต ธีเร เสวิสฺสนฺติ น เต ตทา.
ในกาลภายหน้า ภิกษุทั้งหลายจะไม่บูชายกย่องเหล่าภิกษุผู้ไม่
มีลาภ ทั้งจะไม่คบค้าสมาคมกับเหล่าภิกษุผู้รักษาศีลดี
ซึ่งเป็นนักปราชญ์
- ๑ความฝึกอินทรีย์ (ขุ.เถร.อ.๒/๙๖๙/๔๐๔)
มิลกฺขุรชนํ รตฺตํ ครหนฺตา สกํ ธชํ
ติตฺถิยานํ ธชํ เกจิ ธาเรสฺสนฺตฺยวทาตกํ.
จะห่มจีวรสีแดงที่คนป่าชอบย้อมใช้
พากันติเตียนผ้ากาสาวะซึ่งเป็นธงชัยของตน
บางพวกก็จะห่มจีวรสีขาว ซึ่งเป็นธงชัยของพวกเดียรถีย์
อคารโว จ กาสาเว ตทา เตสํ ภวิสฺสติ
ปฏิสงฺขา จ กาสาเว ภิกฺขูนํ น ภวิสฺสติ.
ในกาลภายหน้า ภิกษุเหล่านั้นจะไม่มีความเคารพในผ้ากาสาวะ
ทั้งจะไม่พิจารณาใช้ผ้ากาสาวะ
อภิภูตสฺส ทุกฺเขน สลฺลวิทฺธสฺส รุปฺปโต
ปฏิสงฺขา มหาโฆรา นาคสฺสาสิ อจินฺติยา.
การไม่คิดพิจารณาให้ดี
ได้เป็นความเลวร้ายอย่างใหญ่หลวงของพญาช้าง
ที่ถูกลูกศรเสียบแทง
ถูกทุกขเวทนาครอบงำทุรนทุรายอยู่
ฉทฺทนฺโต หิ ตทา ทิสฺวา สุรตฺตํ อรหทฺธชํ
ตาวเทว ภณี คาถา คโช อตฺโถปสญฺหิตา.
เพราะครั้งนั้น พระโพธิสัตว์เสวยพระชาติเป็นพญาช้างฉัททันต์
ได้เห็นผ้ากาสาวะ ซึ่งโสณุตตรพรานคลุมร่างไว้
ที่ย้อมดีแล้วเป็นธงชัยของพระอรหันต์
ได้กล่าวภาษิตที่ประกอบด้วยประโยชน์ในขณะนั้นแหละว่า
อนิกฺกสาโว กาสาวํ โย วตฺถํ ปริทเหสฺสติ (๑)
อเปโต ทมสจฺเจน น โส กาสาวมรหติ.
- ๑ฉ.ม. ปริธสฺสติ สี. ปริทหิสฺสติ
ผู้ใดยังมีกิเลสดุจน้ำฝาด
ปราศจากทมะ และสัจจะ
จะนุ่งห่มผ้ากาสาวะ
ผู้นั้นไม่ควรที่จะนุ่งห่มผ้ากาสาวะเลย
โย จ วนฺตกาสาวสฺส สีเลสุ สุสมาหิโต
อุเปโต ทมสจฺเจน ส เว กาสาวมรหติ.
ส่วนผู้ใดพึงคลายกิเลสดุจน้ำฝาด
ตั้งมั่นดีแล้วในศีล ประกอบด้วยทมะและสัจจะ
ผู้นั้นแหละควรที่จะนุ่งห่มผ้ากาสาวะได้
วิปนฺนสีโล ทุมฺเมโธ ปากโฏ กามการิโย
วิพฺภนฺตจิตฺโต นิสฺสุกฺโก น โส กาสาวมรหติ.
ผู้ใดมีศีลวิบัติ มีปัญญาทราม ไม่สำรวมอินทรีย์
ชอบทำตามความพอใจ มีจิตฟุ้งซ่าน ทั้งไม่บริสุทธิ์
ผู้นั้นไม่ควรที่จะนุ่งห่มผ้ากาสาวะเลย
โย จ สีเลน สมฺปนฺโน วีตราโค สมาหิโต
โอทาตมนสงฺกปฺโป ส เว กาสาวมรหติ.
