ข้อ ๕๓๔–๕๕๗ เล่ม ๓๙

ยตฺถ จกฺขุนฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ ตตฺถ โสตินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ: อามนฺตา ฯ ยตฺถ วา ปน โสตินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ ตตฺถ จกฺขุนฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ: อามนฺตา ฯ

จักขุนทรีย์เกิดขึ้นในภูมิใด โสตินทรีย์ย่อมเกิดขึ้น ในภูมินั้นหรือ ถูกแล้ว หรือว่า โสตินทรีย์เกิดขึ้นในภูมิใด จักขุนทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้น ถูกแล้ว

ยตฺถ จกฺขุนฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ ตตฺถ ฆานินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ: รูปาวจเร ตตฺถ จกฺขุนฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ โน จ ตตฺถ ฆานินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ กามาวจเร ตตฺถ จกฺขุนฺทฺริยญฺจ อุปฺปชฺชติ ฆานินฺทฺริยญฺจ อุปฺปชฺชติ ฯ ยตฺถ วา ปน ฆานินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ ตตฺถ จกฺขุนฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ: อามนฺตา ฯ

จักขุนทรีย์เกิดขึ้นในภูมิใด ฆานินทรีย์ย่อมเกิดขึ้น ในภูมินั้นหรือ จักขุนทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้น คือรูปาวจรภูมิ แต่ฆานินทรีย์จะเกิดขึ้นในภูมินั้นก็หาไม่ จักขุนทรีย์ย่อมเกิดขึ้น และฆานินทรีย์ก็ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้นคือกามาวจรภูมิ หรือว่า ฆานินทรีย์เกิดขึ้นในภูมิใด จักขุนทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้น ถูกแล้ว

ยตฺถ จกฺขุนฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ ตตฺถ อิตฺถินฺทฺริยํ ฯเปฯ ปุริสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ: รูปาวจเร ตตฺถ จกฺขุนฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ โน จ ตตฺถ ปุริสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ กามาวจเร ตตฺถ จกฺขุนฺทฺริยญฺจ อุปฺปชฺชติ ปุริสินฺทฺริยญฺจ อุปฺปชฺชติ ฯ ยตฺถ วา ปน ปุริสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ ตตฺถ จกฺขุนฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ: อามนฺตา ฯ

จักขุนทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมิใด อิตถินทรีย์ ฯลฯ ปุริสินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้นหรือ จักขุนทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้น คือรูปาวจรภูมิ แต่ปุริสินทรีย์จะเกิดขึ้นในภูมินั้นก็หาไม่ จักขุนทรีย์ย่อมเกิดขึ้น และปุริสินทรีย์ก็ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้นคือกามาวจรภูมิ หรือว่า ปุริสินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมิใด จักขุนทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้น ถูกแล้ว

ยตฺถ จกฺขุนฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ ตตฺถ ชีวิตินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ: อามนฺตา ฯ ยตฺถ วา ปน ชีวิตินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ ตตฺถ จกฺขุนฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ: อสญฺญสตฺเต อรูเป ตตฺถ ชีวิตินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ โน จ ตตฺถ จกฺขุนฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ ปญฺจโวกาเร ตตฺถ ชีวิตินฺทฺริยญฺจ อุปฺปชฺชติ จกฺขุนฺทฺริยญฺจ อุปฺปชฺชติ ฯ

จักขุนทรีย์เกิดขึ้นในภูมิใด ชีวิตินทรีย์ย่อมเกิดขึ้น ในภูมินั้นหรือ ถูกแล้ว หรือว่า ชีวิตินทรีย์เกิดขึ้นในภูมิใด จักขุนทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้น ชีวิตินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้น คืออสัญญสัตตภูมิ อรูปภูมิแต่จักขุนทรีย์จะเกิดขึ้น ในภูมินั้นก็หาไม่ ชีวิตินทรีย์ย่อมเกิดขึ้น และจักขุนทรีย์ก็ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้น คือปัญจโวการภูมิ

ยตฺถ จกฺขุนฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ ตตฺถ โสมนสฺสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ: อามนฺตา ฯ ยตฺถ วา ปน โสมนสฺสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ ตตฺถ จกฺขุนฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ: อามนฺตา ฯ

จักขุนทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมิใด โสมนัสสินทรีย์ย่อม เกิดขึ้นในภูมินั้นหรือ ถูกแล้ว หรือว่า โสมนัสสินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมิใด จักขุนทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้น ถูกแล้ว

ยตฺถ จกฺขุนฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ ตตฺถ อุเปกฺขินฺทฺริยํ อุปฺปปชฺชตีติ: อามนฺตา ฯ ยตฺถ วา ปน อุเปกฺขินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ ตตฺถ จกฺขุนฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ: อรูเป ตตฺถ อุเปกฺขินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ โน จ ตตฺถ จกฺขุนฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ ปญฺจโวกาเร ตตฺถ อุเปกฺขินฺทฺริยญฺจ อุปฺปชฺชติ จกฺขุนฺทฺริยญฺจ อุปฺปชฺชติ ฯ

จักขุนทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมิใด อุเปกขินทรีย์ย่อม เกิดขึ้นในภูมินั้นหรือ ถูกแล้ว หรือว่า อุเปกขินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมิใด จักขุนทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้น อุเปกขินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้น คือในอรูปภูมิ แต่จักขุนทรีย์จะเกิดขึ้นในภูมินั้นก็หาไม่ อุเปกขินทรีย์ ย่อมเกิดขึ้น และจักขุนทรีย์ก็ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้น คือในปัญจโวการภูมิ

ยตฺถ จกฺขุนฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ ตตฺถ สทฺธินฺทฺริยํ ฯเปฯ ปญฺญินฺทฺริยํ มนินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ: อามนฺตา ฯ ยตฺถ วา ปน มนินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ ตตฺถ จกฺขุนฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ: อรูเป ตตฺถ มนินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ โน จ ตตฺถ จกฺขุนฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ ปญฺจโวกาเร ตตฺถ มนินฺทฺริยญฺจ อุปฺปชฺชติ จกฺขุนฺทฺริยญฺจ อุปฺปชฺชติ ฯ

จักขุนทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมิใด สัทธินทรีย์ ฯลฯ ปัญญินทรีย์ มนินทรีย์ ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้นหรือ ถูกแล้ว หรือว่า มนินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมิใด จักขุนทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้น มนินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้น คืออรูปภูมิ แต่จักขุนทรีย์จะเกิดขึ้นในภูมินั้นก็หาไม่ มนินทรีย์ย่อมเกิดขึ้น และจักขุนทรีย์ก็ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้นคือปัญจโวการภูมิ

ยตฺถ ฆานินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ ตตฺถ อิตฺถินฺทฺริยํ ฯเปฯ ปุริสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ: อามนฺตา ฯ ยตฺถ วา ปน ปุริสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ ตตฺถ ฆานินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ: อามนฺตา ฯ

ฆานินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมิใด อิตถินทรีย์ ฯลฯ ปุริสินทรีย์ ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้นหรือ ถูกแล้ว หรือว่า ปุริสินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมิใด ฆานินทรีย์ ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้น ถูกแล้ว

ยตฺถ ฆานินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ ตตฺถ ชีวิตินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ: อามนฺตา ฯ ยตฺถ วา ปน ชีวิตินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ ตตฺถ ฆานินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ: รูปาวจเร อรูปาวจเร ตตฺถ ชีวิตินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ โน จ ตตฺถ ฆานินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ กามาวจเร ตตฺถ ชีวิตินฺทฺริยญฺจ อุปฺปชฺชติ ฆานินฺทฺริยญฺจ อุปฺปชฺชติ ฯ

ฆานินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมิใด ชีวิตินทรีย์ ย่อม เกิดขึ้นในภูมินั้นหรือ ถูกแล้ว หรือว่า ชีวิตินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมิใด ฆานินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้น ชีวิตินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้น คือรูปาวจรภูมิ อรูปาวจรภูมิ แต่ฆานินทรีย์จะเกิดขึ้นในภูมินั้นก็หาไม่ ชีวิตินทรีย์ย่อมเกิดขึ้น และฆานินทรีย์ก็ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้น คือกามาวจรภูมิ

ยตฺถ ฆานินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ ตตฺถ โสมนสฺสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ: อามนฺตา ฯ ยตฺถ วา ปน โสมนสฺสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ ตตฺถ ฆานินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ: รูปาวจเร ตตฺถ โสมนสฺสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ โน จ ตตฺถ ฆานินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ กามาวจเร ตตฺถ โสมนสฺสินฺทฺริยญฺจ อุปฺปชฺชติ ฆานินฺทฺริยญฺจ อุปฺปชฺชติ ฯ

ฆานินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมิใด โสมนัสสินทรีย์ย่อม เกิดขึ้นในภูมินั้นหรือ ถูกแล้ว หรือว่า โสมนัสสินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมิใด ฆานินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้น โสมนัสสินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้น คือรูปาวจรภูมิ แต่ฆานินทรีย์จะเกิดขึ้นในภูมินั้นก็หาไม่ โสมนัสสินทรีย์ย่อมเกิดขึ้น และฆานินทรีย์ก็ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้น คือในกามาวจรภูมิ

ยตฺถ ฆานินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ ตตฺถ อุเปกฺขินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ: อามนฺตา ฯ ยตฺถ วา ปน อุเปกฺขินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ ตตฺถ ฆานินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ: รูปาวเร อรูปาวจเร ตตฺถ อุเปกฺขินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ โน จ ตตฺถ ฆานินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ กามาวจเร ตตฺถ อุเปกฺขินฺทฺริยญฺจ อุปฺปชฺชติ ฆานินฺทฺริยญฺจ อุปฺปชฺชติ ฯ

ฆานินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมิใด อุเปกขินทรีย์ย่อม เกิดขึ้นในภูมินั้นหรือ ถูกแล้ว หรือว่า อุเปกขินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมิใด ฆานินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้น อุเปกขินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้น คือรูปาวจรภูมิ อรูปาวจรภูมิ แต่ฆานินทรีย์จะเกิดขึ้นในภูมินั้นก็หาไม่ อุเปกขินทรีย์ย่อมเกิดขึ้น และฆานินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้น คือกามาวจรภูมิ

ยตฺถ ฆานินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ ตตฺถ สทฺธินฺทฺริยํ ฯเปฯ ปญฺญินฺทฺริยํ มนินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ: อามนฺตา ฯ ยตฺถ วา ปน มนินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ ตตฺถ ฆานินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ: รูปาวจเร อรูปาวจเร ตตฺถ มนินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ โน จ ตตฺถ ฆานินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ กามาวจเร ตตฺถ มนินฺทฺริยญฺจ อุปฺปชฺชติ ฆานินฺทฺริยญฺจ อุปฺปชฺชติ ฯ

ฆานินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมิใด สัทธินทรีย์ ฯลฯ ปัญญินทรีย์ มนินทรีย์ ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้นหรือ ถูกแล้ว หรือว่า มนินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมิใด ฆานินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้น มนินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้น คือรูปาวจรภูมิ อรูปาวจรภูมิ แต่ฆานินทรีย์จะเกิดขึ้นในภูมินั้นก็หาไม่ มนินทรีย์ย่อมเกิดขึ้น และฆานินทรีย์ก็ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้น คือกามาวจรภูมิ

ยตฺถ อิตฺถินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ ตตฺถ ปุริสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ: อามนฺตา ฯ ยตฺถ วา ปน ปุริสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ ตตฺถ อิตฺถินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ: อามนฺตา ฯเปฯ

อิตถินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมิใด ปุริสินทรีย์ย่อมเกิดขึ้น ในภูมินั้นหรือ ถูกแล้ว หรือว่า ปุริสินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมิใด อิตถินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้น ถูกแล้ว ฯลฯ

ยตฺถ ปุริสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ ตตฺถ ชีวิตินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ: อามนฺตา ฯ ยตฺถ วา ปน ชีวิตินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ ตตฺถ ปุริสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ: รูปาวจเร อรูปาวจเร ตตฺถ ชีวิตินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ โน จ ตตฺถ ปุริสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ กามาวจเร ตตฺถ ชีวิตินฺทฺริยญฺจ อุปฺปชฺชติ ปุริสินฺทฺริยญฺจ อุปฺปชฺชติ ฯ

ปุริสินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมิใด ชีวิตินทรีย์ย่อม เกิดขึ้นในภูมินั้นหรือ ถูกแล้ว หรือว่า ชีวิตินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมิใด ปุริสินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้น ชีวิตินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้น คือรูปาวจรภูมิ อรูปาวจรภูมิ แต่ปุริสินทรีย์จะเกิดขึ้นในภูมินั้นก็หาไม่ ชีวิตินทรีย์ย่อมเกิดขึ้น และปุริสินทรีย์ก็ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้น คือกามาวจรภูมิ

ยตฺถ ปุริสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ ตตฺถ โสมนสฺสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ: อามนฺตา ฯ ยตฺถ วา ปน โสมนสฺสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ ตตฺถ ปุริสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ: รูปาวจเร ตตฺถ โสมนสฺสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ โน จ ตตฺถ ปุริสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ กามาวจเร ตตฺถ โสมนสฺสินฺทฺริยญฺจ อุปฺปชฺชติ ปุริสินฺทฺริยญฺจ อุปฺปชฺชติ ฯ

ปุริสินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมิใด โสมนัสสินทรีย์ย่อม เกิดขึ้นในภูมินั้นหรือ ถูกแล้ว หรือว่า โสมนัสสินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมิใด ปุริสินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้น โสมนัสสินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้น คือรูปาวจรภูมิ แต่ปุริสินทรีย์จะเกิดขึ้นในภูมินั้นก็หาไม่ โสมนัสสินทรีย์ย่อมเกิดขึ้น และปุริสินทรีย์ก็ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้น คือกามาวจรภูมิ

ยตฺถ ปุริสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ ตตฺถ อุเปกฺขินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ: อามนฺตา ฯ ยตฺถ วา ปน อุเปกฺขินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ ตตฺถ ปุริสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ: รูปาวจเร อรูปาวจเร ตตฺถ อุเปกฺขินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ โน จ ตตฺถ ปุริสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ กามาวจเร ตตฺถ อุเปกฺขินฺทฺริยญฺจ อุปฺปชฺชติ ปุริสินฺทฺริยญฺจ อุปฺปชฺชติ ฯ

ปุริสินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมิใด อุเปกขินทรีย์ย่อม เกิดขึ้นในภูมินั้นหรือ ถูกแล้ว หรือว่า อุเปกขินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมิใด ปุริสินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้น อุเปกขินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้น คือรูปาวจรภูมิ อรูปาวจรภูมิ แต่ปุริสินทรีย์จะเกิดขึ้นในภูมินั้นก็หาไม่ อุเปกขินทรีย์ย่อมเกิดขึ้น และปุริสินทรีย์ก็ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้น คือกามาวจรภูมิ

ยตฺถ ปุริสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ ตตฺถ สทฺธินฺทฺริยํ ฯเปฯ ปญฺญินฺทฺริยํ มนินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ: อามนฺตา ฯ ยตฺถ วา ปน มนินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ ตตฺถ ปุริสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ: รูปาวจเร อรูปาวจเร ตตฺถ มนินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ โน จ ตตฺถ ปุริสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ กามาวจเร ตตฺถ มนินฺทฺริยญฺจ อุปฺปชฺชติ ปุริสินฺทฺริยญฺจ อุปฺปชฺชติ ฯ

ปุริสินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมิใด สัทธินทรีย์ ฯลฯ ปัญญินทรีย์ มนินทรีย์ ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้นหรือ ถูกแล้ว หรือว่า มนินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมิใด ปุริสินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้น มนินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้น คือรูปาวจรภูมิ อรูปาวจรภูมิ แต่ปุริสินทรีย์จะเกิดขึ้นในภูมินั้นก็หาไม่ มนินทรีย์ย่อมเกิดขึ้น และปุริสินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้น คือกามาวจรภูมิ

ยตฺถ ชีวิตินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ ตตฺถ โสมนสฺสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ: อสญฺญสตฺเต ตตฺถ ชีวิตินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ โน จ ตตฺถ โสมนสฺสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ จตุโวกาเร ปญฺจโวกาเร ตตฺถ ชีวิตินฺทฺริยญฺจ อุปฺปชฺชติ โสมนสฺสินฺทฺริยญฺจ อุปฺปชฺชติ ฯ ยตฺถ วา ปน โสมนสฺสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ ตตฺถ ชีวิตินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ: อามนฺตา ฯ

ชีวิตินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมิใด โสมนัสสินทรีย์ย่อม เกิดขึ้นในภูมินั้นหรือ ชีวิตินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้น ซึ่งเป็นอสัญญสัตตภูมิ แต่โสมนัส-*สินทรีย์จะเกิดขึ้นในภูมินั้นก็หาไม่ ชีวิตินทรีย์ย่อมเกิดขึ้น และโสมนัสสินทรีย์ก็ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้น คือจตุโวการภูมิ ปัญจโวการภูมิ หรือว่า โสมนัสสินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมิใด ชีวิตินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้น ถูกแล้ว

ยตฺถ ชีวิตินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ ตตฺถ อุเปกฺขินฺทฺริยํ ฯเปฯ สทฺธินฺทฺริยํ ปญฺญินฺทฺริยํ มนินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ: อสญฺญสตฺเต ตตฺถ ชีวิตินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ โน จ ตตฺถ มนินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ จตุโวกาเร ปญฺจโวกาเร ตตฺถ ชีวิตินฺทฺริยญฺจ อุปฺปชฺชติ มนินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ ฯ ยตฺถ วา ปน มนินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ ตตฺถ ชีวิตินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ: อามนฺตา ฯ

ชีวิตินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมิใด อุเปกขินทรีย์ ฯลฯ สัทธินทรีย์ ปัญญินทรีย์ มนินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้นหรือ ชีวิตินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้น ซึ่งเป็นอสัญญสัตตภูมิ แต่มนินทรีย์จะเกิดขึ้นในภูมินั้นก็หาไม่ ชีวิตินทรีย์ย่อมเกิดขึ้น และมนินทรีย์ก็ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้น คือจตุโวการภูมิ ปัญจโวการภูมิ หรือว่า มนินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมิใด ชีวิตินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้น ถูกแล้ว

ยตฺถ โสมนสฺสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ ตตฺถ อุเปกฺขินฺทฺริยํ ฯเปฯ สทฺธินฺทฺริยํ ปญฺญินฺทฺริยํ มนินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ: อามนฺตา ฯ ยตฺถ วา ปน มนินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ ตตฺถ โสมนสฺสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ: อามนฺตา ฯ

โสมนัสสินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมิใด อุเปกขินทรีย์ ฯลฯ สัทธินทรีย์ ปัญญินทรีย์ มนินทรีย์ ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้นหรือ ถูกแล้ว หรือว่า มนินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมิใด โสมนัสสินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้น ถูกแล้ว

ยตฺถ อุเปกฺขินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ ตตฺถ สทฺธินฺทฺริยํ ฯเปฯ ปญฺญินฺทฺริยํ มนินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ: อามนฺตา ฯ ยตฺถ วา ปน มนินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ ตตฺถ อุเปกฺขินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ: อามนฺตา ฯ

อุเปกขินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมิใด สัทธินทรีย์ ฯลฯ ปัญญินทรีย์ มนินทรีย์ ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้นหรือ ถูกแล้ว หรือว่า มนินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมิใด อุเปกขินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้น ถูกแล้ว

ยตฺถ สทฺธินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ ตตฺถ ปญฺญินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ: อามนฺตา ฯ ยตฺถ วา ปน ปญฺญินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ ตตฺถ สทฺธินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ: อามนฺตา ฯ

สัทธินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมิใด ปัญญินทรีย์ย่อม เกิดขึ้นในภูมินั้นหรือ ถูกแล้ว หรือว่า ปัญญินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมิใด สัทธินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้น ถูกแล้ว

ยตฺถ สทฺธินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ ตตฺถ มนินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ: อามนฺตา ฯ ยตฺถ วา ปน มนินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ ตตฺถ สทฺธินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ: อามนฺตา ฯ

สัทธินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมิใด มนินทรีย์ย่อมเกิดขึ้น ในภูมินั้นหรือ ถูกแล้ว หรือว่า มนินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมิใด สัทธินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้น ถูกแล้ว

ยตฺถ ปญฺญินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ ตตฺถ มนินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ: อามนฺตา ฯ ยตฺถ วา ปน มนินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ ตตฺถ ปญฺญินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ: อามนฺตา ฯ

ปัญญินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมิใด มนินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้นหรือ ถูกแล้ว หรือว่า มนินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมิใด ปัญญินทรีย์ย่อมเกิดขึ้นในภูมินั้น ถูกแล้ว

อนุ. อิตถินทรีย์ในภูมิใดกำลังเกิด ปุริสินทรีย์ในภูมินั้นก็กำลังเกิดใช่ไหม วิ. ใช่ ปฏิ. ปุริสินทรีย์ในภูมิใดกำลังเกิด อิตถินทรีย์ในภูมินั้นก็กำลังเกิดใช่ไหม วิ. ใช่ ฯลฯ อิตถินทรียมูลกนัย จบ ปุริสินทรียมูลกนัย

อนุ. โสมนัสสินทรีย์ในภูมิใดกำลังเกิด อุเปกขินทรีย์ ฯลฯ สัทธินทรีย์ฯลฯ ปัญญินทรีย์ ฯลฯ มนินทรีย์ในภูมินั้นก็กำลังเกิดใช่ไหม วิ. ใช่ ปฏิ. มนินทรีย์ในภูมิใดกำลังเกิด โสมนัสสินทรีย์ในภูมินั้นก็กำลังเกิดใช่ไหม วิ. ใช่ โสมนัสสินทรียมูลกนัยเป็นต้น จบ อุเปกขินทรียมูลกนัย

อนุ. อุเปกขินทรีย์ในภูมิใดกำลังเกิด สัทธินทรีย์ ฯลฯ ปัญญินทรีย์ฯลฯ มนินทรีย์ในภูมินั้นก็กำลังเกิดใช่ไหม วิ. ใช่ ปฏิ. มนินทรีย์ในภูมิใดกำลังเกิด อุเปกขินทรีย์ในภูมินั้นก็กำลังเกิดใช่ไหม วิ. ใช่ อุเปกขินทรียมูลกนัย จบ สัทธินทรียมูลกนัย

อนุ. ปัญญินทรีย์ในภูมิใดกำลังเกิด มนินทรีย์ในภูมินั้นก็กำลังเกิดใช่ไหม วิ. ใช่ ปฏิ. มนินทรีย์ในภูมิใดกำลังเกิด ปัญญินทรีย์ในภูมินั้นก็กำลังเกิดใช่ไหม วิ. ใช่ ปัญญินทรียมูลกนัย จบ

บัดนี้เป็นการพรรณนาอินทริยยมก ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงในลำดับต่อจากธรรมยมก เพราะทรงรวบรวมธรรมทั้งหลายมีกุศลธรรมเป็นต้น ที่พระองค์ทรงแสดงแล้วในมูลยมกเหล่านั้นให้เป็นส่วนหนึ่ง ด้วยอำนาจแห่งธรรมที่ได้อยู่ ในอินทริยยมกนั้นพึงทราบการกำหนดพระบาลี โดยนัยที่กล่าวแล้วในขันธยมกเป็นต้น.

