พึงทราบวินิจฉัยในนิรามิสสูตรที่ ๑๑ ดังต่อไปนี้.

บทว่า สามิสา คือ ปีติมีอามิสด้วยอามิสคือกิเลส.

บทว่า นิรามิสตรา ความว่า ปีติที่ไม่มีอามิสกว่าปีติในฌานแม้ที่ไม่มีอามิส.

ถามว่า ก็ในฌาน ๒ ปีติย่อมเป็นมหัคคตะก็มี ย่อมเป็นโลกุตตระก็มี. ปีติในปัจจเวกขณญาณย่อมเป็นโลกิยะอย่างเดียวมิใช่หรือ เพราะเหตุไร ปีตินั้นจึงไม่มีอามิสกว่าเล่า.

ตอบว่า เพราะเกิดขึ้นแล้ว ด้วยสามารถแห่งการพิจารณาซึ่งธรรมอันสงบและประณีต. เหมือนคนรับใช้เป็นคนโปรดของพระราชา เข้าไปสู่ราชตระกูลได้ตามสบายไม่มีใครขัดขวาง แม้จะเอาเท้าถีบเศรษฐี และเสนาบดีเป็นต้นก็ได้ เพราะเหตุอะไร เพราะเป็นผู้รับใช้ใกล้ชิดของพระราชา. ด้วยเหตุนี้ คนรับใช้นั้นย่อมเป็นผู้ยิ่งกว่าเศรษฐีเป็นต้นเหล่านั้นฉันใด.

ปีติแม้นี้ พึงทราบว่า ยิ่งกว่าแม้ปีติในโลกุตตระ เพราะเกิดขึ้นแล้วด้วยสามารถแห่งการพิจารณาธรรมอันสงบและประณีตฉันนั้น.

แม้ในวาระที่เหลือก็มีนัยนี้ทั้งนั้น.

ส่วนในวาระแห่งวิโมกข์ วิโมกข์อันประกอบด้วยรูป ชื่อว่ามีอามิส ด้วยสามารถอามิสคือรูปอันเป็นอารมณ์ของตน. ที่ไม่ประกอบด้วยรูป ชื่อว่าไม่มีอามิส โดยไม่มีอามิสคือรูป.

จบอรรถกถานิรามิสสูตรที่ ๑๑ จบอรรถกถาอัฏฐสตปริยายสูตรที่ ๓ -----------------------------------------------------

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. สิวกสูตร

๒. อัฏฐสตปริยายสูตร

๓. ภิกขุสูตร

๔. ปุพพสูตร

๕. ญาณสูตร

๖. ภิกขุสูตร

๗. สมณพราหมณสูตรที่ ๑

๘. สมณพราหมณสูตรที่ ๒

๙. สมณพราหมณสูตรที่ ๓

๑๐. สุทธิกสูตร

๑๑. นิรามิสสูตร ฯ

จบเวทนาสังยุตต์ -----------------------------------------------------