สนิทัสสนัตติกกามาวจรทุกนสนิทัสสนัตติกนกามาวจรทุกะ เล่ม ๔๕

ธรรมที่ไม่ใช่กามาวจรธรรม ที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยกามาวจรธรรม ที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

ธรรมที่ไม่ใช่ธรรมที่ไม่ใช่กามาวจรธรรม ที่ไม่ใช่อนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่กามาวจรธรรม ที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย ฯลฯ ธรรมที่ไม่ใช่ธรรมที่ไม่ใช่กามาวจรธรรม ที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม และธรรมที่ไม่ใช่ธรรมที่ไม่ใช่กามาวจรธรรม ที่ไม่ใช่อนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่กามาวจรธรรมที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖ สนิทัสสนัตติกรูปาวจรทุกนสนิทัสสนัตติกนรูปาวจรทุกะ

ธรรมที่ไม่ใช่รูปาวจรธรรม ที่ไม่ใช่อนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม อาศัยรูปาวจรธรรม ที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖

ธรรมที่ไม่ใช่ธรรมที่ไม่ใช่รูปาวจรธรรม ที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัย ธรรมที่ไม่ใช่รูปาวจรธรรม ที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓ สนิทัสสนัตติกอรูปาวจรทุกนสนิทัสสนัตติกนอรูปาวจรทุกะ

ธรรมที่ไม่ใช่อรูปาวจรธรรม ที่ไม่ใช่อนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม อาศัยอรูปาวจรธรรม ที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖

ธรรมที่ไม่ใช่ธรรมที่ไม่ใช่อรูปาวจรธรรม ที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัย ธรรมที่ไม่ใช่อรูปาวจรธรรม ที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓ สนิทัสสนัตติกปริยาปันนทุกนสนิทัสสนิตติกนปริยาปันนทุกะ

ธรรมที่ไม่ใช่อปริยาปันนธรรม ที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยปริยา- *ปันนธรรม ที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

ธรรมที่ไม่ใช่อปริยาปันนธรรม ที่ไม่ใช่อนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม อาศัยอปริยา-*ปันนธรรม ที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย ธรรมที่ไม่ใช่อปริยาปันนธรรม ที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยอปริยาปันนธรรม-*ที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย ฯลฯ ธรรมที่ไม่ใช่อปริยาปันนธรรม ที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม และธรรมที่ไม่ใช่อปริยา-*ปันนธรรม ที่ไม่ใช่อนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยอปริยาปันนธรรมที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรมเกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖ สนิทัสสนัตติกนิยยานิกทุกนสนิทัสสนัตติกนนิยยานิกทุกะ

ธรรมที่ไม่ใช่นิยยานิกธรรม ที่ไม่ใช่อนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม อาศัยนิยยานิกธรรม ที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖

ธรรมที่ไม่ใช่อนิยยานิกธรรม ที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยอนิยยานิก ธรรมที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓ สนิทัสสนัตติกนิยตทุกนสนิทัสสนัตติกนนิยตทุกะ

ธรรมที่ไม่ใช่นิยตธรรม ที่ไม่ใช่อนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยนิยตธรรมที่เป็น อนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖

ธรรมที่ไม่ใช่อนิยตธรรม ที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยอนิยตธรรมที่ เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓ สนิทัสสนัตติกสอุตตรทุกนสนิทัสสนัตติกนสอุตตรทุกะ

ธรรมที่ไม่ใช่สอุตตรธรรม ที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยสอุตตรธรรม ที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

ธรรมที่ไม่ใช่อนุตตรธรรม ที่ไม่ใช่อนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม อาศัยอนุตตรธรรม ที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖ สนิทัสสนัตติกสรณทุกนสนิทัสสนัตติกนสรณทุกะ

ธรรมที่ไม่ใช่สรณธรรม ที่ไม่ใช่อนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม อาศัยสรณธรรมที่เป็น อนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖

ธรรมที่ไม่ใช่อรณธรรม ที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยอรณธรรมที่เป็น อนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓ สหชาตวารก็ดี สัมปยุตตวารก็ดี เหมือนกับปฏิจจวาร

อรณธรรมที่เป็นสนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่อรณธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม โดยอารัมมณปัจจัย อนุโลมก็ดี ปัจจนียะก็ดี อนุโลมปัจจนียะก็ดี ปัจจนียานุโลมก็ดี แห่งปัญหาวาร ในกุสลัตติกะ ท่านนับไว้อย่างไร พึงนับอย่างนั้น. อนุโลมปัจจนียติกทุกปัฏฐาน จบ.

