กุสลัตติกหีนัตติกนกุสลัตติกนหีนัตติกะ เล่ม ๔๕

ธรรมที่ไม่ใช่หีนธรรม ที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยหีนธรรม ที่เป็นอกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

ธรรมที่ไม่ใช่มัชฌิมธรรม ที่เป็นอัพยากฤต อาศัยมัชฌิมธรรม ที่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖

ธรรมที่ไม่ใช่ปณีตธรรม ที่ไม่ใช่กุศล อาศัยปณีตธรรม ที่เป็นกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๕ กุสลัตติกมิจฉัตตัตติกนกุสลัตติกนมิจฉัตตัตติกะ

ธรรมที่ไม่ใช่มิจฉัตตนิยตธรรม ที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยมิจฉัตตนิยตธรรม ที่เป็น อกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

ธรรมที่ไม่ใช่สัมมัตตนิยตธรรม ที่ไม่ใช่กุศล อาศัยสัมมัตตนิยตธรรมที่เป็น กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

ธรรมที่ไม่ใช่อนิยตธรรมที่ไม่ใช่อัพยากฤต อาศัยอนิยตธรรม ที่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๕ กุสลัตติกมัคคารัมมณัตติกนกุสลัตติกนมัคคารัมมณัตติกะ

ธรรมที่ไม่ใช่มัคคารัมมณธรรมที่ไม่ใช่กุศล อาศัยมัคคารัมมณธรรมที่เป็นกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖

ธรรมที่ไม่ใช่มัคคเหตุกธรรม ที่ไม่ใช่กุศล อาศัยมัคคเหตุกธรรม ที่เป็นกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

ธรรมที่ไม่ใช่มัคคาธิปติธรรม ที่ไม่ใช่กุศล อาศัยมัคคาธิปติธรรม ที่เป็นกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖ กุสลัตติกอุปปันนัตติกนกุสลัตติกนอุปปันนัตติกะ

อนุปปันนธรรม ที่เป็นกุศล เป็นปัจจัยแก่ธรรม ที่ไม่ใช่อนุปปันนธรรม ที่ไม่ใช่กุศล โดยอารัมมณปัจจัย

ในอารัมมณปัจจัย มีวาระ ๖อุปาทิธรรมก็เหมือนกับอนุปปันนธรรมกุสลัตติกอตีตัตติกนกุลัตติกนอตีตัตติกะ

อตีตธรรมที่เป็นกุศล เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่อตีตธรรม ที่ไม่ใช่กุศล โดย อารัมมณปัจจัย

ในอารัมมณปัจจัย มีวาระ ๖ อนาคตธรรมก็เหมือนกับอตีตธรรม กุสลัตติกอตีตารัมมณัตติกนกุสลัตติกนอตีตารัมมณัตติกะ

ธรรมที่ไม่ใช่อตีตารัมมณธรรม ที่ไม่ใช่กุศล อาศัยอตีตารัมมณธรรม ที่เป็น กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๙

ธรรมที่ไม่ใช่อนาคตารัมมณธรรม ที่ไม่ใช่กุศล อาศัยอนาคตารัมมณธรรม ที่เป็นกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๙

ธรรมที่ไม่ใช่ปัจจุปปันนารัมมณธรรม ที่ไม่ใช่กุศล อาศัยปัจจุปปันนารัมมณ- *ธรรม ที่เป็นกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๙ กุสลัตติกอัชฌัตตารัมมณัตติกนกุสลัตติกนอัชฌัตตารัมมณัตติกะ

ธรรมที่ไม่ใช่อัชฌัตตารัมมณธรรม ที่ไม่ใช่กุศล อาศัยอัชฌัตตารัมมณธรรม ที่เป็นกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๙

ธรรมที่ไม่ใช่พหิทธารัมมณธรรม ที่ไม่ใช่กุศล อาศัยพหิทธารัมมณธรรม ที่เป็นกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๙ กุสลัตติกสนิทัสสนัตติกนกุสลัตติกนสนิทัสสนัตติกะ

สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรมที่เป็นอัพยากฤต เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่ สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม ที่ไม่ใช่อัพยากฤต โดยอารัมมณปัจจัย

