นเวทนาตติกนกุสลัตติกเวทนาตติกกุสลัตติกะ เล่ม ๔๕

กุศลที่เป็นสุขายเวทนายสัมปยุตตธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่กุศลที่ไม่ใช่สุขาย-*เวทนายสัมปยุตตธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย กุศลธรรมที่เป็นอทุกขมสุขายเวทนายสัมปยุตตธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่กุศลที่ไม่ใช่-*สุขายเวทนายสัมปยุตตธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๒ นัย กุศลธรรมที่เป็นสุขายเวทนายสัมปยุตตธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่กุศล ที่ไม่ใช่ทุกขาย-*เวทนายสัมปยุตตธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย กุศลธรรมที่เป็นอทุกขมสุขายเวทนายสัมปยุตตธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่กุศลที่ไม่ใช่ทุกขายเวทนายสัมปยุตตธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๒ นัย กุศลธรรมที่เป็นอทุกขมสุขายเวทนายสัมปยุตตธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่กุศล ที่ไม่ใช่อทุกขมสุขายเวทนายสัมปยุตตธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย กุศลธรรมที่เป็นสุขายเวทนายสัมปยุตตธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่กุศลที่ไม่ใช่อทุกขม-*สุขายเวทนายสัมปยุตตธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๒ นัย หัวข้อปัจจัย ๔ โดยคณิตกนัย พึงกระทำให้เป็นหัวข้อปัจจัยอย่างละ ๒ ละ ๒

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๑๔

อกุศลอธรรมที่เป็นสุขายเวทนายสัมปยุตตธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อกุศล ที่ไม่ใช่สุขายเวทนายสัมปยุตตธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย อกุศลธรรมที่เป็นทุกขายเวทนายสัมปยุตตธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อกุศลที่ไม่ใช่สุขาย-*เวทนายสัมปยุตตธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๒๑

ธรรมที่ไม่ใช่อัพยากตธรรมที่ไม่ใช่สุขายเวทนายสัมปยุตตธรรม เป็นปัจจัยแก่ อัพยากตธรรมที่เป็นสุขายเวทนายสัมปยุตตธรรม โดยอารัมมณปัจจัย

ในอารัมมณปัจจัย มีวาระ ๑๔ นวิปากัตติกนกุสลัตติกวิปากัตติกกุสลัตติกะ

กุศลธรรมที่เป็นวิปากธัมมธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่กุศลที่ไม่ใช่วิปากธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

อกุศลธรรมที่เป็นวิปากธัมมธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อกุศลที่ไม่ใช่วิปากธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

อัพยากตธรรมที่เป็นเนววิปากนวิปากธัมมธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่ อัพยากตธรรมที่ไม่ใช่วิปากธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓นอุปาทินนุปาทานิยัตติกนกุสลัตติกะอุปาทินนุปาทานิยัตติกกุสลัตติกะ

กุศลธรรมที่เป็นอนุปาทินนุปาทานิยธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่กุศลที่ไม่ใช่ อนุปาทินนุปาทานิยธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

อกุศลธรรมที่เป็นอนุปาทินนุปาทานิยธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อกุศลที่ไม่ใช่ อนุปาทานิยธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

อัพยากตธรรมที่เป็นอนุปาทินนุปาทานิยธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อัพยากต- *ธรรม ที่ไม่ใช่อนุปาทินนุปาทานิยธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๕นสังกิลิฏฐสังกิเลสิกัตติกนกุสลัตติกะสังกิลิฏฐสังกิเลสิกัตติกกุสลัตติกะ

กุศลธรรมที่เป็นอสังกิลิฏฐสังกิเลสิกธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่กุศล ที่ไม่ใช่สังกิลิฏฐสังกิเลสิกธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖

อกุศลธรรมที่เป็นสังกิลิฏฐสังกิเลสิกธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อกุศลธรรมที่ไม่ ใช่สังกิเลสิกธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

อัพยากตธรรมที่เป็นอสังกิลิฏฐสังกิเลสิกธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อัพยากต- *ธรรมที่ไม่ใช่สังกิลิฏฐสังกิเลสิกธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖ นวิตักกัตติกนกุสลัตติกวิตักกัตติกกุสลัตติกะ

กุศลธรรมที่เป็นสวิตักกสวิจารธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่กุศลที่ไม่ใช่สวิตัก- *กสวิจารธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๑๕

อกุศลธรรมที่เป็นสวิตักกสวิจารธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อกุศลที่ไม่ใช่สวิตัก กสวิจารธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๙

อัพยากตธรรมที่เป็นอวิตักกอวิจารธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อัพยากตธรรมที่ ไม่ใช่สวิตักกสวิจารธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๗ นปีติตติกนกุสลัตติกปีติตติกกุสลัตติกะ

กุศลธรรมที่เป็นปีติสหคตธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่กุศลที่ไม่ใช่ปีติสหคตธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๒๘

อกุศลธรรมที่เป็นปีติสหคตธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อกุศลที่ไม่ใช่ปีติสหคต- *ธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๒๘

สภาวธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนาซึ่งเป็นกุศลอาศัยสภาวธรรมที่ไม่สัมปยุตด้วยสุขเวทนาซึ่งไม่เป็นกุศลเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย สภาวธรรมที่สัมปยุตด้วยอทุกขมสุขเวทนาซึ่งเป็นกุศลอาศัยสภาวธรรมที่ไม่สัมปยุตด้วยสุขเวทนาซึ่งไม่เป็นกุศลเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย มี ๒ วาระ สภาวธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนาซึ่งเป็นกุศลอาศัยสภาวธรรมที่ไม่สัมปยุตด้วยทุกขเวทนาซึ่งไม่เป็นกุศลเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย สภาวธรรมที่สัมปยุตด้วยอทุกขมสุขเวทนาซึ่งเป็นกุศลอาศัยสภาวธรรมที่ไม่สัมปยุตด้วยทุกขเวทนาซึ่งไม่เป็นกุศลเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย มี ๒ วาระ สภาวธรรมที่สัมปยุตด้วยอทุกขมสุขเวทนาซึ่งเป็นกุศลอาศัยสภาวธรรมที่ไม่สัมปยุตด้วยอทุกขมสุขเวทนาซึ่งไม่เป็นกุศลเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย สภาวธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนาซึ่งเป็นกุศลอาศัยสภาวธรรมที่ไม่สัมปยุตด้วยอทุกขมสุขเวทนาซึ่งไม่เป็นกุศลเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย มี ๒ วาระ(ผู้นับพึงทำทั้ง ๔ วาระให้เป็นอย่างละ ๒ วาระ ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๑๔ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๑๔ วาระ (ไม่มีวิบาก)

สภาวธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนาซึ่งเป็นอกุศลอาศัยสภาวธรรมที่ไม่สัมปยุตด้วยสุขเวทนาซึ่งไม่เป็นอกุศลเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย สภาวธรรมที่สัมปยุตด้วยทุกขเวทนาซึ่งเป็นอกุศลอาศัยสภาวธรรมที่ไม่สัมปยุตด้วยสุขเวทนาซึ่งไม่เป็นอกุศลเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๒๑ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๒๑ วาระ (ไม่มีวิบาก)

สภาวธรรมที่เป็นเหตุให้เกิดวิบากซึ่งเป็นกุศลอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นวิบากซึ่งไม่เป็นกุศลเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ สภาวธรรมที่เป็นเหตุให้เกิดวิบากซึ่งเป็นอกุศลอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นวิบากซึ่งไม่เป็นอกุศลเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ สภาวธรรมที่ไม่เป็นวิบากและที่ไม่เป็นเหตุให้เกิดวิบากซึ่งเป็นอัพยากฤตอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นวิบากซึ่งไม่เป็นอัพยากฤตเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ ๔. อุปาทินนติกะ ๑. กุสลติกะ

สภาวธรรมที่มีทั้งวิตกและวิจารซึ่งเป็นกุศลอาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่มีทั้งวิตกและวิจารซึ่งไม่เป็นกุศลเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๑๕ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๑๕ วาระ สภาวธรรมที่มีทั้งวิตกและวิจารซึ่งเป็นอกุศลอาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่มีทั้งวิตกและวิจารซึ่งไม่เป็นอกุศลเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๙ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๙ วาระ สภาวธรรมที่ไม่มีทั้งวิตกและวิจารซึ่งเป็นอัพยากฤตอาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่มีทั้งวิตกและวิจารซึ่งไม่เป็นอัพยากฤตเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๗ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๗ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๗ วาระ ๗. ปีติติกะ ๑. กุสลติกะ

บัดนี้ เพื่อจะแสดงปัจจนียปัฏฐานซึ่งมีชื่ออันได้แล้ว เพราะเป็นธรรมตรงกันข้าม ด้วยอำนาจเป็นปฏิปักษ์ต่อบททั้งหลายมีกุศลเป็นต้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงเริ่มคำว่า นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา ดังนี้เป็นต้น.

บรรดาบทเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามความที่กุศลเป็นปัจจัย ด้วยคำว่า นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ทรงห้ามการเกิดขึ้นแห่งกุศล ด้วยคำว่า นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เพราะฉะนั้น ผู้ศึกษาพึงทราบปัญหาและวิสัชนาในอธิการนี้ โดยนัยมีอาทิอย่างนี้ว่าขันธ์ ๓ ที่เป็นอกุสลาพยากตะและรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน อาศัยขันธ์หนึ่งที่เป็นอกุสลาพยากตะเกิดขึ้น.

ก็วิธีนับที่ได้ในปัจจัยนั้นๆ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้วในบาลี แม้วาระทั้งหลายที่มีวิสัชนาเหมือนกัน ก็ทรงแสดงไว้ในบาลีนั้นเองเพราะฉะนั้น ในอธิการนี้ ผู้ศึกษาพึงกำหนดบาลีแล้วทราบปัฏฐานนัยทั้งหมด ตามแนวแห่งนัยที่ข้าพเจ้ากล่าวแล้วในหนหลังก็ในอธิการนี้ฉันใด ในทุกปัฏฐาน ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐานและทุกทุกปัฏฐาน ก็ฉันนั้น.

นัย ๖ ในธัมมปัจจนียปัฏฐาน อันท่านแสดงไว้ด้วยคาถาที่ท่านกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า

นัย ๖ ในปัจจนียปัฏฐาน คือติกปัฏฐาน อันประเสริฐ ทุกปัฏฐานอันสูงสุด ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐานและทุกทุกปัฏฐาน ลึกซึ้งนัก ดังนี้.

เป็นอันข้าพเจ้าแสดงแล้วด้วยคำมีประมาณเท่านี้ ฯ

ก็ในอธิการนี้ ผู้ศึกษาพึงทราบเฉพาะ ปัจจนียปัฏฐาน เท่านั้น ประดับด้วยนัย ๒๕ โดยปริยายหนึ่งคือ ในปัฏฐานหนึ่งๆ ว่าด้วยอำนาจแห่งปัจจัยมีอย่างละ ๔ นัย มีอนุโลมนัยเป็นต้น.

อรรถกถาปัจจนียปัฏฐาน จบ. -----------------------------------------------------