สังโยคสูตรที่ ๘ มีวินิจฉัยดังต่อไปนี้.

บทว่า สญฺโยควิสญฺโยคํ ความว่า ได้แก่ การทำการประกอบและการไม่ประกอบให้สำเร็จ.

บทว่า ธมฺมปริยายํ ได้แก่ เหตุแห่งธรรม.

บทว่า อชฺฌตฺตํ อิตฺถินฺทริยํ ได้แก่ ความเป็นหญิงภายในของตน.

บทว่า อิตฺถีกุฏฺฏํ ได้แก่ กิริยาของหญิง.

บทว่า อิตฺถากปฺปํ ได้แก่ มารยาทของหญิงมีการนุ่งและการห่มเป็นต้น.

บทว่า อิตฺถีวิธํ ได้แก่ การไว้ตัวของหญิง.

บทว่า อิตฺถิจฺฉนฺทํ ได้แก่ ความพอใจอัธยาศัยหญิง.

บทว่า อิตฺถิสฺสรํ แปลว่า เสียงของหญิง.

บทว่า อิตฺถาลงฺการํ ได้แก่ เครื่องประดับของหญิง.

แม้ในปุริสินทรีย์เป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน.

บทว่า พหิทฺธาสํโยคํ ได้แก่ สมาคมกับบุรุษ.

บทว่า อติวตฺตติ สัตว์ล่วงพ้น (ความเป็นหญิงความเป็นชาย) เพราะได้บรรลุอริยมรรค ด้วยวิปัสสนามีกำลังที่กล่าวไว้อย่างนี้ว่าไม่ยินดียิ่ง.

ในพระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสวัฏฏะและวิวัฏฏะ.

จบอรรถกถาสังโยคสูตรที่ ๘ -----------------------------------------------------