นทัสสนัตติกนกุสลัตติกทัสสนัตติกกุสลัตติกะ เล่ม ๔๕

กุศลธรรมที่เป็นเนวทัสสเนนนภาวนายปหาตัพพธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่กุศล ที่ไม่ใช่ทัสสเนนปหาตัพพธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

อกุศลธรรมที่เป็นทัสสเนนปหาตัพพธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อกุศลที่ไม่ใช่ ทัสสเนนปหาตัพพธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖

อัพยากตธรรมที่เป็นเนวทัสสเนนนภาวนายปหาตัพพธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่ อัพยากตธรรมที่ไม่ใช่ทัสสเนนปหาตัพพธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖นทัสสเนนปหาตัพพเหตุกัตติกนกุสลัตติกะทัสสเนนปหาตัพพเหตุกัตติกกุสลัตติกะ

กุศลธรรมที่เป็นเนวทัสสเนนนภาวนายปหาตัพพเหตุกธรรม อาศัยธรรมที่ ไม่ใช่กุศลที่ไม่ใช่ทัสสเนนปหาตัพพเหตุกธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

อกุศลธรรมที่เป็นทัสสเนนปหาตัพพธรรมเหตุกธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่ อกุศล ที่ไม่ใช่ทัสสเนนปหาตัพพเหตุกธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖

อัพยากตธรรมที่เป็นเนวทัสสเนนนภาวนายปหาตัพพเหตุกธรรม อาศัยธรรม ที่ไม่ใช่อัพยากตธรรมที่ไม่ใช่เนวทัสสเนนนภาวนายปหาตัพพเหตุกธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖ นอาจยคามิตติกนกุสลัตติกอาจยคามิตติกกุสลัตติกะ

กุศลธรรมที่เป็นอาจยคามิธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่กุศล ที่ไม่ใช่อาจยคามิ- *ธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖

อกุศลธรรมที่เป็นอาจยคามิธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อกุศลที่ไม่ใช่อาจยคามิ- *ธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

อัพยากตธรรมที่เป็นเนวาจยคามินาปจยคามิธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อัพยากต- *ธรรมที่ไม่ใช่อาจยคามิธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๕ นเสกขัตติกนกุสลัตติกเสกขัตติกกุสลัตติกะ

กุศลธรรมที่เป็นเสกขธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่กุศลที่ไม่ใช่เสกขธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖

อกุศลธรรมที่เป็นเนวเสกขานาเสกขธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อกุศลที่ไม่ใช่ เสกขธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

อัพยากตธรรมที่เป็นเนวเสกขานาเสกขธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อัพยากต- *ธรรม ที่ไม่ใช่เสกธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๕ นปริตตัตติกนกุสลัตติกปริตตัตติกกุสลัตติกะ

กุศลธรรมที่เป็นมหัคคตธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่กุศลที่ไม่ใช่มหัคคตธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๙

อกุศลธรรมที่เป็นปริตตธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อกุศลที่ไม่ใช่มหัคคตธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

อัพยากตธรรมที่เป็นปริตตธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อัพยากตธรรมที่ไม่ใช่ ปริตตธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖ นปริตตารัมณัตติกนกุสลัตติกปริตตารัมณัตติกกุสลัตติกะ

กุศลธรรมที่เป็นปริตตารัมมณธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่กุศลที่ไม่ใช่ปริตตา- *รัมมณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๒๑

อกุศลธรรมที่เป็นปริตตารัมมณธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อกุศลที่ไม่ใช่ปริตตา- *รัมมณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๑๔ นหีนัตติกนกุสลัตติกหีนัตติกจกุสลัตติกะ

กุศลธรรมที่เป็นมัชฌิมธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่กุศลที่ไม่ใช่หีนธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖

อกุศลธรรมที่เป็นหีนธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อกุศลที่ไม่ใช่หีนธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

อัพยากตธรรมที่เป็นมัชฌิมธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อัพยากตธรรม ที่ไม่ใช่ หีนธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖ นมิจฉัตตัตติกนกุสลัตติกมิจฉัตตัตติกกุสลัตติกะ

กุศลธรรมที่เป็นสัมมัตตนิยตธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่กุศล ที่ไม่ใช่มิจฉัตต- *นิยตธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖

อกุศลธรรมที่เป็นมิจฉัตตนิยตธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อกุศล ที่ไม่ใช่ มิจฉัตตนิยตธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖

อัพยากตธรรมที่เป็นอนิยตธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อัพยากตธรรมที่ไม่ใช่ มิจฉัตตนิยตธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖

สภาวธรรมที่มีเหตุไม่ต้องประหาณด้วยโสดาปัตติมรรคและมรรคเบื้องบน๓ ซึ่งเป็นกุศลอาศัยสภาวธรรมที่มีเหตุไม่ต้องประหาณด้วยโสดาปัตติมรรคซึ่งไม่เป็นกุศลเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ สภาวธรรมที่มีเหตุต้องประหาณด้วยโสดาปัตติมรรคซึ่งเป็นอกุศลอาศัยสภาวธรรมที่มีเหตุไม่ต้องประหาณด้วยโสดาปัตติมรรคซึ่งไม่เป็นอกุศลเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๖ วาระ อารัมมณปัจจัย มี ๙ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๖ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๖ วาระ สภาวธรรมที่มีเหตุไม่ต้องประหาณด้วยโสดาปัตติมรรคและมรรคเบื้องบน ๓ซึ่งเป็นอัพยากฤตอาศัยสภาวธรรมที่มีเหตุมิใช่ไม่ต้องประหาณด้วยโสดาปัตติมรรคและมรรคเบื้องบน ๓ ซึ่งไม่เป็นอัพยากฤตเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๖ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๖ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๖ วาระ ๑๐. อาจยคามิติกะ ๑. กุสลติกะ

สภาวธรรมที่เป็นมหัคคตะซึ่งเป็นกุศลอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นมหัคคตะซึ่งไม่เป็นกุศลเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๙ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๙ วาระ สภาวธรรมที่เป็นปริตตะซึ่งเป็นอกุศลอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นมหัคคตะซึ่งไม่เป็นอกุศลเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ สภาวธรรมที่เป็นปริตตะซึ่งเป็นอัพยากฤตอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นปริตตะซึ่งไม่เป็นอัพยากฤตเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๖ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๖ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๖ วาระ ๑๓. ปริตตารัมมณติกะ ๑. กุสลติกะ

สภาวธรรมชั้นกลางซึ่งเป็นกุศลอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นชั้นต่ำซึ่งไม่เป็นกุศลเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๖ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๖ วาระ สภาวธรรมชั้นต่ำซึ่งเป็นอกุศลอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นชั้นต่ำซึ่งไม่เป็นอกุศลเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ สภาวธรรมชั้นกลางซึ่งเป็นอัพยากฤตอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นชั้นต่ำซึ่งไม่เป็นอัพยากฤตเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๖ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๖ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๖ วาระ ๑๕. มิจฉัตตนิยตติกะ ๑. กุสลติกะ

บัดนี้ เพื่อจะแสดงปัจจนียปัฏฐานซึ่งมีชื่ออันได้แล้ว เพราะเป็นธรรมตรงกันข้าม ด้วยอำนาจเป็นปฏิปักษ์ต่อบททั้งหลายมีกุศลเป็นต้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงเริ่มคำว่า นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา ดังนี้เป็นต้น.

บรรดาบทเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามความที่กุศลเป็นปัจจัย ด้วยคำว่า นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ทรงห้ามการเกิดขึ้นแห่งกุศล ด้วยคำว่า นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เพราะฉะนั้น ผู้ศึกษาพึงทราบปัญหาและวิสัชนาในอธิการนี้ โดยนัยมีอาทิอย่างนี้ว่าขันธ์ ๓ ที่เป็นอกุสลาพยากตะและรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน อาศัยขันธ์หนึ่งที่เป็นอกุสลาพยากตะเกิดขึ้น.

ก็วิธีนับที่ได้ในปัจจัยนั้นๆ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้วในบาลี แม้วาระทั้งหลายที่มีวิสัชนาเหมือนกัน ก็ทรงแสดงไว้ในบาลีนั้นเองเพราะฉะนั้น ในอธิการนี้ ผู้ศึกษาพึงกำหนดบาลีแล้วทราบปัฏฐานนัยทั้งหมด ตามแนวแห่งนัยที่ข้าพเจ้ากล่าวแล้วในหนหลังก็ในอธิการนี้ฉันใด ในทุกปัฏฐาน ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐานและทุกทุกปัฏฐาน ก็ฉันนั้น.

นัย ๖ ในธัมมปัจจนียปัฏฐาน อันท่านแสดงไว้ด้วยคาถาที่ท่านกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า

นัย ๖ ในปัจจนียปัฏฐาน คือติกปัฏฐาน อันประเสริฐ ทุกปัฏฐานอันสูงสุด ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐานและทุกทุกปัฏฐาน ลึกซึ้งนัก ดังนี้.

เป็นอันข้าพเจ้าแสดงแล้วด้วยคำมีประมาณเท่านี้ ฯ

ก็ในอธิการนี้ ผู้ศึกษาพึงทราบเฉพาะ ปัจจนียปัฏฐาน เท่านั้น ประดับด้วยนัย ๒๕ โดยปริยายหนึ่งคือ ในปัฏฐานหนึ่งๆ ว่าด้วยอำนาจแห่งปัจจัยมีอย่างละ ๔ นัย มีอนุโลมนัยเป็นต้น.

อรรถกถาปัจจนียปัฏฐาน จบ. -----------------------------------------------------