สัปปัจจยทุกเหตุทุกนสัปปัจจยทุกนเหตุทุกะ เล่ม ๔๕

นเหตุธรรมที่ไม่ใช่อัปปัจจยธรรม อาศัยเหตุธรรมที่เป็นสัปปัจจยธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๑

ธรรมที่ไม่ใช่นเหตุธรรม ที่ไม่ใช่อัปปัจจยธรรม อาศัยนเหตุธรรมที่เป็น สัปปัจจยธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๑สังขตทุกะก็เหมือนกับสัปปัจจยทุกะสนิทัสสนทุกเหตุทุกนสนิทัสสนทุกนเหตุทุกะ

นเหตุธรรมที่ไม่ใช่อนิทัสสนธรรม อาศัยเหตุธรรม ที่เป็นอนิทัสสนธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

ธรรมที่ไม่ใช่นเหตุธรรม ที่ไม่ใช่สนิทัสสนธรรม อาศัยนเหตุธรรม ที่เป็น อนิทัสสนธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๑ สัปปฏิฆทุกเหตุทุกนสัปปฏิฆทุกนเหตุทุกะ

นเหตุธรรมที่ไม่ใช่อัปปฏิฆธรรม อาศัยเหตุธรรม ที่เป็นอัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

ธรรมที่ไม่ใช่นเหตุธรรม ที่ไม่ใช่สัปปฏิฆธรรม อาศัยนเหตุธรรมที่เป็น อัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๑ รูปีทุกเหตุทุกนรูปีทุกนเหตุทุกะ

นเหตุธรรมที่ไม่ใช่อรูปีธรรม อาศัยเหตุธรรมที่เป็นอรูปีธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

ธรรมที่ไม่ใช่นเหตุธรรม ที่ไม่ใช่รูปีธรรม อาศัยนเหตุธรรมที่เป็นรูปีธรรมเกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย ธรรมที่ไม่ใช่นเหตุธรรม ที่ไม่ใช่อรูปีธรรม อาศัยนเหตุธรรม ที่เป็นอรูปีธรรม เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓ โลกิยทุกเหตุทุกนโลกิยทุกนเหตุทุกะ

นเหตุธรรมที่ไม่ใช่โลกุตตรธรรม อาศัยเหตุธรรม ที่เป็นโลกิยธรรม เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย มี ๑ นัย นเหตุธรรมที่ไม่ใช่โลกุตตรธรรม อาศัยเหตุธรรมที่เป็นโลกุตตรธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๓ นัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๔

ธรรมที่ไม่ใช่นเหตุธรรม ที่ไม่ใช่โลกุตตรธรรม อาศัยนเหตุธรรมที่เป็นโลกิยธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๑ นัย ธรรมที่ไม่ใช่นเหตุธรรม ที่ไม่ใช่โลกิยธรรม อาศัยนเหตุธรรมที่เป็นโลกุตตรธรรมเกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๑ นัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๒ เกนจิวิญเญยยทุกเหตุทุกนเกนจิวิญเญยยทุกนเหตุทุกะ

นเหตุธรรมที่ไม่ใช่เกนจิวิญเญยยธรรม อาศัยเหตุธรรมที่เป็นเกนจิวิญเญยย-ธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๓ นัย นเหตุธรรมที่ไม่ใช่เกนจินวิญเญยยธรรม อาศัยเหตุธรรมที่เป็นเกนจิวิญเญยยธรรม เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย มี ๓ นัย นเหตุธรรมที่ไม่ใช่เกนจิวิญเญยยธรรม อาศัยเหตุธรรมที่เป็นเกนจิวิญเญยยธรรม และเหตุธรรมที่เป็นเกนจิวิญเญยยธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๓ นัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๙

ธรรมที่ไม่ใช่นเหตุธรรม ที่ไม่ใช่เกนจิวิญเญยยธรรม อาศัยนเหตุธรรม ที่เป็นเกนจิวิญเญยยธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๙ อาสวทุกเหตุทุกโนอาสวทุกนเหตุทุกะ

