นมัคคารัมมณัตติกนกุสลัตติกมัคคารัมณัตติกกุสลัตติกะ เล่ม ๔๕

กุศลธรรมที่เป็นมัคคารัมมณธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่กุศล ที่ไม่ใช่มัคคารัม- *มณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓๕ ธรรมที่ไม่ใช่อกุศล ธรรมที่ไม่ใช่อัพยากฤต ไม่มีนอุปปันนัตติกนกุสลัตติกอุปปันนัตติกกุสลัตติกะ

ธรรมที่ไม่ใช่กุศลที่ไม่ใช่อุปปันนธรรม เป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมที่เป็นอุปปันน- *ธรรม โดยอารัมมณปัจจัย

ในอารัมมณปัจจัย มีวาระ ๗

ธรรมที่ไม่ใช่อกุศลที่ไม่ใช่อุปปันนธรรม เป็นปัจจัยแก่อกุศลธรรมที่เป็น อุปปันนธรรม โดยอารัมมณปัจจัย

ในอารัมมณปัจจัย มีวาระ ๖

ธรรมที่ไม่ใช่อัพยากตธรรม ที่ไม่ใช่อุปปันนธรรม เป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม ที่เป็นอุปปันนธรรม โดยอารัมมณปัจจัย

ในอารัมมณปัจจัย มีวาระ ๗ อตีตัตติกะ ก็เหมือนกับ อุปปันนัตติกะนอตีตารัมมณัตติกนกุสลัตติกอตีตารัมมณัตติกกุสลัตติกะ

กุศลธรรมที่เป็นอตีตารัมมณธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่กุศลที่ไม่ใช่อตีตารัมมณ- *ธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๒๑

อกุศลธรรมที่เป็นอตีตารัมมณธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อกุศลที่ไม่ใช่อตีตา- *รัมมณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๒๑ นอัชฌัตตัตติกนกุลัตติกอัชฌัตตัตติกกุสลัตติกะ

กุศลธรรมที่เป็นพหิทธาธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่กุศล ที่ไม่ใช่อัชฌัตตธรรมเกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย กุศลธรรมที่เป็นอัชฌัตตธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่กุศล ที่ไม่ใช่พหิทธาธรรม เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๒

อกุศลธรรมที่เป็นพหิทธาธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่กุศล ที่ไม่ใช่อัชฌัตตธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๒นอัชฌัตตารัมมณัตติกนกุสลัตติกะอัชฌัตตารัมมณัตติกกุสลัตติกะ

กุศลธรรมที่เป็นอัชฌัตตารัมมณธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่กุศลที่ไม่ใช่อัชฌัต- *ตารัมมณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖

อกุศลธรรมที่เป็นอัชฌัตตารัมมณธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อกุศลที่ไม่ใช่ อัชฌัตตารัมมณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖ นสนิทัสสนัตติกนกุสลัตติกสนิทัสสนัตติกกุสลัตติกะ

กุศลธรรมที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่กุศลที่ไม่ใช่ สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย กุศลธรรมที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่กุศล ที่ไม่ใช่อนิทัสสน-*สัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย กุศลธรรมที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่กุศล ที่ไม่ใช่สนิทัสสน-*สัปปฏิฆธรรม และธรรมที่ไม่ใช่กุศลที่ไม่ใช่อนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

อกุศลธรรมที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อกุศลที่ไม่ใช่ อนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

อัพยากตธรรมที่เป็นสนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อัพยากตธรรม ที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๗ นอนิทัสสนสัปปฏิฆธรรมอัพยากตมูล มี ๗ นัย เหมือนกัน ทุกมูล มี ๗ เหมือนกัน รวมทั้งหมดเป็น ๒๑ นัยนสนิทัสสนัตติกนเวทนาตติกสนิทัสสนัตติกเวทนาตติกะ

สุขายเวทนายสัมปยุตตธรรม ที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่ สุขายเวทนายสัมปยุตตธรรม ที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

ทุกขายเวทนายสัมปยุตตธรรม ที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่ ทุกขายเวทนายสัมปยุตตธรรม ที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

อทุกขมสุขายเวทนายสัมปยุตตธรรม ที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อทุกขมสุขายเวทนายสัมปยุตตธรรม ที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓ นสนิทัสสนัตติกนวิปากัตติกสนิทัสสนัตติกวิปากัตติกะ

วิปากธรรมที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่วิปากธรรม ที่ไม่ใช่ สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

วิปากธัมมธรรมที่เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่วิปากธัมม- *ธรรม ที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

เนววิปากนวิปากธัมมธรรมที่เป็นสนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่ เนววิปากนวิปากธัมมธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๒๑