ก็แม้ในอินทริยยมกนี้ มหาวาระ ๓ มีปัณณัตติวาระเป็นต้น และอนันตรวาระ ที่เหลือก็เป็นเช่นกับที่มาแล้วในยมกทั้งหลายมีขันธยมกเป็นต้นพร้อมด้วยประเภทแห่งกาลเป็นต้น แต่ว่ายมกทั้งหลายมีมากกว่าธาตุยมกเพราะความที่แห่งอินทรีย์ทั้งหลายมีมาก ก็ท่านไม่ประกอบ ชิวหายตนะและกายายตนะกับด้วยจักขวายตนะและจักขุธาตุ ในนัยอันมีจักขวายตนะและจักขุธาตุเป็นมูล ในปุคคลวาระเป็นต้น ในหนหลัง และไม่ถือเอายมกทั้งหลาย มีชิวหายตนะและกายายตนะเป็นมูล ฉันใดแม้ในอินทริยยมกนี้ ท่านก็ไม่ประกอบชิวหินทรีย์และกายินทรีย์ ในนัยอันมีจักขุนทรีย์เป็นมูล และไม่ถือเอายมกทั้งหลายที่มีชิวหินทรีย์และกายินทรีย์เป็นมูล ฉันนั้น

พึงทราบเหตุในการไม่ถือเอายมกทั้งหลายเหล่านั้น ตามนัยที่ท่านกล่าวไว้แล้วในยมกนั้นนั่นแหละ.

ส่วนมนินทรีย์ พึงทราบว่า ท่านประกอบแล้วด้วยมูลทั้งหลายมีจักขุนทรีย์เป็นมูลเป็นต้น ฉันใด แม้กับมูลทั้งหลายมีอิตถินทรีย์เป็นมูล ก็ฉันนั้นนั่นแหละ มนินทรีย์ย่อมถึงการประกอบ เพราะเหตุใด เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า ท่านไม่ประกอบแล้ว โดยลำดับ บทที่วางไว้ (แต่) ประกอบไว้ในที่สุดกับมูลทั้งหลายมีจักขนุทรีย์เป็นต้น แม้ทั้งหมด.

ท่านประกอบอิตถินทรีย์กับจักขุนทริย์, ปุริสินทรีย์กับจักขุนทรีย์, ชีวิตินทรีย์กับจักขุนทรีย์, สุขินทรีย์ ทุกขินทรีย์ โทมนัสสินทรีย์ไม่มีในปฏิสนธิ เพราะเหตุนั้นท่านจึงไม่ถือเอา.

โสมนัสสินทริย์ อุเบกขินทรีย์ ท่านถือเอาแล้วในปฏิสนธิ เพราะเกิดมีพร้อมกับการเกิดขึ้น อินทรีย์ ๕ อย่างมีสัทธินทรีย์เป็นต้นก็เหมือนอย่างนั้นอินทรีย์ที่เป็นโลกุตตร ๓ อย่าง ท่านก็ไม่ถือเอา เพราะไม่มีในปฏิสนธิ อินทรีย์เหล่าใดท่านถือเอาแล้วด้วยอำนาจแห่งอินทรีย์เหล่านั้นพึงทราบการนับยมกในนัยอันมีจักขุนทรีย์เป็นมูลในอินทริยยมกนี้ ด้วยประการฉะนี้ ก็ในที่มี้พึงทราบการนับยมกในนัยอันมีจักขุทรีย์เป็นมูลในที่นี้ฉันใด ในที่ทั้งปวงก็ฉันนั้นพึงทราบการกำหนดพระบาลีในวาระทั้งหลายอย่างนี้ก่อนว่า ก็ยมกเหล่าใดที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงถือเอาแล้วควรนับยมกทั้งหลายด้วยสามารถแห่งยมกเหล่านั้น.

อีกอย่างหนึ่ง เมื่อนับ พึงนับด้วยสามารถแห่งโมฆะปุจฉา.

ก็ในการวินิจฉัยเนื้อความนี้ พึงทราบนัยมุขนี้ดังต่อไปนี้.

คำว่า สจกฺขุกานํ น อิตฺถีนํ ท่านกล่าวแล้วด้วยสามารถแห่งสัตว์ทั้งหลายที่มีรูป มีพรหมปาริสัชชาเป็นต้น และด้วยสามารถแห่งบุรุษเพศและผู้ไม่มีเพศ เพราะว่าอิตถินทรีย์ย่อมไม่เกิดแก่พรหม บุรุษเพศ และผู้ไม่มีเพศเหล่านั้น.