ในอารัมมณปัจจัย มีวาระ ๖ พึงกระทำหัวข้อปัจจัยให้ปรากฏทั้ง ๓ นัย

ธรรมที่ไม่ใช่อนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม ที่ไม่ใช่กุศล อาศัยอนิทัสสนสัปฏิฆ- *ธรรม ที่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย ธรรมที่ไม่ใช่อนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม ที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยอนิทัสสนสัปปฏิฆธรรมที่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย ธรรมที่ไม่ใช่อนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม ที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่อนิทัสสนสัปปฏิฆ-*ธรรม ที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยอนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม ที่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

ธรรมที่ไม่ใช่อนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม ที่ไม่ใช่กุศล อาศัยอนิทัสสนอัปปฏิฆ-*ธรรม ที่เป็นกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย ธรรมที่ไม่ใช่อนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม ที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรมที่เป็นกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย ธรรมที่ไม่ใช่อนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม ที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่อนิทัสสนอัปปฏิฆ-*ธรรม ที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรมที่เป็นกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัยมี ๓ นัย ธรรมที่ไม่ใช่อนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม ที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรมที่เป็นอกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย ธรรมที่ไม่ใช่อนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม ที่ไม่ใช่กุศล อาศัยอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรมที่เป็นอกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย ธรรมที่ไม่ใช่อนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม ที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่อนิทัสสนอัปปฏิฆ-*ธรรม ที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรมที่เป็นอกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัยมี ๓ นัย ธรรมที่ไม่ใช่อนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม ที่ไม่ใช่กุศล อาศัยอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรมที่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย ธรรมที่ไม่ใช่อนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม ที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรมที่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย ธรรมที่ไม่ใช่อนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม ที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่อนิทัสสนอัปปฏิฆ-*ธรรม ที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม ที่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัยมี ๓ นัย ธรรมที่ไม่ใช่อนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม ที่ไม่ใช่กุศล อาศัยอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรมที่เป็นกุศล และอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม ที่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๓ นัย ธรรมที่ไม่ใช่อนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม ที่ไม่ใช่กุศล อาศัยอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม ที่เป็นอกุศล และอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรมที่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๓ นัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๑๕

สภาวธรรมที่ไม่เป็นอกุศลซึ่งไม่เป็นชั้นต่ำอาศัยสภาวธรรมที่เป็นอกุศลซึ่งเป็นชั้นต่ำเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ สภาวธรรมที่ไม่เป็นอัพยากฤตซึ่งไม่เป็นชั้นกลางอาศัยสภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตซึ่งเป็นชั้นกลางเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๖ วาระ อารัมมณปัจจัย มี ๖ วาระ ฯลฯ อาเสวนปัจจัย มี ๕ วาระ ฯลฯ วิปากปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๖ วาระ สภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลซึ่งไม่เป็นชั้นประณีตอาศัยสภาวธรรมที่เป็นกุศลซึ่งเป็นชั้นประณีตเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๖ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๖ วาระ ฯลฯ วิปากปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๖ วาระ ๑. กุสลติกะ ๑๔. มิจฉัตตนิยตติกะ

สภาวธรรมที่เป็นกุศลซึ่งยังไม่เกิดขึ้นเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลซึ่งมิใช่ยังไม่เกิดขึ้นโดยอารัมมณปัจจัย (ย่อ) อารัมมณปัจจัย มี ๑๘ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อุปนิสสยปัจจัย มี ๑๘ วาระ (สภาวธรรมที่จักเกิดขึ้นแน่นอนเหมือนกับสภาวธรรมที่ยังไม่เกิดขึ้น)๑. กุสลติกะ ๑๗. อตีตติกะ

สภาวธรรมที่เป็นกุศลซึ่งเป็นอดีตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลซึ่งไม่เป็นอดีตโดยอารัมมณปัจจัย (ย่อ) อารัมมณปัจจัย มี ๑๘ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๑๑ วาระ อนันตรปัจจัย มี ๑๖ วาระ สมนันตรปัจจัย มี ๑๖ วาระ อุปนิสสยปัจจัย มี ๑๘ วาระ นัตถิปัจจัย มี ๑๖ วาระ วิคตปัจจัย มี ๑๖ วาระ (สภาวธรรมที่เป็นอนาคตเหมือนกับสภาวธรรมที่เป็นอดีต)๑. กุสลติกะ ๑๘. อตีตารัมมณติกะ

สภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลซึ่งไม่ใช่มีธรรมภายในตนเป็นอารมณ์อาศัยสภาวธรรมที่เป็นกุศลซึ่งมีธรรมภายในตนเป็นอารมณ์เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๙ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๙ วาระ ฯลฯ อัญญมัญญปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ วิปากปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๙ วาระ สภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลซึ่งไม่ใช่มีธรรมภายนอกตนเป็นอารมณ์อาศัยสภาวธรรมที่เป็นกุศลซึ่งมีธรรมภายนอกตนเป็นอารมณ์เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๙ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๙ วาระ ฯลฯ อัญญมัญญปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ วิปากปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๙ วาระ ๑. กุสลติกะ ๒๑. สนิทัสสนติกะ

สภาวธรรมที่เป็นกุศลซึ่งมิใช่เห็นไม่ได้แต่กระทบได้อาศัยสภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตซึ่งเห็นไม่ได้แต่กระทบได้เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย สภาวธรรมที่ไม่เป็นอกุศลซึ่งมิใช่เห็นไม่ได้แต่กระทบได้อาศัยสภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตซึ่งเห็นไม่ได้แต่กระทบได้เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย สภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลและที่ไม่เป็นอกุศลซึ่งมิใช่เห็นไม่ได้แต่กระทบได้อาศัยสภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตซึ่งเห็นไม่ได้แต่กระทบได้เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ

บัดนี้ เพื่อจะแสดงปัจจนียปัฏฐานซึ่งมีชื่ออันได้แล้ว เพราะเป็นธรรมตรงกันข้าม ด้วยอำนาจเป็นปฏิปักษ์ต่อบททั้งหลายมีกุศลเป็นต้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงเริ่มคำว่า นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา ดังนี้เป็นต้น.

บรรดาบทเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามความที่กุศลเป็นปัจจัย ด้วยคำว่า นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ทรงห้ามการเกิดขึ้นแห่งกุศล ด้วยคำว่า นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เพราะฉะนั้น ผู้ศึกษาพึงทราบปัญหาและวิสัชนาในอธิการนี้ โดยนัยมีอาทิอย่างนี้ว่าขันธ์ ๓ ที่เป็นอกุสลาพยากตะและรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน อาศัยขันธ์หนึ่งที่เป็นอกุสลาพยากตะเกิดขึ้น.

ก็วิธีนับที่ได้ในปัจจัยนั้นๆ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้วในบาลี แม้วาระทั้งหลายที่มีวิสัชนาเหมือนกัน ก็ทรงแสดงไว้ในบาลีนั้นเองเพราะฉะนั้น ในอธิการนี้ ผู้ศึกษาพึงกำหนดบาลีแล้วทราบปัฏฐานนัยทั้งหมด ตามแนวแห่งนัยที่ข้าพเจ้ากล่าวแล้วในหนหลังก็ในอธิการนี้ฉันใด ในทุกปัฏฐาน ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐานและทุกทุกปัฏฐาน ก็ฉันนั้น.

นัย ๖ ในธัมมปัจจนียปัฏฐาน อันท่านแสดงไว้ด้วยคาถาที่ท่านกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า

นัย ๖ ในปัจจนียปัฏฐาน คือติกปัฏฐาน อันประเสริฐ ทุกปัฏฐานอันสูงสุด ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐานและทุกทุกปัฏฐาน ลึกซึ้งนัก ดังนี้.

เป็นอันข้าพเจ้าแสดงแล้วด้วยคำมีประมาณเท่านี้ ฯ

ก็ในอธิการนี้ ผู้ศึกษาพึงทราบเฉพาะ ปัจจนียปัฏฐาน เท่านั้น ประดับด้วยนัย ๒๕ โดยปริยายหนึ่งคือ ในปัฏฐานหนึ่งๆ ว่าด้วยอำนาจแห่งปัจจัยมีอย่างละ ๔ นัย มีอนุโลมนัยเป็นต้น.

อรรถกถาปัจจนียปัฏฐาน จบ. -----------------------------------------------------