สภาวธรรมที่มีมรรคเป็นอารมณ์ซึ่งเป็นกุศลอาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่มีมรรคเป็นอารมณ์ซึ่งไม่เป็นกุศลเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓๕ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓๕ วาระ (ไม่มีสภาวธรรมที่ไม่เป็นอกุศลและสภาวธรรมที่ไม่เป็นอัพยากฤต)๑๗. อุปปันนติกะ ๑. กุสลติกะ

สภาวธรรมที่เป็นภายนอกตนซึ่งเป็นกุศลอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นภายในตนซึ่งไม่เป็นกุศลเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย สภาวธรรมที่เป็นภายในตนซึ่งเป็นกุศลอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นภายนอกตนซึ่งไม่เป็นกุศลเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๒ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๒ วาระ สภาวธรรมที่เป็นภายนอกตนซึ่งเป็นอกุศลอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นภายในตนซึ่งไม่เป็นอกุศลเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย สภาวธรรมที่เป็นภายในตนซึ่งเป็นอกุศลอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นภายนอกตนซึ่งไม่เป็นอกุศลเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๒ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๒ วาระ สภาวธรรมที่เป็นภายนอกตนซึ่งเป็นอัพยากฤตอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นภายในตนซึ่งไม่เป็นอัพยากฤตเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย สภาวธรรมที่เป็นภายในตนซึ่งเป็นอัพยากฤตอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นภายนอกตนซึ่งไม่เป็นอัพยากฤตเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๒ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๒ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๒ วาระ ๒๑. อัชฌัตตารัมมณติกะ ๑. กุสลติกะ

สภาวธรรมที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ซึ่งสัมปยุตด้วยสุขเวทนาอาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งไม่สัมปยุตด้วยสุขเวทนาเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย(ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ สภาวธรรมที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ซึ่งสัมปยุตด้วยทุกขเวทนาอาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งไม่สัมปยุตด้วยทุกขเวทนาเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ สภาวธรรมที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ซึ่งสัมปยุตด้วยอทุกขมสุขเวทนาอาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่เห็นได้และกระทบได้ซึ่งไม่สัมปยุตด้วยอทุกขมสุขเวทนาเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ ๒๒. สนิทัสสนติกะ ๓. วิปากติกะ

บัดนี้ เพื่อจะแสดงปัจจนียปัฏฐานซึ่งมีชื่ออันได้แล้ว เพราะเป็นธรรมตรงกันข้าม ด้วยอำนาจเป็นปฏิปักษ์ต่อบททั้งหลายมีกุศลเป็นต้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงเริ่มคำว่า นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา ดังนี้เป็นต้น.

บรรดาบทเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามความที่กุศลเป็นปัจจัย ด้วยคำว่า นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ทรงห้ามการเกิดขึ้นแห่งกุศล ด้วยคำว่า นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เพราะฉะนั้น ผู้ศึกษาพึงทราบปัญหาและวิสัชนาในอธิการนี้ โดยนัยมีอาทิอย่างนี้ว่าขันธ์ ๓ ที่เป็นอกุสลาพยากตะและรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน อาศัยขันธ์หนึ่งที่เป็นอกุสลาพยากตะเกิดขึ้น.

ก็วิธีนับที่ได้ในปัจจัยนั้นๆ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้วในบาลี แม้วาระทั้งหลายที่มีวิสัชนาเหมือนกัน ก็ทรงแสดงไว้ในบาลีนั้นเองเพราะฉะนั้น ในอธิการนี้ ผู้ศึกษาพึงกำหนดบาลีแล้วทราบปัฏฐานนัยทั้งหมด ตามแนวแห่งนัยที่ข้าพเจ้ากล่าวแล้วในหนหลังก็ในอธิการนี้ฉันใด ในทุกปัฏฐาน ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐานและทุกทุกปัฏฐาน ก็ฉันนั้น.

นัย ๖ ในธัมมปัจจนียปัฏฐาน อันท่านแสดงไว้ด้วยคาถาที่ท่านกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า

นัย ๖ ในปัจจนียปัฏฐาน คือติกปัฏฐาน อันประเสริฐ ทุกปัฏฐานอันสูงสุด ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐานและทุกทุกปัฏฐาน ลึกซึ้งนัก ดังนี้.

เป็นอันข้าพเจ้าแสดงแล้วด้วยคำมีประมาณเท่านี้ ฯ

ก็ในอธิการนี้ ผู้ศึกษาพึงทราบเฉพาะ ปัจจนียปัฏฐาน เท่านั้น ประดับด้วยนัย ๒๕ โดยปริยายหนึ่งคือ ในปัฏฐานหนึ่งๆ ว่าด้วยอำนาจแห่งปัจจัยมีอย่างละ ๔ นัย มีอนุโลมนัยเป็นต้น.

อรรถกถาปัจจนียปัฏฐาน จบ. -----------------------------------------------------