ส่วนผู้ใดสมบูรณ์ด้วยศีล ปราศจากราคะ
มีจิตตั้งมั่นดี มีความดำริในใจใสสะอาด
ผู้นั้นแหละ ควรที่จะนุ่งห่มผ้ากาสาวะได้
อุทฺธโต อุนฺนโฬ พาโล สีลํ ยสฺส น วิชฺชติ
โอทาตกํ อรหติ กาสาวํ กึ กริสฺสติ.
ผู้ที่ไม่มีศีล ฟุ้งซ่าน มีมานะจัด เป็นคนพาล
ควรที่จะนุ่งห่มผ้าขาวเท่านั้น
ผ้ากาสาวะจะช่วยอะไรได้
ภิกฺขู จ ภิกฺขุนิโย จ ทุฏฺฐจิตฺตา อนาทรา
ตาทีนํ เมตฺตจิตฺตานํ นิคฺคณฺหิสฺสนฺตฺยนาคเต.
ในกาลภายหน้า ทั้งพวกภิกษุและภิกษุณี
ผู้มีใจชั่ว ไม่เอื้อเฟื้อ
จะข่มขี่ฝ่ายที่คงที่มีจิตเมตตา
สิกฺขาเปนฺตาปิ เถเรหิ พาลา จีวรธารณํ
น สุณิสฺสนฺติ ทุมฺเมธา ปากฏา กามการิยา.
พวกที่เป็นคนโง่เขลา มีปัญญาทราม
ไม่สำรวมอินทรีย์ ชอบทำตามความพอใจ
ถึงพระเถระทั้งหลาย จะสอนให้ครองจีวร ก็จักไม่เชื่อฟัง
เต ตถา สิกฺขิตา พาลา อญฺญมญฺญํ อคารวา
นาทิยิสฺสนฺตุปชฺฌาเย ขลุงฺโก วิย สารถึ.
พวกเธอซึ่งเป็นคนโง่เขลา
พระอุปัชฌาย์อาจารย์สอนอย่างนั้น
ก็จะไม่เคารพกันและกัน
ไม่เอื้อเฟื้อพระอุปัชฌาย์อาจารย์
เหมือนม้าพยศไม่ยอมให้สารถีฝึก
เอวํ อนาคตทฺธานํ ปฏิปตฺติ ภวิสฺสติ
ภิกฺขูนํ ภิกฺขุนีนญฺจ ปตฺเต กาลมฺหิ ปจฺฉิเม.
ครั้นกาลภายหลัง(ตติยสังคายนา)ผ่านไปแล้ว
พวกภิกษุและภิกษุณีในกาลภายหน้า จักปฏิบัติกันอย่างนี้
(ครั้นพระปุสสเถระแสดงภัยอย่างใหญ่หลวงที่ยังมาไม่ถึงนั้นจะมาถึงในกาล ภายหน้าอย่างนั้น เมื่อจะให้โอวาทแก่ภิกษุทั้งหลายที่ประชุมกัน ณ ที่นั้นอีก จึง ได้กล่าว ๓ ภาษิตเหล่านี้ว่า)
ปุรา อาคจฺฉเต เอตํ อนาคตํ มหพฺภยํ
สุพฺพจา โหถ สขิลา อญฺญมญฺญํ สคารวา.
ภัยอย่างใหญ่หลวงซึ่งยังมาไม่ถึงนี้ จะมาถึงข้างหน้า
ขอท่านทั้งหลายจงเป็นผู้ว่าง่าย พูดจาอ่อนหวาน
มีความเคารพกันและกัน
เมตฺตจิตฺตา การุณิกา โหถ สีเลสุ สํวุตา
อารทฺธวีริยา ปหิตตฺตา นิจฺจํ ทฬฺหปรกฺกมา.
มีจิตเมตตากรุณา สำรวมในศีล
ปรารภความเพียร มีใจเด็ดเดี่ยว
บากบั่นมั่นคงเป็นประจำเถิด
ปมาทํ ภยโต ทิสฺวา อปฺปมาทญฺจ เขมโต
ภาเวถฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ผุสนฺติ อมตํ ปทนฺติ.
ปุสฺโส เถโร.
จบ ๑. ปุสสเถรคาถา