พึงทราบวินิจฉัยในฐานสูตรหรืออารามสูตรที่ ๔ ดังต่อไปนี้ :-

บทว่า สงฺคณิการาโม ความว่า รื่นเริงใจด้วยการคลุกคลีด้วยหมู่คณะ ส่วนภิกษุชื่อว่าคณารามะ เพราะยินดีในคณะ มีคณะศึกษาพระสูตรเป็นต้น หรือในคณะ กล่าวคือบริษัทของตน.

บทว่า ปวิเวเก ได้แก่ กายวิเวก.

บทว่า จิตฺตสฺส นิมิตฺตํ ความว่า นิมิตของสมาธิจิตและวิปัสสนาจิต คืออาการของสมาธิและวิปัสสนา.

บทว่า สมฺมาทิฏฺฐึ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิในวิปัสสนา.

บทว่า สมาธึ ได้แก่ มรรคสมาธิและผลสมาธิ.

บทว่า สํโยชนานิ ได้แก่ สังโยชน์ ๑๐ อย่าง.

บทว่า นิพฺพานํ ได้แก่ ปรินิพพานที่หาปัจจัยมิได้.

จบอรรถกถาฐานสูตรหรืออารามสูตรที่ ๔ -----------------------------------------------------