นกุสลัตติกนหีนัตติกกสลัตติกหีนัตติกะ เล่ม ๔๕

หีนธรรมที่เป็นอกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่หีนธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะ เหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

มัชฌิมธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่มัชฌิมธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖

ปณีตธรรมที่เป็นกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่ปณีตธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะ เหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖ นกุสลัตติกนมิจฉัตตัตติกกุสลัตติกมิจฉัตติกะ

มิจฉัตตนิยตธรรมที่เป็นอกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่มิจฉัตตนิยตธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

สัมมัตตนิยตธรรมที่เป็นกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สัมมัตตนิยตธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

อนิยตธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อนิยตธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๕ นกุสลัตติกนมัคคารัมมณัตติกกุสลัตติกมัคครรัมมณัตติกะ

มัคคารัมมณธรรมที่เป็นกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่มัคคารัมมณธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖

มัคคเหตุกธรรมที่เป็นกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่มัคคเหตุกธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖

มัคคาธิปติธรรมที่เป็นกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่มัคคาธิปติธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖ นกุสลัตติกนอุปปันนัตติกกุสลัตติกอุปปันนัตติกะ

ธรรมที่ไม่ใช่อุปปันนธรรมที่ไม่ใช่กุศล เป็นปัจจัยแก่อุปปันนธรรมที่เป็นกุศล โดยอารัมมณปัจจัย

ในอารัมมณปัจจัย มีวาระ ๑๘

ธรรมที่ไม่ใช่ปัจจุปปันนธรรมที่ไม่ใช่กุศล เป็นปัจจัยแก่ปัจจุปปันนธรรมที่เป็น กุศล โดยอารัมมณปัจจัย

ในอารัมมณปัจจัย มีวาระ ๑๘ นกุสลัตติกนอตีตารัมมณัตติกกุสลัตติอตีตารัมมณัตติกะ

อตีตารัมมณธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อตีตารัมมณธรรมที่ไม่ใช่ กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

อนาคตารัมมณธรรมที่เป็นกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อนาคตารัมมณธรรมที่ไม่ใช่ กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๙

ปัจจุปปันนารัมมณธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่ปัจจุปปันนารัมมณ- *ธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓นกุสลัตติกนอัชฌัตตารัมมณัตติกะกุสลัตติกอัชฌัตตารัมมณัตติกะ

อัชฌัตตารัมมณธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อัชฌัตตารัมมณธรรม ที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

พหิทธารัมมณธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่พหิทธารัมมณธรรม ที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓ นกุสลัตติกนสนิทัสสนัตติกกุสลัตติกสนิทัสสนัตติกะ

สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัป-*ปฏิฆธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๑ นัย สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรมที่ไม่ใช่อกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๑ นัย สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรมที่ไม่ใช่อัพยากฤต เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๑ นัย สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรมที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรมที่ไม่ใช่อัพยากฤต เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๑ นัย สนิทัสสมสัปปฏิฆธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรมที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรมที่ไม่ใช่อัพยากฤต เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัยมี ๑ นัย สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรมที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรมที่ไม่ใช่อกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัยมี ๑ นัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖

อนิทัสสนสัปปฏิฆธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อนิทัสสนสัป- *ปฏิฆธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖

อนิทัสสนอัปปฏิฆธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อนิทัสสนอัปปฏิ- *ฆธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

สภาวธรรมที่เป็นกุศลซึ่งมีมรรคเป็นอารมณ์อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลซึ่งไม่ใช่มีมรรคเป็นอารมณ์เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๖ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๖ วาระ สภาวธรรมที่เป็นกุศลซึ่งมีมรรคเป็นเหตุอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลซึ่งไม่ใช่มีมรรคเป็นเหตุเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ สภาวธรรมที่เป็นกุศลซึ่งมีมรรคเป็นอธิบดีอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลซึ่งไม่ใช่มีมรรคเป็นอธิบดีเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๖ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๖ วาระ ๑. กุสลติกะ ๑๖. อุปปันนติกะ

สภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลซึ่งยังไม่เกิดขึ้นเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นกุศลซึ่งเกิดขึ้นโดยอารัมมณปัจจัย (ย่อ) อารัมมณปัจจัย มี ๑๘ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๙ วาระ อุปนิสสยปัจจัย มี ๑๘ วาระ ๑. กุสลติกะ ๑๗-๑๘. อตีตติกทวยะ

สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตซึ่งมีอดีตธรรมเป็นอารมณ์อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลซึ่งไม่ใช่มีอดีตธรรมเป็นอารมณ์เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ สภาวธรรมที่เป็นกุศลซึ่งมีอนาคตธรรมเป็นอารมณ์อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลซึ่งไม่ใช่มีอนาคตธรรมเป็นอารมณ์เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๙ วาระ ฯลฯ วิปากปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๙ วาระ สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตซึ่งมีปัจจุบันธรรมเป็นอารมณ์อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลซึ่งไม่ใช่มีปัจจุบันธรรมเป็นอารมณ์เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ ๑. กุสลติกะ ๑๙-๒๐. อัชฌัตตติกทวยะ

สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตซึ่งมีธรรมภายในตนเป็นอารมณ์อาศัยสภาว-ธรรมที่ไม่เป็นกุศลซึ่งไม่ใช่มีธรรมภายในตนเป็นอารมณ์เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตซึ่งมีธรรมภายนอกตนเป็นอารมณ์อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลซึ่งไม่ใช่มีธรรมภายนอกตนเป็นอารมณ์เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ ๑. กุสลติกะ ๒๑. สนิทัสสนติกะ

บัดนี้ เพื่อจะแสดงปัจจนียปัฏฐานซึ่งมีชื่ออันได้แล้ว เพราะเป็นธรรมตรงกันข้าม ด้วยอำนาจเป็นปฏิปักษ์ต่อบททั้งหลายมีกุศลเป็นต้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงเริ่มคำว่า นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา ดังนี้เป็นต้น.

บรรดาบทเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามความที่กุศลเป็นปัจจัย ด้วยคำว่า นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ทรงห้ามการเกิดขึ้นแห่งกุศล ด้วยคำว่า นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เพราะฉะนั้น ผู้ศึกษาพึงทราบปัญหาและวิสัชนาในอธิการนี้ โดยนัยมีอาทิอย่างนี้ว่าขันธ์ ๓ ที่เป็นอกุสลาพยากตะและรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน อาศัยขันธ์หนึ่งที่เป็นอกุสลาพยากตะเกิดขึ้น.

ก็วิธีนับที่ได้ในปัจจัยนั้นๆ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้วในบาลี แม้วาระทั้งหลายที่มีวิสัชนาเหมือนกัน ก็ทรงแสดงไว้ในบาลีนั้นเองเพราะฉะนั้น ในอธิการนี้ ผู้ศึกษาพึงกำหนดบาลีแล้วทราบปัฏฐานนัยทั้งหมด ตามแนวแห่งนัยที่ข้าพเจ้ากล่าวแล้วในหนหลังก็ในอธิการนี้ฉันใด ในทุกปัฏฐาน ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐานและทุกทุกปัฏฐาน ก็ฉันนั้น.

นัย ๖ ในธัมมปัจจนียปัฏฐาน อันท่านแสดงไว้ด้วยคาถาที่ท่านกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า

นัย ๖ ในปัจจนียปัฏฐาน คือติกปัฏฐาน อันประเสริฐ ทุกปัฏฐานอันสูงสุด ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐานและทุกทุกปัฏฐาน ลึกซึ้งนัก ดังนี้.

เป็นอันข้าพเจ้าแสดงแล้วด้วยคำมีประมาณเท่านี้ ฯ

ก็ในอธิการนี้ ผู้ศึกษาพึงทราบเฉพาะ ปัจจนียปัฏฐาน เท่านั้น ประดับด้วยนัย ๒๕ โดยปริยายหนึ่งคือ ในปัฏฐานหนึ่งๆ ว่าด้วยอำนาจแห่งปัจจัยมีอย่างละ ๔ นัย มีอนุโลมนัยเป็นต้น.

อรรถกถาปัจจนียปัฏฐาน จบ. -----------------------------------------------------