สภาวธรรมที่มิใช่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ซึ่งไม่เป็นรูปาวจรอาศัยสภาวธรรมที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ซึ่งเป็นรูปาวจรเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๖ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๖ วาระ ฯลฯ อัญญมัญญปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๖ วาระ สภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งมิใช่ไม่เป็นรูปาวจรอาศัยสภาวธรรมที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ซึ่งไม่เป็นรูปาวจรเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ ๒๒. สนิทัสสนติกะ ๙๕. อรูปาวจรทุกะ

สภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งไม่ใช่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์อาศัยสภาวธรรมที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ซึ่งนับเนื่องในวัฏฏทุกข์เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย(ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ สภาวธรรมที่มิใช่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ซึ่งมิใช่ไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์อาศัยสภาวธรรมที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ซึ่งไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย สภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งมิใช่ไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์อาศัยสภาวธรรมที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ซึ่งไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัยฯลฯ สภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้กระทบได้และที่มิใช่เห็นไม่ได้แต่กระทบได้ซึ่งมิใช่ไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์อาศัยสภาวธรรมที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ซึ่งไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๖ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๖ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๖ วาระ ๒๒. สนิทัสสนติกะ ๙๗. นิยยานิกทุกะ

สภาวธรรมที่มิใช่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ซึ่งไม่ใช่ให้ผลแน่นอนอาศัยสภาวธรรมที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ซึ่งให้ผลแน่นอนเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๖ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๖ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๖ วาระ สภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งมิใช่ไม่แน่นอนโดยอาการทั้งสองนั้นอาศัยสภาวธรรมที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ซึ่งไม่แน่นอนโดยอาการทั้งสองนั้นเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ ๒๒. สนิทัสสนติกะ ๙๙. สอุตตรทุกะ

สภาวธรรมที่มิใช่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ซึ่งไม่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้อาศัยสภาวธรรมที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ซึ่งเป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๖ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๖ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๖ วาระ สภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งมิใช่ไม่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้อาศัยสภาวธรรมที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ซึ่งไม่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย(ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ (สหชาตวาร ฯลฯ สัมปยุตตวารเหมือนกับปฏิจจวาร)

บัดนี้ เพื่อจะแสดงปัจจนียปัฏฐานซึ่งมีชื่ออันได้แล้ว เพราะเป็นธรรมตรงกันข้าม ด้วยอำนาจเป็นปฏิปักษ์ต่อบททั้งหลายมีกุศลเป็นต้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงเริ่มคำว่า นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา ดังนี้เป็นต้น.

บรรดาบทเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามความที่กุศลเป็นปัจจัย ด้วยคำว่า นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ทรงห้ามการเกิดขึ้นแห่งกุศล ด้วยคำว่า นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เพราะฉะนั้น ผู้ศึกษาพึงทราบปัญหาและวิสัชนาในอธิการนี้ โดยนัยมีอาทิอย่างนี้ว่าขันธ์ ๓ ที่เป็นอกุสลาพยากตะและรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน อาศัยขันธ์หนึ่งที่เป็นอกุสลาพยากตะเกิดขึ้น.

ก็วิธีนับที่ได้ในปัจจัยนั้นๆ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้วในบาลี แม้วาระทั้งหลายที่มีวิสัชนาเหมือนกัน ก็ทรงแสดงไว้ในบาลีนั้นเองเพราะฉะนั้น ในอธิการนี้ ผู้ศึกษาพึงกำหนดบาลีแล้วทราบปัฏฐานนัยทั้งหมด ตามแนวแห่งนัยที่ข้าพเจ้ากล่าวแล้วในหนหลังก็ในอธิการนี้ฉันใด ในทุกปัฏฐาน ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐานและทุกทุกปัฏฐาน ก็ฉันนั้น.

นัย ๖ ในธัมมปัจจนียปัฏฐาน อันท่านแสดงไว้ด้วยคาถาที่ท่านกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า

นัย ๖ ในปัจจนียปัฏฐาน คือติกปัฏฐาน อันประเสริฐ ทุกปัฏฐานอันสูงสุด ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐานและทุกทุกปัฏฐาน ลึกซึ้งนัก ดังนี้.

เป็นอันข้าพเจ้าแสดงแล้วด้วยคำมีประมาณเท่านี้ ฯ

ก็ในอธิการนี้ ผู้ศึกษาพึงทราบเฉพาะ ปัจจนียปัฏฐาน เท่านั้น ประดับด้วยนัย ๒๕ โดยปริยายหนึ่งคือ ในปัฏฐานหนึ่งๆ ว่าด้วยอำนาจแห่งปัจจัยมีอย่างละ ๔ นัย มีอนุโลมนัยเป็นต้น.

อรรถกถาปัจจนียปัฏฐาน จบ. -----------------------------------------------------