คำว่า สจกฺขุกานํ น ปุริสานํ ท่านกล่าวแล้วด้วยสามารถแห่งรูปพรหมด้วย แห่งสตรีเพศและบุคคลผู้ไม่มีเพศด้วย เพราะว่า ปุริสินทรีย์ย่อมไม่เกิดแก่รูปพรหม สตรีและผู้ไม่มีเพศเหล่านั้น.

คำว่า อจกฺขุกานํ อุปปชฺชนฺตานํ เตสํ ชีวิตินฺทริยํ อุปฺปชฺชติ ท่านกล่าวหมายเอาสัตว์ทั้งหลายในเอกโวการภพ จตุโวการภพและในกามธาตุ.

คำว่า สจกฺขุกานํ วินา โสมนสฺเสน ท่านกล่าวแล้วด้วยสามารถแห่งบุคคลผู้ปฏิสนธิด้วยมหาวิบากปฏิสนธิ ๔ ที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา.

คำว่า สจกฺขุกานํ วินา อุเปกฺขาย ท่านกล่าวด้วยสามารถแห่งบุคคลผู้ปฏิสนธิพร้อมด้วยโสมนัส.

คำว่า อุเปกฺขาย อจกฺขุกานํ ท่านกล่าวด้วยสามารถแห่งอเหตุกปฏิสนธิ.

คำว่า อเหตุกานํ ท่านกล่าวแล้วเพราะความไม่มีแห่งอินทรีย์ทั้งหลายมีสัทธินทรีย์เป็นต้น กับด้วยอเหตุกปฏิสนธิ.

จริงอยู่ ในอเหตุกปฏิสนธิ ย่อมไม่มีศรัทธา สติ ปัญญาแน่นอน แต่สมาธิและวิริยะ ย่อมไม่ถึงความเป็นอินทรีย์.

คำว่า สเหตุกานํ อจกฺขุกานํ ท่านกล่าวแล้วด้วยอำนาจคัพภเสยยกสัตว์ และพรหมที่ไม่มีรูป ก็พวกสเหตุกะอื่นชื่อว่า อจกฺขุโก = ไม่มีจักขุ ย่อมไม่มี.

คำว่า สจกฺขุกานํ อเหตุกานํ ท่านกล่าวหมายเอาสัตว์ในอบายด้วยสามารถแห่งโอปปาติกะ.

คำว่า สจกฺขุกานํ ญาณวิปฺปยุตฺตานํ ท่านกล่าวหมายเอาสัตว์ที่ปฏิสนธิด้วยเหตุสอง ในกามธาตุ.

คำว่า สจกฺขุกานํ ญาณสมฺปยุตฺตานํ กล่าวหมายเอารูปพรหมด้วย เทวดาและมนุษย์ในกามาวจรด้วย.

คำว่า ญาณสมฺปยุตฺตานํ อจกฺขุกานํ ท่านกล่าวหมายเอาอรูปพรหม และติเหตุกสัตว์ผู้เกิดในครรภ์.

ในชีวิตินทรีย์มูล คำว่า วินา โสมนสฺเสน อุปฺปชฺชนฺตานํ ท่านกล่าวหมายเอาชีวิตินทรีย์แม้ทั้งสองอย่าง.

คำว่า ปวตฺเต โสมนสฺสวิปฺปยุตฺตจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ ท่านกล่าวหมายเอาอรูปชีวิตินทรีย์.

พึงทราบการประกอบ ชีวิตินทรีย์ด้วยสามารถปฏิสนธิและปวัตติ แม้ในที่ทั้งปวงโดยนัยนี้แม้ในมูลทั้งหลายมีโสมนัสสินทรีย์เป็นมูลเป็นต้น พึงถือเอาเนื้อความด้วยสามารถแห่งปฏิสนธิและปวัตตินั่นแหละแต่ในปฏิโลมนัย ในนิโรธวาระ พึงทราบการเกิด การไม่เกิด การดับและการไม่ดับ ในจุติ ปฏิสนธิและปวัตติแม้ทั้ง ๓ กาลด้วยสามารถแห่งธรรมทั้งหลายเหล่านั้นด้วย เหล่าอื่นด้วยตามที่ได้.

ในอนาคตวาระ คำว่า เอเตเนว ภาเวน ดังนี้ อธิบายว่า ด้วยการถือเอาปุริสปฏิสนธินั่นแหละ เพราะไม่ถึงซึ่งอิตถีภาวะ ในลำดับด้วยปุริสภาวะนั้นนั่นแหละ.