นเหตุธรรมที่ไม่ใช่อาสวธรรม อาศัยเหตุธรรมที่เป็นอาสวธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๓ นัย นเหตุธรรมที่ไม่ใช่ธรรมที่ไม่ใช่อาสวธรรม อาศัยเหตุธรรมที่ไม่ใช่อาสวธรรม เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย มี ๑ นัย นเหตุธรรมที่ไม่ใช่อาสวธรรม อาศัยเหตุธรรมที่เป็นอาสวธรรม และเหตุธรรมที่ไม่ใช่อาสวธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๑ นัย

ในปัจจัยทั้งปวง มีวาระ ๕

ธรรมที่ไม่ใช่นเหตุธรรมที่ไม่ใช่ธรรม ที่ไม่ใช่อาสวธรรม อาศัยนเหตุธรรม ที่ไม่ใช่อาสวธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๕ สาสวทุกเหตุทุกนสาสวทุกนเหตุทุกะ

นเหตุธรรมที่ไม่ใช่อนาสวธรรม อาศัยเหตุธรรมที่เป็นสาสวธรรม เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย มี ๑ นัย นเหตุธรรมที่ไม่ใช่อนาสวธรรม อาศัยเหตุธรรมที่เป็นอนาสวธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๓ นัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๔ เหมือนโลกิยทุกะ อาสวสัมปยุตตทุกเหตุทุกนอาสวสัมปยุตตทุกนเหตุทุกะ

นเหตุธรรมที่ไม่ใช่อาสวสัมปยุตตธรรม อาศัยเหตุธรรมที่เป็นอาสวสัมปยุตต-ธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๓ นัย นเหตุธรรมที่ไม่ใช่อาสววิปปยุตตธรรม อาศัยเหตุธรรมที่เป็นอาสววิปปยุตตธรรมเกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๓ นัย นเหตุธรรมที่ไม่ใช่อาสวสัมปยุตตธรรม อาศัยเหตุธรรมที่เป็นอาสวสัมปยุตตธรรม และเหตุธรรมที่เป็นอาสววิปปยุตตธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๓ นัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๙

ธรรมที่ไม่ใช่นเหตุธรรม ที่ไม่ใช่อาสวสัมปยุตตธรรม อาศัยนเหตุธรรมที่เป็นอาสวสัมปยุตตธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๓ นัย ธรรมที่ไม่ใช่นเหตุธรรม ที่ไม่ใช่อาสวสัมปยุตตธรรม อาศัยนเหตุธรรมที่เป็นอาสว-*วิปปยุตตธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๑ นัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๔

สภาวธรรมที่มิใช่เห็นไม่ได้ซึ่งไม่เป็นเหตุอาศัยสภาวธรรมที่เห็นไม่ได้ซึ่งเป็นเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ อารัมมณปัจจัย มี ๑ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ สภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้ซึ่งมิใช่ไม่เป็นเหตุอาศัยสภาวธรรมที่เห็นไม่ได้ซึ่งไม่เป็นเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๑ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๑ วาระ

สภาวธรรมที่มิใช่กระทบไม่ได้ซึ่งไม่เป็นเหตุอาศัยสภาวธรรมที่กระทบไม่ได้ซึ่งเป็นเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ อารัมมณปัจจัย มี ๑ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ สภาวธรรมที่ไม่ใช่กระทบได้ซึ่งมิใช่ไม่เป็นเหตุอาศัยสภาวธรรมที่กระทบไม่ได้ซึ่งไม่เป็นเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๑ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๑ วาระ