คำวิสัชนาว่า กติจิ ภเว ทสฺเสตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสนฺติ อธิบายว่า บุรุษใดถือเอาแล้วซึ่งปฏิสนธิในภพไรๆ ไม่ถึงแล้วซึ่งอิตถีภาวะ จักปรินิพพานเทียว (หมายความว่าเกิดในภพใดด้วยเพศใด จักปรินิพพานด้วยเพศนั้นในภพนั้น)

แม้ในปัญหาที่สองก็นัยนี้ ก็บทว่า มนินทรีย์ด้วยไม่เกิดในภังคขณะแห่งอุปัตติจิตของสุทธาวาสพรหม ดังนี้ในอดีตวาระด้วยปัจจุบันวาระ (ปัจจุปันนาตีตวาระ) อธิบายว่า บัณฑิตไม่ถือเอาเนื้อความด้วยอำนาจการก้าวล่วงอุปาทขณะเหมือนกับในจิตตยมกแต่ควรถือเอาด้วยอำนาจแห่งการไม่เคยเกิดขึ้นในภพนั้น พึงทราบการวินิจฉัยเนื้อความในปวัตติวาระ แม้ทั้งหมดโดยนัยมุขนี้.

ก็ในปริญญาวาระ ท่านแสดงจักขุโสตยมกอย่างเดียวเท่านั้น ในมูลทั้งหลายมีจักขุมูลเป็นต้น ก็เพราะท่านแสดงอินทรีย์ทั้งหลายที่บุคคลไม่ควรกำหนดรู้ ที่เป็นโลกิยอัพยากตะด้วย ที่เจือด้วยโลกิยอัพยากตะด้วย แม้ที่เหลือเหตุนั้นท่านจึงแสดงอินทรีย์ ที่ท่านไม่แสดงเหล่านั้น โดยนัยนี้นั่นเทียว ก็เพราะอกุศลเป็นธรรมอันบุคคลพึงละโดยส่วนเดียวกุศลพึงเจริญโดยส่วนเดียว โลกุตตระอันเป็นอัพยากตะอันบุคคลพึงทำให้แจ้ง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ย่อมละโทมนัสสินทรีย์ ย่อมเจริญอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ ย่อมกระทำให้แจ้งซึ่งอัญญาตาวินทรีย์ก็อัญญินทรีย์บุคคลควรเจริญก็มี ควรทำให้แจ้งก็มี อัญญินทรีย์นั้น ท่านถือเอาด้วยอำนาจการภาวนา (การทำให้เจริญ).

ในคำทั้งหลายเหล่านั้น คำว่า เทฺว ปุคฺคลา ได้แก่ ผู้พร้อมเพรียงด้วยสกทาคามี และผู้พร้อมเพรียงด้วยอรหัตตมรรค ในบุคคลทั้งสองนั้น คนหนึ่งชื่อว่า ย่อมไม่ละโทมนัสสินทรีย์ เพราะไม่สามารถตัดขาดได้ คนหนึ่งชื่อว่า ย่อมไม่ละโทมนัส เพราะความที่ท่านละโทมนัสสินทรีย์แล้ว.

บทว่า จกฺขุนฺทฺริยํ น ปริชานาติ ได้แก่ย่อมไม่รู้ทั่ว เพราะความที่แห่งท่านไม่สามารถยังมรรคที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้นได้บัณฑิตพึงทราบเนื้อความในคำวิสัชนาทั้งปวงโดยนัยนี้. อรรถกถาอินทริยยมก จบ.

นิคมคาถา

ก็หญิงชายผู้ใดถึงพร้อมด้วยกิจดำรงอยู่ในโอวาทของพระศาสดาสัมมาสัมพุทธะพระองค์ใดผู้ทำกิจเสร็จแล้วหญิงชายผู้นั้น กำหนดตั้งมั่นในโอวาทของพระจอมมุนีไว้ดีแล้ว ย่อมเป็นผู้ก้าวล่วงอำนาจของพระยายม. พระสัมมาสัมพุทธะผู้ทรงเป็นเทพยิ่งกว่าเทพทั้งปวง ผู้ไม่มีมลทินอันจะนำไปสู่อำนาจของพระยายมเสด็จประทับอยู่ท่ามกลางเทวบริษัทหมู่ใหญ่ในเทวบุรี ทรงประกาศปกรณ์ชื่อว่ายมก ฉันใด ข้าพเจ้า (พระพุทธโฆษาจารย์) ปรารภอรรถกถาแห่งปกรณ์ยมกนั้น เพื่อแสดงวิธีกำหนดพระบาลีและนัยแห่งอรรถในคำปุจฉาวิสัชนา.

บัดนี้ อรรถกถาแห่งปกรณ์นี้นั้นถึงความสำเร็จแล้วด้วยแบบแผนมีประมาณ ๕ ภาณวาร โดยปราศจากอันตรายในโลกที่มีอันตรายมากฉันใด ขอสัตว์ทั้งหลายจงเป็นผู้มีความสำเร็จในหิตานุหิตประโยชน์ พรั่งพร้อมด้วยความสุข และขอมโนรถแม้ทั้งปวงของสรรพสัตว์ทั้งหลายจงถึงความสำเร็จฉันนั้น เทอญ.

อรรถกถาแห่งยมก จบ. -----------------------------------------------------