สภาวธรรมที่ไม่ใช่จิตบางดวงรู้ได้ซึ่งไม่เป็นเหตุอาศัยสภาวธรรมที่จิตบางดวงรู้ได้ซึ่งเป็นเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย มี ๓ วาระ สภาวธรรมที่มิใช่ไม่ใช่จิตบางดวงรู้ได้ซึ่งไม่เป็นเหตุอาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่จิตบางดวงรู้ได้ซึ่งเป็นเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย มี ๓ วาระ สภาวธรรมที่ไม่ใช่จิตบางดวงรู้ได้ซึ่งไม่เป็นเหตุอาศัยสภาวธรรมที่จิตบางดวงรู้ได้และที่ไม่ใช่จิตบางดวงรู้ได้ซึ่งเป็นเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย มี ๓ วาระ (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๙ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๙ วาระ สภาวธรรมที่ไม่ใช่จิตบางดวงรู้ได้ซึ่งมิใช่ไม่เป็นเหตุอาศัยสภาวธรรมที่จิตบางดวงรู้ได้ซึ่งไม่เป็นเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๙ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๙ วาระ ๑๔. อาสวทุกะ ๑. เหตุทุกะ

สภาวธรรมที่มิใช่ไม่เป็นอารมณ์ของอาสวะซึ่งไม่เป็นเหตุอาศัยสภาวธรรมที่เป็นอารมณ์ของอาสวะซึ่งเป็นเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย มี ๑ วาระ สภาวธรรมที่มิใช่ไม่เป็นอารมณ์ของอาสวะซึ่งไม่เป็นเหตุอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นอารมณ์ของอาสวะซึ่งเป็นเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย มี ๓ วาระ (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๔ วาระ อารัมมณปัจจัย มี ๒ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๔ วาระ (เหมือนกับโลกอยทุกะ) ๑๖. อาสวสัมปยุตตทุกะ ๑. เหตุทุกะ

บัดนี้ เพื่อจะแสดงปัจจนียปัฏฐานซึ่งมีชื่ออันได้แล้ว เพราะเป็นธรรมตรงกันข้าม ด้วยอำนาจเป็นปฏิปักษ์ต่อบททั้งหลายมีกุศลเป็นต้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงเริ่มคำว่า นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา ดังนี้เป็นต้น.

บรรดาบทเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามความที่กุศลเป็นปัจจัย ด้วยคำว่า นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ทรงห้ามการเกิดขึ้นแห่งกุศล ด้วยคำว่า นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เพราะฉะนั้น ผู้ศึกษาพึงทราบปัญหาและวิสัชนาในอธิการนี้ โดยนัยมีอาทิอย่างนี้ว่าขันธ์ ๓ ที่เป็นอกุสลาพยากตะและรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน อาศัยขันธ์หนึ่งที่เป็นอกุสลาพยากตะเกิดขึ้น.

ก็วิธีนับที่ได้ในปัจจัยนั้นๆ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้วในบาลี แม้วาระทั้งหลายที่มีวิสัชนาเหมือนกัน ก็ทรงแสดงไว้ในบาลีนั้นเองเพราะฉะนั้น ในอธิการนี้ ผู้ศึกษาพึงกำหนดบาลีแล้วทราบปัฏฐานนัยทั้งหมด ตามแนวแห่งนัยที่ข้าพเจ้ากล่าวแล้วในหนหลังก็ในอธิการนี้ฉันใด ในทุกปัฏฐาน ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐานและทุกทุกปัฏฐาน ก็ฉันนั้น.

นัย ๖ ในธัมมปัจจนียปัฏฐาน อันท่านแสดงไว้ด้วยคาถาที่ท่านกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า

นัย ๖ ในปัจจนียปัฏฐาน คือติกปัฏฐาน อันประเสริฐ ทุกปัฏฐานอันสูงสุด ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐานและทุกทุกปัฏฐาน ลึกซึ้งนัก ดังนี้.

เป็นอันข้าพเจ้าแสดงแล้วด้วยคำมีประมาณเท่านี้ ฯ

ก็ในอธิการนี้ ผู้ศึกษาพึงทราบเฉพาะ ปัจจนียปัฏฐาน เท่านั้น ประดับด้วยนัย ๒๕ โดยปริยายหนึ่งคือ ในปัฏฐานหนึ่งๆ ว่าด้วยอำนาจแห่งปัจจัยมีอย่างละ ๔ นัย มีอนุโลมนัยเป็นต้น.

อรรถกถาปัจจนียปัฏฐาน จบ. -----------------------------------------------------